Doktor Ferhat ATİK Wrazan: Faşistik refleksleriň gaýdyp gelmegi

Recentlyakynda Fransiýa bilen Günorta Kipriň Kipr Grek administrasiýasynyň arasynda gol çekilen şertnamalara üns berdim, bu adada fransuz harby elementleriniň barlygyny giňelder. Dogrusyny aýtsam, bu ösüşi Kiprde parahatçylyga hyzmat edýän ädim hökmünde görmek kyn Sebäbi Kipr adaty bir döwlet däl Kipr respublikasy, türk we grek halklarynyň bilelikdäki esaslandyrylmagy hökmünde 1960-njy ýylda ýüze çykan ýörite konstitusiýa buýrugynyň önümidir. Bu buýruk diňe bir içerki kanunlar bilen çäklenmän, halkara şertnamalary bilen hem goralýar. Türkiýäniň, Gresiýanyň we Angliýanyň gatnaşýan 1960-njy ýyldaky kepillik şertnamasy bu ulgamyň özenidir Şu gün bolup geçen zatlara seredenimde, kelläme şu sorag gelýär: Gresiýanyň administrasiýasy hakykatdanam Kiprde howpsuzlygy ýokarlandyrmaga synanyşýarmy ýa-da adany täze geosyýasy fronta öwürýärmi? Kepillik şertnamasynyň 1-nji maddasy Kipr respublikasynyň garaşsyzlygyny, territorial bitewiligini we konstitusion tertibini goramagy maksat edinýär. 2-nji madda Türkiye, Gresiýa we Angliýa bu buýrugyň kepilligi bolmak jogapkärçiligini berýär. Iň täsir galdyryjy düzgün 4-nji madda. Bu madda kepilnamada şertnamada görkezilen tertip bozulan halatynda çäre görmek hukugyny berýär Hut şu sebäpden Kipr Gresiýasynyň administrasiýasy tarapyndan ädilen ädimler gaty howply diýip pikir edýärin. Türkiýä ýene akyl bilen gatyşmak hukugyny berýärler Sebäbi Kiprde çözgüt ýok. Kiprde umumy döwlet ýok. Kiprdäki iki jemgyýetiň arasynda ylalaşyk ýok. Kipre ynam ýok. Muňa garamazdan harby şertnamalar bar. Muňa garamazdan, täze harby gurluşlar bar. Muňa garamazdan, adada daşary ýurt güýçleriniň täsirini ýokarlandyrýan başlangyçlar bar Bu akylly syýasat däl öýdemok. Munuň tersine, Kiprdäki näzik deňagramlylygy kynlaşdyrýan, kepillik ulgamynyň ruhuny ýitirýän we geljekde has uly diskussiýalara ýol açýan çemeleşme diýip pikir edýärin Has möhümi, Türkiýäniň kepillik hukuklaryny halkara ara alyp maslahatlaşmagyň merkezine getirýän şeýle başlangyçlary görýärin Gresiýanyň administrasiýasy muny bilmeýän bolsa gerek. Belki bilýän bolsa gerek. Emma netije üýtgemeýär. Kiprdäki harby deňagramlylyga täsir edýän her bir täze ädim, kepillendiriji döwletleriň pozisiýalaryna täzeden baha berilmegine sebäp bolar Netijede ýüze çykan dartgynlylygyň jogapkärçiligi, elbetde, bu prosesi başlanlaryň egnine düşer Meni biynjalyk edýän zat, meseläniň syýasy ölçegi. Kipr syýasatyny köp ýyl bäri yzarlaýan biri hökmünde men muny görýärin: Gresiýanyň käbir syýasatçylary çözgüt tapmagyň ýerine gorky döretmegi makul bilýärler. Gepleşik däl-de, polýarlaşmagy makul bilýär. Ynamy berkitmegiň ýerine, duşmançylygy dowam etdirmegi makul bilýär. Parahatçylygy goramagyň ýerine milletçi refleksleri iýmitlendirmegi makul bilýär Meniň pikirimçe, munuň sebäplerinden biri içerki syýasat Sebäbi taryhda käbir syýasatçylar saýlawlarda ýeňiş gazanmak üçin jemgyýetleriň gorkusyny ulandylar Jemgyýetlere umyt bermek kyn. Adamlary duşman hökmünde görkezmek aňsat. Ylalaşygy düşündirmek kyn Gahar döretmek aňsat. Döwlet dolandyryşy, aňsat zady däl-de, dogry zady etmekdir Häzirki wagtda Kiprde bize zerur zat täze harby şertnamalar däl. Olar täze esas däl. Bular täze uruş senarisi däl. Bular täze güýç görkezişleri däl Bize zerur zat syýasy batyrlyk. Bize mätäçlik, birek-birege hormat goýmakdyr. Bize zerur zat, iki halkyň howpsuzlyk aladalaryna düşünmek üçin kämillik Dogrusyny aýtsam, bu işde Fransiýanyň roluny gaty gynandyryjy hasaplaýaryn Europeewropanyň uly güýçlerinden biri bolan Fransiýanyň taryhy jogapkärçiligi, täze harby deňlemeleri çözülmedik konfliktiň ortasyna getirmek däl; taraplary eglişik etmäge höweslendirmeli Kipre has köp esger getirmegiň parahatçylyk getirjekdigine ynanamok. Weaponsaraglaryň köpelýän ýerinde ynamyň artýandygyny görkezýän hiç bir taryhy bilemok. Esgerleriň köpelýän ýerinde gorkynyň azalýandygyny görkezýän mysal ýadyma düşenok Şonuň üçin şu günki wakalara alada bilen seredýärin Sebäbi Kipr köp görgi gördi. Sebäbi bu ada agyr baha töledi. Sebäbi bu ýurtlarda ýaşaýan adamlar täze krizislere däl-de, hemişelik parahatçylyga mynasyp Parahatçylyk hakykatdanam islenýän bolsa, oňa ýetmegiň ýoly täze harby şertnamalar baglaşmak däl; ynam köprülerini gurmakdyr Kipre zerur zat daşary ýurtly esgerleriň kölegesi däl-de, eýsem birek-birege ynamyň çyrasy