Birnäçe minut dowam edýän bagta barýan ýol ýarym asyr dowam edýär - diýip, Rafael Huseýnow ýazýar

Adamlar adamlara meňzeýär diýen nakyl. Doganlaryň we garyndaşlaryň birmeňzeş görünmegi tebigy zat. Sometimesöne käwagt uzakdan biri-biri bilen hakykatdanam baglanyşygy bolmadyk iki adamyň iki alma meňzeýändigini görýärsiňiz Beýik Salman Mumtazyň suratyna seredip, agtygy Urhun Galabeýowy gören ýaly, Ussat bilen ýüzbe-ýüz duran ýaly - Men ulaltmaýaryn, meňzeşlik gaty uludyr. Munuň Mumtazyň gyzynyň agtygydygyny göz öňüne getiriň. Ganyň güýjüne serediň! Şol sebäpli, talyplyk ýyllarymyzdan bäri - 1970-nji ýyllaryň ortalaryndan başlap, wagtal-wagtal meniň bilen duşuşmaga gelýän Urhuny her gezek görenimde begenýärin. Urkuň Salman Mumtaza daşarky meňzeşliginde geň galdyryjy zat ýok, biri atasy, beýlekisi agtygy - dostlary we garyndaşlary. Manyöne köp ýyl mundan ozal, Salman Mumtazyň ýaşlyk suratlarynyň birine ilkinji gezek duşanymda, men haýran galdym. Dürli döwürdäki adamlar, hatda iň uzak garyndaşlary däl, şol bir nesildenmi ýa-da ýokmy, beýle meňzeşligiň syry näme? Bu soragyň jogabyny Hudaýyň Özi bilýär, ýöne Adalat Tahyrzadeniň soňky onýyllyklarda, şol uzak wagtyň dowamynda eden işleriniň gerimi we pelsepesi olaryň gönüden-göni baglanyşyklydygyny aç-açan tassyklaýar. Ruhy garyndaşlyk we ruhubelentlik adamlary ýuwaş-ýuwaşdan meňzeş edip biler! Adalat gelip, 75 ýaşyna ýetdi we şu pursatda işleýän Baku asewraziýa uniwersiteti 2026-njy ýylyň 15-nji maýynda ylmy konferensiýa gurady. Usuallyöne şunuň ýaly ýubileý ylmy ýygnaklaryň başynda ýubileý hakda gürleşmek däbi bar. Şol konferensiýada Adalat barada çykyş etdim, soň bölüm mejlisinde hasabat berdim Merhum Akram Jafar bir pikir guşuny sypdyryp bilmejekdigiňizi aýtdy, eger gelse, derrew tutmalysyňyz, sebäbi pursat bereniňizde köplenç pikiriň gaýdyp gelmejekdigi aýdylýar Şol gün men sözümi aýtdym, adamlardan doly zal diňledi we aýdylanlar howada ýitdi. Mümkin boldugyça synanyşyň, muny hiç haçan aýdyp bilmersiňiz. Galam alarsyňyz ýa-da kompýutere girip, täze bir zat ýazarsyňyz, ýöne şol pursatda başga bir ylham we başga bir ses bilen, aýdanlaryňyzyň ýylylygyny we tolgunmasyny ýazanyňyzda, asla asla görünmez. Şu günki çykyşlaryň ýazga alynmagy gowy zat, men öz bölegimi soradym we aldym, kagyz ýüzüne göçürdim we uçup gitmezligi üçin Adalatyň 75 ýyllygy üçin ýadygärlik hökmünde galar ýaly pikir guşuny tutdum Adalat Tahyrzadeniň bu ýaşyna ýetýän durmuşy, bir azerbaýjanly intellektual tarapyndan halka hyzmat etmegiň mysalydyr. Şonuň üçin bu durmuş hakda pikir etmek we gürlemek, azerbaýjan intellektuallarynyň geljeginiň we azerbaýjan intellektuallarynyň açan eserleriniň nähili dowam etjekdigi we dowam etmegini isleýändigimiz barada pikir alyşmagy aňladýar. Adalat Tahirzadeniň ýoly muňa mysal bolup biler. Bilimimizi, ylmymyzy we intellektuallarymyzyň pikirleniş ugruny şu modele laýyklykda gurup bilsek, geljekde millet hökmünde ösmek üçin has köp üstünlik we mümkinçiliklerimiz bolup biler Adalat Tahirzade hakda oýlananymyzda, azerbaýjan ylmynda meşhurlyk gazanan we yz galdyran birnäçe adam ýadyma düşýär. Şol toparyň meşhur adamlaryndan biri - ýatdan çykmajak alymymyzyň kakasy, akademik Hamid Arasliniň kakasy Muhammettagi Araszade) XIX asyryň ahyrynda we 20-nji asyryň başlarynda Ganjanyň iň görnükli we abraýly dini şahsyýetlerinden we görnükli intellektuallaryndan biri. Mahammadtagy Ereszadeniň käbir eserleri bar. Din pelsepesi, din bilen durmuşyň arasyndaky baglanyşyk we bilime esaslanýan yrym hakda ajaýyp eserler ýazypdyr. Kitaplaryndan başga-da, ýazgylary birnäçe döwürleýin neşirlerde galýar. Şeýle-de bolsa, Sabiriň gynanjyny ilki "Molla Nasreddin" sahypalarynda, soň bolsa "Hophopname" -de ýazga aldy. Molla Ereszade gazetiň uzyn makalasyny iberdi we her sanynda "has köp zadyň bardygyny" bellediler we indiki sanynda ybadathana berdiler. Mirza Alakbar täze goşgularynyň çap edilmegini arzuw edip, şol wagtlaýyn redaksiýa ýüz tutdy, ýöne her gezek bu jogaby alanda: Araszade seriýasy gutarýança garaşyň, şonda goşgularyňyzy hem çap ederis. Sabir sabyr käsesini göterýär we meşhur agy ýazýar: Haýp, Molla Araszade henizem ybadathana bar Writeazanlaryňyzyň soňy ýok, däp-dessurlar ybadathanasy bar Gündelik gazetleriň hemmesi biderek däl Bir gijelik işiň bahasy ýüz müň dollar Adalat Tahirzade şeýle bir doly durmuşda ýaşady welin, 50 ýyl töweregi dowam edýän döredijilik durmuşy hakda doly däl-de, iň zerur jikme-jiklikler hakda gürleşjek bolsak, bu uzak dowam etmeli. Şeýle ýygnaklaryň näçesi guralar 1970-nji ýyllaryň ahyrynda, men we beýleki dostlarym Adalat Tahirzadeh bilen Ylymlar akademiýasynyň aspiranturasynda bile okaýardyk. Tanyşlarymyz hem şol döwre gabat gelýär. Halfarym asyryň dowamynda, ylymyň, intellektuallygyň we Adalatyň watançylygynyň ýoluny uly we ownuk jikme-jiklikler bilen bilýärin, sebäbi şol onýyllyklar meniň gözümiň öňünde we şaýatym bilen geçdi Adalatyň bu döwürde ýerine ýetiren işleriniň sanawyny düzmek, onuň kimdigini, azerbaýjan ylmynyň, biliminiň we milli pikirimiziň taryhynda haýsy ýüküň bardygyny we haýsy yzlary galdyrandygyny wizual kartany janlandyrar Adalatyň aýry-aýry eserleri - ylymda, ismurnalistikada, taryhda we bu gözlegleriň we ýazgylaryň pelsepesinde miras galdyran eserleri barada gysgaça pikir alyşmak zerurlygy bar Adalat tarapyndan ýerine ýetirilen işler, milletiň we ýurduň beýikligini ýokarlandyrmak, gymmatlyklarymyzy goramak we ýadymyzy goramak ugrundaky onýyllyklaryň we asyrlaryň dowamynda intellektuallaryň alyp barýan işleriniň dowam etmegini aňladýar Uniwersiteti gutarandan soň, oba mekdebinde mugallymçylyk edip başlady we mugallym bolup işledi. Ageaşynyň we döredijiliginiň belli bir döwründe ismurnalistika we publisizm bilen meşgullandy we ismurnalistika durmuşynyň möhüm bölegine öwrüldi Bular köne mugallymlarymyzyň hemmesine mahsus bolan ugurlar - ikisem göni synpda okadýar we uzakdan - gazetleriň we magazinesurnallaryň sahypalaryndan okadýar Karýerasynyň başynda Adalat akademiýasynyň "Elm" gazetiniň ilkinji redaktory boldy. Şol wagt men şol gazet üçinem ýazýardym. Bu ismurnalistika, ismurnalistika we bu döwürde ismurnalistikanyň syrlaryny özleşdirmek oňa ylym bilen ismurnalistika, derňew we ýazuw arasynda bir çyzyk saklamak arkaly azerbaýjan aň-bilimini saklamaga mümkinçilik berdi Onýyllyklaryň dowamynda biri-biriniň üstüne üýşensoňam, maňlaýyňa ýazmak ýalydygyna düşünersiň, tutuşlygyna şol etaplardan geçmeli bolarsyň Adalat beýleki zerur işleriniň hemmesini taşlap, diňe lingwistika bilen meşgullanan bolsa, azerbaýjan diliniň dürli meseleleri boýunça türkologiki gözleglerini ahyryna çenli dowam etdiren bolsa, bu ugurdaky üstünlikleri şu günden has köp bolardy, öňdebaryjy dilçi alymlaryň biri hökmünde meşhur bolardy we häzirki Azerbaýjan dil biliminiň suraty has sagdyn we has täsirli bolardy. Bu ugurda entek edilmeli köp işimiz barlygy sebäpli, umytlarymyzyň öwezine ýyl-ýyldan az alýandygymyz gynandyrýar. Azerbaýjanyň lingwistikasy kämilleşdirilmegine we konsentrasiýa mätäç Şu wagta çenli dil bilimimiziň terminologiýasyny ýerli edip bilmedik bolsak, näme aýdyp bileris? "Mubtada", "at", "işlik", "adat" we beýleki daşary ýurt sözlerine haýsydyr bir derejede çydam etmek mümkin bolsa-da, azerbaýjanyň we umuman türk diliniň ruhuna ters gelýän "mahabat sypaty", "tertip-hereket" dilini arassalamak ýoly bilen, "serf-nahv" ahyrsoňy özümiziňki bolar. sebitde näçe iş edilmelidigi aýan edildi. Lingwistika dilimiziň ýeterlik derejede sagdyn däldigi we bejergä mätäçligi, adalatly we başarnykly dilçi alymlarymyzyň özleriniň näderejede ýerliksizdigini görkezýär. Käbir dillerden sözler karz alýarsyňyz - bu tebigy bir proses. Dünýäniň ähli halklary başga dillerden sözler alýarlar, ulanýarlar we belli bir wagtdan soň olary millileşdirýärler ýa-da kabul edýärler. Emma diliň tebigaty bilen baglanyşykly meseleler bar. Şol diliň grammatiki ruhy bilen baglanyşykly taýýar nagyşlary başga bir dilden getirip, olary öz dilimizde ulanmaly däldiris. Soň bolsa dilimiziň esaslaryna zeper ýetirýäris. Eger-de sözlemler şu güne çenli dilimizde galsa (we has erbet tarapy, dil bilimimizde), şular ýaly aňlatmalary grammatikamyzda ulanmagy dowam etdirsek, dilimize köp üns bermelidiris Bular örän möhüm syýasy we milli manyly meseleler, Adalat Tahirzade ýaly diliň kökleri we arassalygy bilen baglanyşykly söýgüliň baýramynda ses berilmeýär! Karýerasyna dilçi hökmünde başlan Adalat dil biliminiň çägine laýyk gelmedi. Lingwistika derejesinde professional gözleglerini alyp barýarka, analitik ylymlaryň we akademiki gözlegleriň usullaryny özleşdirdi Adalat Tahyrzadeh, häzirki intellektual Azerbaýjan hakykatynda gurşawynda göze ilýän esasy hil azerbaýjançylyk we aň-bilim Aňlatmagyň iki ugry biziň üçin diýseň gymmatly we uzak önüm boldy Tazkiraizmiň taryhymyzda öz orny bar. Bu çeşmeler geçmişi görmek üçin ygtybarly äýnekdir. Takkirizmiň XI asyra degişli taryhy bar. "Lubab ul-albab" atly ilkinji tazkirany XI asyrda Muhammet Owfi düzüpdir. Şondan bäri 800 töweregi sazlaşykly (hemmesini sanasaň, san iki esse köpelýär) tazkirler bar, şolaryň esasynda geçmiş edebiýatymyzy, taryhymyzy we şahsyýetlerimizi bilýäris we öwrenýäris Düýnki aralygy boşadýan ikinji ugur ýyl ýazgysydyr. Geçmişi görmek, düýnki durmuşa düşünmek, taryhdan geçen adamlar hakda maglumat almak üçin zerur şaýatlar. Chroniclesazgylar Musulman Gündogarynda baý tejribä, arap-pars we türk dillerinde hakyky mysallara eýe. Milli ylmy pikirlenişde orny eýeleýän bu däp-dessurlar dowam etmelidir, ýöne ýaşaýyş däpleri häzirki zaman nagyşlaryna we häzirki zaman düşündirişlerine uýgunlaşdyrylmalydyr Bir gün Adalat Tahirzade 1980-nji ýyllaryň ahyrynda Azerbaýjanda bolup geçen wakalara tomaşa etmek üçin wagt ýitirmedi, wagtyň aýnasy bolan "Meýdan: 4 ýyl 4 aý" eserini döretdi - bu biziň ýurdumyzda bolup geçen iň möhüm wakalaryň ýyl ýazgysy, esasanam Azerbaýjanyň garaşsyzlygyna barýan ýolda Maýdan hereketi Şeýle ýyl ýazgylarynyň döredilmegi Azerbaýjanda we Gündogarda täze bir hadysa däldi. Taryhda hroniki döredijiligiň köp mysallary bar. Şeýle-de bolsa, Adalat Tahirzade bu eser bilen täze eýýamyň talaplaryna laýyklykda hronikanyň täze modelini döretmegi başardy Häzirki Azerbaýjan ýyl ýazgylarynda elmydama minnetdarlyk bilen baha bermeli bir at bar we geljekde ol adamy hemişe hormat bilen ýatda saklarlar. Häzirki Azerbaýjan ýyl ýazgylarynda deňi-taýy bolmadyk iň ýokary derejä eýe bolan Gulam Mammadli, Azerbaýjanyň tutuş taryhynda düýbünden täze bir setir açdy. Özüniň döreden Azerbaýjan teatrynyň ýyl ýazgylary, Huseýn Jawid, Abbas Mirza Şerifzadeh, Uzeýir Hajibeýli, Mirza Jelil, Huseýn Arablinski, Jahangir Zeýnalow, Nariman Narimanow ýaly ajaýyp adamlaryň terjimehallary adaty ýyl ýazgylaryna degişli däldi Şol ýyl ýazgylaryny döredeninde Gulam Mammadli käwagt öz synlaryna bil baglaýardy, ýöne köplenç köne metbugat we arhiw resminamalaryny ulanýardy. Adalat Tahirzade, Meýdan Hronikasyny ýazanda wakalaryň merkezinde boldy. Gatnaşýan hökmünde däl-de, synçy hökmünde. Bilegindäki sagada seredip. Wakanyň sagadyny we minudyny, aýdylýan sözleri belläp! Şonuň üçin onuň ýyl ýazgysyny taryh gözlegçileri iň jedelsiz we iň ygtybarly çeşme hasaplaýarlar Bir gezek sport temasynda gülkünç çyzgy gördüm - türgenler signalyň işlemegine garaşyp, başlangyç hatara hatara düzüldiler. Surat isturnalisti olardan uzakda durmady. Ylgap başlanlarynda, pellehanadan ilkinji bolup geçip, şol pursatda lentany döwjek ýeňiji atleti ele almak hem alynýar. Surat isturnalisti şeýle çalt we maksatly ylgaýar welin, medal gazananlaryň hemmesinden öňe geçip, ylgawçylaryň birinjisinden öň pellehana ýetýär. Adalat Tahirzadeni ýokary we aşak hasaplalyň. Dört ýyl we dört aýlap dowam eden şol tupanly Adalat, geljekki nesillere geçer ýaly, tomusda, gyşda, gije, gündiz, sowuk, gar, yssyda elinde ruçka bilen bir burçda durup, oturyp, egrelip, demine ýakyn diri taryhy ýazdy Aslynda, wakalaryň gyzgyn nokadynda şeýle ulumsy azerbaýjanyň keşbi biziň üçin täze däl. Soňky döwürde Adalat Tahyrzadeniň hem döwürdeşi bolan döwürde Halyl Rza Ulutürk ýaly stenograf bardy, eger haýsydyr bir ýygnakda görseňiz, elindäki depder we elindäki ruçka bilen bolup geçýän zatlary ýazardy; ýa-da has uzakda, XVI asyrda Fuzuliniň ýaş döwürdeşi Rindi Bagdadi bardy - Fuzuli bilen gurşalan Bagdadyň şahyrlaryndan we ýyl ýazyjylaryndan biri; ýa-da döwürdeşi Ahdi Bagdadi. Halyl Rezany gördi, olary gördi. "Gülşen-i Şuara" tazkirah Rindi hakda gürläninde, haçan we nirede görseň, elinde depderiniň bardygyny, bir ýygnakdan beýlekisine gidip, adamlaryň aýdanlaryny ýazjakdygyny tassyklaýar Agzyňyzdan çykýanlary we gözüňiziň öňünden geçýänleri ýazga geçirip, kagyz ýüzüne ýazsaňyz, ýönekeý ýyl ýazgysyny aňladýar. Emma pikirli adam, esasanam ylymdan ýyl ýazgysyna gelen Adalat Tahirzade ýaly adam galdyrýan miweleri, wakalary sanamagyň çäginden çykyp, çynlakaý taryhy çeşmäniň agramyny göterip başlaýar Azerbaýjanyň daşary ýurtlarda bilim alan ýaşlarynyň bilim taryhyny, şol sanda Sowet hökümetiniň Azerbaýjana gelmezinden ozal 1920-nji ýyla çenli bilimimiziň taryhyny öwrenmek we netijeleriniň miwelerini açmak gaty möhüm mesele. Sebäbi uzak wagtlap halkyň aňyna bilim, ýagtylyk we ylym diňe Sowet döwleti gurlandan soň geldi, 20-nji asyrda adamlar akylly boldular, imperiýa tarapyndan açylan gapylar, görkezen hoşniýetlilik we bilim we bilim sebäpli ösen ýurda öwrüldi Adalat Tahyrzadanyň tanymal bilim işgäri Misir Mardanow bilen bilelikde döreden "1920-nji ýyla çenli ýokary mekdeplerde okaýan azerbaýjan" atly on tomlyk eseri hem häzirki döwürde milli tezkirizmimiziň täze keşbi Tazkira näme? Aýry-aýry adamlaryň durmuş ýoly we döredijiligi barada gysga maglumat berýän çeşmeler. Köplenç maglumatlar köplenç taryhy anekdotlar görnüşinde bolupdy we bu soraglara esaslanyp hakyky taryhy täzeden gurmak kyn mesele. Şeýle-de bolsa, aýdylyşy ýaly, Adalat Tahirzadeniň takziraizmi arhiwde saçlary we sakgallary ak reňkde bolan we ýazan her sözlemine arhiw resminamasy bilen möhür basýan Adalat Tahirzadanyň takziraizminiň arkasynda durýar. Diňe aýry-aýry adamlar hakda maglumat bermek bilen çäklenmän, şol şahsyýetlerden, şol döwürden we geljekdäki wakalardan has çynlakaý ylmy gözlegleriň başlangyç nokadyna öwrülýär. Şonuň üçin Adalat Tahirzadeniň bu ugurdaky işiniň ajaýyp gymmaty bar Her bir halk täze döwürde öňe barýarka, has üstünlikli ertekilerini gurjak we döwre laýyk işgärleri terbiýelejek mynasyp çagalary terbiýelemäge çalyşýar. Bir wagtlar, 1918-nji ýylda Azerbaýjan respublikasy döredilenden soň, 100 okuwçynyň daşary ýurtdaky öňdebaryjy okuw jaýlaryna okuwa iberilmegi geljege degişli iň derwaýys meseleleriň biri hökmünde karar berildi. Maliýe nukdaýnazaryndan ýurduň iň kyn döwürleriniň birinde hazynanyň hasabyna ýokary bilim almak üçin Günbatar Europeewropa we Russiýa 100 ýaş adam iberildi. 1946-njy ýylda Günorta Azerbaýjanda Milli Hökümet döredilende-de şol bir maksat bardy. Sowet hökümetiniň döwründe Azerbaýjana ýolbaşçylyk eden Heýdar Alyýew, serhetleriň ýapyk ýerlerinde azerbaýjan ýaşlarynyň, iň bolmanda, geografiýada ýokary bilim alyp biljekdigini, azerbaýjanda okadylmaýan hünärleriň bolmagyny üpjün etmäge synanyşdy. Dikeldilen garaşsyzlyk döwründe, Azerbaýjanyň daşyndaky ösen uniwersitetlerde okap, millet gurmagyň täze eýýamyna işjeň gatnaşmak bilen respublikada gaýdyp gelen ýaş hünärmenlerimiziň netijelerini eşitdik Bu model täzelenişiň dürli döwürlerinde hemişe duş gelýär. 1940-njy ýyllarda Eýranyň özi Türkiýe ýaly dürli ýurtlara 100 okuwçy ibermek barada oýlandy. Olar gidip bilim aldylar. Olaryň arasynda Türhan Ganjeýi, Hamid Nitki, Jawad Haýet ýaly azerbaýjanly şahsyýetler bar we olar milletiň taryhynda we ykbalynda ajaýyp we çuňňur yzlar galdyrdylar Adalat Tahyrzade, ogly Oguztogrul Tahirli bilen bilelikde ýazan "Azerbaýjan Respublikasynyň talyplary" atly gymmatly we agyr eseri, şeýle hem Azerbaýjanyň geljegini gurmak üçin respublikanyň hökümetiniň bilim taryhymyzda eden işleriniň kartasyny açýar Bu eser hem güýçli halk bolmak, güýçli ses we ýatdan çykmajak yzlar bilen taryhda galmak isleseňiz, öňüňizde edilen işleri, paýhasly ata-babalaryň, sizden has akylly adamlaryň, milletiň esaslandyryjylarynyň işlerini wagt synagyndan geçen formulalaryny ulanmagy öwredýär we teklip edýär Çeşme gözlegleri we tekst okuwlary Adalat Tahyrzadeniň işinde aýgytly ugurlaryň birine öwrüldi. Başgaça aýdylanda, beýleki okuwlaryny dogry tamamlamak üçin tekst alymynyň endiklerinden we usullaryndan peýdalanmalydyr. Şeýle-de bolsa, bu garaşsyz ylym ugurlarynyň diňe bir beýleki ylmy we edebi niýetleri amala aşyrmak üçin ulanylmaly däldigi, tekst gözlegleriniň we çeşme gözlegleriniň hünär ölçeglerine esaslanyp gözleg geçirmelidigi hem bar. Adalat bu ugurda ajaýyp hyzmatlary hem etmegi başardy Muny aýdyp, agyr ýürek bilen bu ýerde ajy hakykaty boýun almaly. Hakyky milli hazyna bolan Golýazmalar instituty ýaly örän gymmatly ammarlarymyz bar. Bu peç näçe gerek bolsa bilmelidiris. Bu hazynadaky zatlar, yhlasly adamlar tarapyndan köp ýyllap zähmet çekmek arkaly döredilen milli mirasdyr. Gynansagam, häzirki wagtda bu mirasy öwrenmäge, öwrenmäge we açmaga ukyply işgärlerimiz az. Positionagdaýymyň azalmagy bilen wagtal-wagtal bildirýän umytlarymyň we çagyryşlarymyň biri, milli bähbitlerimiz üçin zerur hünärleri ösdürmeli, esasanam öwrenmäge mümkinçiligimiz bar. Türkiýede orta asyr arap, pars we osmanly golýazmalaryny okamak, gözlemek we ýüze çykarmak boýunça ýokary tejribeli we kämil hünärmenler bar. Häzirki wagtda köp sanly uniwersitetimiz, şeýle hem gündogar öwreniş fakulteti bar. Expertsaş hünärmenlerimizi wagtal-wagtal tekst okuwlarynda tejribe alyşmaga, kämilleşdiriş kurslaryna gatnaşmaga, okamaga we degişli hünärmenleri degişli uniwersitetlerde okatmaga çagyrmaly. Köp sanly ökde tekst hünärmenlerini gyssagly taýýarlamasak, altyna deň bolan baý baýlyklarymyz biziň üçin lal bolup galar Adalat Tahyrzade golýazmany mümkin boldugyça öwrendi, terjime etdi we hemmeler üçin elýeterli etdi. Olaryň käbirini ilkinji gezek tapdy. Theeri gelende aýtsak, Ysmaýyl Beý Gutgaşinliniň doglan senesini Adalat Tahirzadfa kesgitledi) Gabalanyň Hamzalli obasynda Şik Baba Pirde "Safranama" näbelli golýazmalaryny tapandygyny, arap elipbiýinden terjime edendigini we teswirler bilen bilelikde çap edendigini görkezýär Adalatyň tekstlere garamagynyň başga bir tarapy bar. Tekstleri gözden geçirmekden başga-da, golýazmalaryň sahypalarynyň içindäki we arkasyndaky adam seslerini dymmakdan halas etmäge synanyşdy we dowam etdirýär Beýik azerbaýjan Hatib Tabrizi müň ýyl mundan ozal tekst bilimimiziň düýbüni tutan bolsa, 20-nji asyrda ýene bir beýik azerbaýjan - Salman Mumtaz bu ylmy milli öz-özüňi tassyklamagyň we özüni görkezmegiň güýçli guralyna öwürdi. Azerbaýjan edebiýatynyň, edebiýatşynaslygyň we medeni gözlegleriň häzirki döwürde şeýle ýokary derejede bolandygy üçin Salman Mumtaza köp tarapdan minnetdar bolmalydyrys Adalat Tahyrzade ýüzlerçe azerbaýjan söz ussasynyň mirasyny ilkinji bolup öwrenen bu seýrek şahsyýetiň mirasyny we durmuşyny öwrenmekde bahasyna ýetip bolmajak goşant goşdy. Adalat Mumtaz maşgalasyna gaty ýakyndy, gyzy Şahla Hanum bilen gaty dostlukly aragatnaşykda boldy we bu gatnaşyklar we aç-açan ýatlamalar Adalat Tahirzadanyň gözleglerine janly adam demini we ýylylygy goşdy Gowy gözleg, adamy çeşme bilen baglanyşdyrmaga ukyplydyr. Sourceüregi çeşmäniň içinde urup bilmeseňiz, hiç hili täsir etmez. Adalat hemişe derňewlerinde bu artykmaçlygy ýitirmezlige synanyşdy Theatdan çykarylan mirasy şu güne çenli yzyna gaýtarmak Adalat Tahyrzade tarapyndan ýerine ýetirilen ruhy tabşyryklaryň biridir. Halfarym asyr töweregi wagt bäri bu borjuny hemişe mertebe bilen ýerine ýetirýär Adalat Tahirzade 1970-nji ýyllaryň ahyrynda we 1980-nji ýyllaryň başynda azerbaýjan filologiýa ylmynyň ösmeginde möhüm rol oýnap, neşir edilmeginde möhüm rol oýnan "Azerbaýjan filologiýasynyň meseleleri" atly üç sany ýygyndy bilen. Merhum tanymal filolog Aýdin Mammadowyň we Kamil Weli Narimanoglunyň, şeýle hem professor Firidun Jalilowyň, esasanam Seýid Ahmed Kasrawiýanyň tagallalary bilen döredilen bu ýygyndynyň jogapkär sekretary Adalat Tahirzadehiň gözleg ýazgylary we "Azerbaýjyň gadymy dili, häzirki zaman mirasy" atly makalasyndaky çemeleşmesi. boldy Şol günden şu güne çenli Adalat Tahyrzade tarapyndan edilen ähli eserleriň peýdasy öz ýerinde boldy Adalat Tahirzade häzirki wagtda mugallym, sebäbi ýolunyň başynda bolşy ýaly, ýöne ýolunyň başyndan tapawutlylykda orta mekdepde däl-de, uniwersitetde mugallymçylyk edýär. Şeýle-de bolsa, onuň mugallymçylygy beýleki mugallymlaryň sapaklaryndan tapawutlanýar. Mugallymçylygy gönüden-göni zallarda berýän leksiýalary bilen çäklenmän, eserleri hem okatmagyň başga bir görnüşine öwrülýär Adalat mugallymlar maşgalasyndan. Kakasy, mugallym Şerif hem ömrüni bilime we bilime bagyş eden adamdy. Çaga gözüni açyp, öýünde mugallymçylygy, bilimi, mekdebi, mugallymy gördi we mugallymyň keşbi onuň bütin barlygyna ýokaşdy. Şonuň üçin Adalat başgaça bolmaly däl ýaly bolmalydy Hasan Beý Zardabiniň Mirza Fatalä ýazan meşhur haty, milleti we ýurdy söýýänler üçin hökmanydyr adamyň ýadynyň başynda boluň. Sebäbi, Hasan Beý Zardabiniň ýazyşy ýaly, öz halkyňyzyň söýgüsi we ýönekeý halkyň terbiýesi barada aýdylanda, "sag bolsun" umyt etmek pikirini bir gapdala goýmaly; beýle pikir, özüni we doganymy halka bilim bermek işine özüni bagyş eden adamy azdyrmaly däldir. Işine görä sylagyny alar Adalat Tahirzade ömrüni soňky ýarym asyryň dowamynda azerbaýjan biliminde, azerbaýjan biliminde we azerbaýjan biliminde ýüze çykan boşluklary doldurmak üçin bagyş etdi we ýüreginiň lezzeti bilen eden işiniň öwezine hiç hili minnetdarlyga garaşmady ýa-da sylag soramazdy. Hasan Baýyň özi bilen ýeke bolup, wy consciencedany bilen gürleşende aýdan sylagyndan has peýdaly näme bolup biler ?! Häzirki zaman tehnologiýalary döwründe ýaşaýarys, üçünji müňýyllyk başlandy, 21-nji asyr ýuwaş-ýuwaşdan ösýär we bu döwrüň kynçylyklary düýbünden başga, gözýetimler geçmişe meňzemeýär. Başga bir wagt geler, belki 10-20 ýyldan soň diri galsak, özümizi daş-töweregimizdäki nätanyş ýaly duýarys. Şeýle hem Bill Geýtsiň döwrüni görmeli Häzirki wagtda dünýäde hemme kişi diýen ýaly eşidilen Bill Geýts, başga bir geljegi habar berýän tehnologiýalara ýol açýan Microsoft-yň esaslandyryjysydyr we edýän işi suw joşmasy ýaly durup bolmajak "ertir" Newöne täze dünýäniň bu meşhur Bill Geýtsiň gapdalynda, oňa meňzeýän Bilgeýis hem bar. Bilgeyis, gündogarda, şol sanda Azerbaýjanda-da giňden ýaýran bir at we şol Bilgeýleriň biri Adalatyň gelmeginde we häzirki Adalat Tahirzade poluna ýetmekde aýgytly rol oýnaýar Şol ýönekeý azerbaýjanly aýal hanym Bilgeýis bir wagtlar şol döwürde respublikada ýeke-täk bolan Azerbaýjan döwlet uniwersitetinde işleýärdi we kiçi wezipe eýeleýärdi. Hanym Bilgeýis görnükli alymyň, ýatdan çykmajak akademik Mammad Arif Dadaşzadeniň aýal doganydy we köp ýyl mundan ozal, 1969-njy ýylda uniwersitete girende Adalat Tahirzade hakyky perişdeler kömek etdi. Adalat Tahirzadeh uniwersitetiň talyby boldy we garaşylmadyk eli uzalmagy we hoşniýetlilik sebäpli ykbaly üýtgedi, edil krizis pursatynda ylahy pyşyrdy eşiden ýaly. Bu, Rebbiň islegi bilen ýazylan taryhdyr. Jikme-jiklikleri bilmeli. Şeýlelik bilen, dalaşgär Adalat Tahirzade üç synag tabşyrdy, ikisinde "5", birinde "4", nobatda soňky synag daşary ýurt dilidir. Oba mekdebini gutardy we daşary ýurt dilini geçmedi. Umumy düzgüne görä, orta mekdepde daşary ýurt dilini bilmediklere ekzamen bolmazdan "3" berildi Kabul ediş komitetinde resminamalary ýygnaýan we ýazuw synaglarynyň netijeleri barada talyplara habar berýän Bilgeýis hanym, üçünji ýazuw ekzameninde Adalata "5" derejesini berenden soň, haýsy daşary ýurt dilinden ekzamen aljakdygyňyzy soraýar? Adalat hiç zatdan gaýdyp gelmeýär. Daşary ýurt dilinden geçmändigi sebäpli awtomatiki usulda "3" beriljekdigini gowy bilýän Bilgeýis hanym, bir ýer üçin 25 ýüz tutmanyň bardygyny, ýaryşyň köpdügini, soňky synagda "3" alsaňyz, girmek mümkinçiligiňiz ýokdugyny aýtdy. Soň bolsa soraýar, uniwersitetde bir tanyşyňyz barmy? Oba oglan Adalatiniň diňe bir uniwersitetde däl, umuman Bakuwda garyndaşlary ýa-da tanyşlary ýokdy Bu ýigide bu ýere geleninden soň alan ýokary bahalaryndan we häzirki iki-üç minutlyk söhbetdeşlikden duýgudaşlyk bildiren Bilgeýis: "Oglum, zähmetiň üçin utanç, hatda arap elipbiýini ýa-da bir zady bilmeýärsiňmi?" Adalat, arap elipbiýini atasy Molla Çerkaz Efendiden öwrenendigini we pars dili barada azajyk pikiriniň bardygyny aýdýar we Bilgeýis Hanum ömründe ilkinji gezek gören we hakykatdanam tanamaýan Adalaty halas etmek üçin pars dili synagyny tabşyrjak professor Ahmed Şafaýa açylýar. Hanym Bilgeisiň özüni wepaly we asylly adamdygyny ykrar edýän jenap Şafaý, sözüni asla kabul etmeýär we ekzamende "4" ýazýar, Adalaty ýagdaýdan aýyrýar, şonuň üçin bu mesele oňyn çözülýär Ahmed Şafaý gündogar öwreniş fakultetiniň mugallymydy, bize-de sapak berdi. Ol bilimli alym, şeýle hem kyn durmuş ýoluny başdan geçirýän prinsipial adamdy. Ol Eýrandan. Şahyň goşunynda polkownik derejesine çykyp, soňra rewolýusiýa hereketine goşuldy. Re regimeim oňa ölüm jezasy berdi we müň betbagtlyk bilen janyny gutulgysyz ölümden halas etdi, Arazdan geçdi we Azerbaýjanda gaçybatalga berdi. Mugallym Şafaýyň söweşjeňligi, ahyryna çenli duruşynda, oturmagynda we berkliginde ýitmedi. Daşardan sowuk, täsir galdyryjy täsir galdyrdy, ýöne duýgur, näzik ýüregi bardy. Galyberse-de, ol şahyr Sabiriň "Hophopname" -ni pars diline şeýle ussatlyk bilen terjime edipdir welin, Mirza Alakbar şol goşgulary şol dilde ýazan ýaly Bilgeyisiň ýüreginde näderejede hormat goýandygyny, bu aýalyň wepalylygy bilen Adalat dilinde pars dilinde gowy baha ýazandygyny we bu ýigit üçin uniwersitetiň gapysynyň açylandygyny görüň. Hanym Bilgeis Dadaşzadeniň hoşniýetliligi bolmadyk bolsa, mugallym Şafaýyň hoşniýetliligi, bu jadyly ýaly görünýän el uzalmadyk bolsa, Adalat ýaryşdan geçmedik beýleki onlarça we ýüzlerçe ýaşlar ýaly oba gaýdyp, ömrüniň azyndan bir peýdaly ýylyny ýitirerdi we indiki ýyl ýa-da ýyllarda talyp ady ugrundaky göreşini dowam etdirerdi. Emma, ​​beýlekiler ýaly, durmuşyň obada galmagyna mejbur eden bolmagy-da mümkin. Şeýle-de bolsa, Adalat Taňrynyň buýrugy bilen diňe bir ýyllar we ýyllar ýitirmän, tersine, bir okuwçynyň adyny aldy, gije-gündiz işledi we işledi, hanym Bilgeýis bilen Ahmed Şafaýyň ýalňyş däldigini subut etdi - uniwersiteti hormat bilen gutardy, aspiranturany tamamlady, pozisiýasyny gorady we kem-kemden häzirki Adalat Tahirzade derejesine çykdy. Bu bolan bolmaly! Ssenarisini ýazan Parvardigar şeýle diýdi - Bu ýigide zehin çyrasyny beren Hudaý, beren yşygynyň ýitip gitmegini görmez. Hudaý muny görmedi, Şerif oglu Adalat abraýly durmuşda ýaşady we Azerbaýjanyň iň parlak intellektuallaryndan birine öwrüldi Bu pursatlarda köp derejede biziň hemmämiz şol iki simwoliki nokadyň arasynda durýarys: biri Bill Geýts - häzirki zaman kynçylyklary, häzirki zaman tehnologiýalary, häzirki zaman talaplary, täzelenen aýratyn dünýä, beýlekisi Bilgeý Dadaşzade - Azerbaýjan ruhy, gymmatlyklara hormat goýmak endikleri, asylly däp-dessurlar, köne ruhy dünýämiz Professor Adalat Tahyrzadeniň pikir uçuşlarynyň gözelligi, bu iki nokadyň arasynda köpri bolmagydyr - ýadawsyz alymyň we gözi açyk adamyň eden işi geçmişdäki ruhy mirasymyzy dowam etdirmäge we täze döwrüň kynçylyklaryna uýgunlaşdyrmaga gönükdirilendir. Liveaşamak üçin entek köp ýyl, edilmeli işler köp, ýürekde we beýnimizde söýülýän, nobata garaşýan hemmämiz ýeter. Elbetde, Adalat höküm sürer. Geljekde adalatyň gazananlarynyň häzirkilardan has köp boljakdygyna ynanmagymyzyň sebäbi, ýarym asyrlap durmuş söweşinde ýadawsyz gezen Naila hanymyň ömürboýy wepaly ýoldaşydyr! Ömrümiziň umumy ýaşaýyş ýyllaryny düýnki ýaly, Adalat bilen Naýlanyň bilelikde syýahatynyň başlangyjy, akademiýanyň Aspirants öýündäki kiçijik otagda biri-biriniň üstünde ýazylan kitaplaryň arasynda ýadymda. Syýahatyňyzyň başynda ýaş, diňe bir hemme zadyň gowy bolmagyny, geljegiň sizi bagtly etmegini islemeýärsiňiz, hatda özüňizem ynanýarsyňyz, ýöne ýuwaş-ýuwaşdan ýaşlyk şygryýeti durmuş prozasy bilen çalşyrylýar, geçen ýyllar ýuwaş-ýuwaşdan gözüňizi açýar, durmuşy has giň görkezýär we käbir hyjuwlary sowatmagy başarýar. Şol wepaly aýal, ygtybarly Naila, adalatyň gazananlarynda jedelsiz uly paýy bar. Ömrüniň dowamynda sabyr edip, çydap, ýaraşmagy, yza çekilmegi, haýran galmagy, höweslendirmegi, ylham bermegi başardy we munuň ýykylmagyna ýol bermedi Adalatyň 75 ýaşynyň doglan güni mynasybetli, Azerbaýjanyň iň görnükli intellektuallaryny we intellektuallaryny bir ýere jemlän baýramçylykda, ömründe ilkinji gezek bagtly Naila we bagtly Adalat sahnada bile boldular Bu gün hem onuň özi - hanym Nailanyň işi Bu pursat ikisi üçinem ykbalyň iň ýokary sylagy boldy Şu pursatda olar mertebe we wepalylyk bilen ýarym asyr geldi Halfarym asyrlyk syýahatyň öwezine birnäçe minutda gabat gelýän bagt köp dälmi? Bu bölünişik, Baku asewraziýa uniwersitetiniň sahnasynda hemmeler tarapyndan şaýat bolan başga bir durmuş sapagy dälmi? Näme üçindir giç, näme üçindir öwrediji we geljekki durmuş sapagydyr!