Bakuw, dünýäniň nebit paýtagty: gadymy şäher meýilleşdiriş däplerinden başlap, häzirki zaman şäher ösüş modeline çenli - Gözleg

Azerbaýjanyň şäher meýilleşdirişiniň taryhy, gadymy döwürlerden başlap, asyrlaryň dowamynda emele gelen baý şäherçilik däplerine esaslanýar. Bu ýurtlarda şäher medeniýeti ilatly punktlary döretmek bilen çäklenmän, ykdysady gatnaşyklaryň, söwda, senetçilik we döwletlilik däpleriniň ösmegi bilen bir hatarda emele gelipdir Gadymy Azerbaýjan, Gabala, Şamahi, Barda, Ganja we Baku şäherleri dürli döwürlerde sebitiň esasy ykdysady we syýasy merkezleri hökmünde çykyş edipdir. Arheologiki gözlegler bu şäherleriň köçe meýilleşdirişiniň, bazar meýdançalarynyň, suw üpjünçilik ulgamlarynyň, gorag diwarlarynyň we köpçülik ýerleriniň bardygyny görkezýär. Bu, Azerbaýjanyň şäher gurluşyk mekdebiniň ýokary ösüş derejesiniň bardygyny görkezýär Gadymy şäher meýilleşdiriş däpleri we Azerbaýjanyň şäher mirasy Taryhçylar gadymy Gabala şäheriniň çäginiň ýüzlerçe gektar meýdanda ölçelendigini we senetçilik ussahanalarynyň, ýaşaýyş jaýlarynyň we dolandyryş merkezleriniň bardygyny ýazýarlar. Gazuw-agtaryş işleri wagtynda tapylan küýzegär turbalary gadymy şäherde suw üpjünçilik ulgamynyň bardygyny subut edýär. Barda şäheri IX-X asyrlarda Eastakyn Gündogaryň iň uly şäherleriniň biri hasaplanýar. Arap taryhçysy al-Muqaddasi Bardany "iň uly we iň baý Arran şäheri" diýip atlandyrdy. Şäherde dürli ýurtlardan gelen söwdagärler işleýärdi, bazarlarda ýüpek, haly we metal önümleri satylýar Şamakhi orta asyrlarda Kawkazyň esasy şäherçilik merkezlerinden biridi. XII asyrda bu ýerde bolup geçen weýrançylykly ýer titremelerinden soň şäheri täzeden gurmak işinde has durnukly gurluşyk usullary ulanyldy. Şamakide gurlan Juma metjidi Kawkazdaky iň köne metjitleriň biri hasaplanýar we şäher meýilnamasy taýdan şäheriň merkezi bolup hyzmat edýär Şäher gurluşyk modeli we hanlyk döwründe meýilleşdirilen ýaşaýyş ulgamy XVIII asyryň ortalarynda Azerbaýjanda garaşsyz hanlaryň döremegi şäher ösüşiniň taryhynda täze tapgyr döretdi. Şuşa, Şeki we Guba ýaly şäherler diňe bir administratiw merkezler hökmünde däl, eýsem ykdysady we medeni durmuşyň esasy özenleri hökmünde ösüp başlady. Garabag hanlygynyň paýtagty Şuşa strategiki pozisiýasy we meýilleşdirilen gurluşy bilen tapawutlandy. Şäher dag topografiýasyna laýyklykda guruldy we gala diwarlary bilen gurşalan. Taryhy çeşmelere görä, Şuşanyň gala diwarlarynyň uzynlygy takmynan 2,5 kilometre barabardyr. Şäherde belli bir şäherçilik ýörelgesi esasynda goňşy ulgam, bazar meýdançalary we köpçülik ýerleri ýerleşdirildi Şuşada 17 mähelläniň bardygyny we her töwerekde öz metjidiniň, hammamynyň we baharynyň bardygy aýdylýar. Bu, şäher gurluşygynyň diňe bir binagärlik nukdaýnazaryndan däl, eýsem jemgyýetçilik guramaçylygy taýdan meýilleşdirilendigini görkezýär. Şäheriň esasy köçeleri bazar meýdançasyna eltýärdi we bu meýilnama söwdanyň ösmegine kömek etdi XVIII asyrda Şeki şäheri Kawkazda senetçilik we ýüpek önümçiliginiň iň möhüm merkezlerinden biri hasaplanýar. Şäherde işleýän kerwensaraý we bazarlar Şekiniň halkara söwda gatnaşyklarynda möhüm rol oýnandygyny görkezdi. XVIII asyryň ahyrynda Şakide müňlerçe funt ýüpek öndürildi we önümler Russiýa, Eýran we Europeanewropa bazarlaryna eksport edildi Şeki Han köşgi diňe bir binagärlik nukdaýnazaryndan däl, eýsem şäher gurluşygy taýdan-da möhüm mysal bolupdyr. Köşgüň şäher giňişligine, howly ulgamyna we binagärlik çözgüdine laýyklykda ýerleşdirilmegi Azerbaýjan binagärlik mekdebiniň ýokary ösüş derejesini görkezdi. Köşgüň gurluşygynda dyrnaklaryň ýoklugy we reňk ulgamy tehnologiýasy şol döwrüň binagärlik ussatlygyny görkezdi Guba şäherinde köçeleriň tertipli ýerleşişi we ýaşaýyş we bazar meýdançalarynyň işleýşi aýratyn bellendi. Guba hanlygynyň ykdysady güýji oba hojalygyna, haly dokamak we söwda esaslanýar. Bu ýerde işleýän bazarlar sebitiň esasy söwda nokatlaryndan biri bolupdyr Abşeronda nebitiň tapylmagy we Bakuwyň şäher öwrülişiginiň başlangyjy Azerbaýjanyň ykdysady we şäher ösüş taryhynda iň uly öwrülişik nokatlarynyň biri Abşeron ýarym adasyndaky nebit pudagynyň ösüşi bilen baglanyşyklydy. Aslynda, Abşeronda nebitiň bolmagy gadymy döwürlerden bäri bilinýärdi we bu tebigy baýlyk Bakuwyň orta asyrlardan bäri ýaşaýyş mekany hökmünde emele gelmegine täsir edipdir. XIII asyrda Marko Polo Bakuwyň ýagy barada gürrüň berdi, XVII asyrda nemes syýahatçysy Engelbert Kempfer nebit ýataklary we Abşeron ýarym adasyndaky tebigy ýangynlar barada giňişleýin maglumat berdi. Adamlar nebiti asyrlar boýy öý hojalygynda, yşyklandyryşda, lukmançylyk maksatlarynda we hatda ulanýarlar harby goşundylarda ulanylýar Taryhy çeşmeler orta asyrlarda Bakuwyň töwereginde, esasanam Balakhani, Surahani, Binagadi we Bibiheybat sebitlerinde nebit guýularynyň el bilen gazylandygyny görkezýär. Bu ugurlar diňe bir ykdysadyýet nukdaýnazaryndan däl, eýsem ýaşaýyş we ykdysady işleriň jemlenen ýerleri hökmünde hem emele geldi. Nebit öndürmek bilen meşgullanýan ilatyň töwereginde täze ýaşaýyş ýerleri döredildi, kerwen ýollary we söwda gatnaşyklary giňelýärdi. Şeýlelik bilen, Abşerondaky nebit faktory, senagat döwründen ozal hem ýerli ykdysady we şäher ösüşiniň esasy faktorlaryndan birine öwrüldi Surahanidäki Ateşgah ybadathanasy Abşeronyň tebigy energiýa baýlyklary bilen baglanyşykly emele gelen iň möhüm dini we binagärlik ýadygärliklerinden biri. Asyrlar boýy ýerasty tebigy gazdan dörän alaw Hindistandan we Eýrandan söwdagärleri, syýahatçylary we zyýaratçylary özüne çekdi. Bu, Bakuwyň diňe bir söwda şäheri hökmünde däl-de, eýsem sebitiň möhüm dini we medeni merkezleriniň biri hökmünde ykrar edilmegine sebäp boldy Senagat rewolýusiýasy döwründe nebitiň strategiki ähmiýeti düýpgöter üýtgedi. Kerosiniň tapylmagy şäherleriň yşyklandyrylmagynda täze bir basgançak döretdi, soňra içerki ýangyç hereketlendirijileriniň peýda bolmagy we benziniň ulanylmagy nebit dünýä ykdysadyýetiniň esasy energiýa çeşmesine öwrüldi. Bu proses Abşeron ýarym adasyny we esasanam Bakuwy global senagat kartasynyň esasy nokatlaryna öwrüp başlady. Nebite bolan halkara islegi diňe bir şäheriň ykdysady mümkinçiliklerini giňeltmän, eýsem şäher ösüş depginini hem tizleşdirdi 1846-njy ýylda Bibiheybetde dünýäde ilkinji mehaniki taýdan burawlanan nebit guýusynyň açylmagy häzirki zaman senagat nebit önümçiliginiň başlangyjy hasaplanýar. Bu waka ABŞ-nyň Pensilwaniýa ştatynda ilkinji nebit guýusy burawlanmazdan 13 ýyl öň bolup geçdi. Bibiheýbetde başlanan senagat gazuwy, Bakuwyň ykdysady gurluşyny üýtgedip, şäheriň täze şäherleşme tapgyryna geçmegini çaltlaşdyrdy. Nebit pudagynyň ösmegi bilen birlikde port infrastrukturasy giňeldi, täze ýollar guruldy, senagat zolaklary döredildi we Baku kem-kemden orta asyr galasyndan halkara senagat metropolisine öwrülip başlady Bakuwyň senagat, şäher ösüşi we nebitiň ösýän döwründe demografiki ösüşi 1872-nji ýylda çar Russiýasy tarapyndan nebit ýataklarynyň hususy telekeçilere geçirilmegi Bakuwyň ykdysadyýetinde we şäher ösüş taryhynda düýbünden täze tapgyryň başlangyjy boldy. Nobel doganlar, Rotşild maşgalasy we beýleki iri senagatçylar Bakuda uly maýa goýup başladylar. Nobel doganlar Bakuwda ilkinji häzirki zaman nebiti gaýtadan işleýän zawodlardan birini döretmekden başga-da, senagat infrastrukturasynyň we şäher giňişliginiň paralel ösüş modelini döretdiler. Olaryň öndüren "Zoroaster" tankeri dünýä nebit transportynda täze tapgyr hasaplansa-da, bu amal Bakunyň port şäheri hökmünde strategiki ähmiýetini ýokarlandyrdy 1883-nji ýylda Baku-Tbilisi demir ýolunyň işe girizilmegi we 1907-nji ýylda Baku-Batumi nebit geçirijisiniň gurulmagy Bakuwy diňe bir senagat merkezine däl, eýsem sebitiň esasy logistika we transport merkezlerine öwürdi. Uzynlygy 830 kilometre barabar bolan Baku-Batumi nebit geçirijisi şäheriň ykdysady radiusyny giňeltdi we senagat infrastrukturasy bilen birleşdirilen Baku şäherliliginiň ösüşini çaltlaşdyrdy. Portlaryň, demir ýol liniýalarynyň we ammar toplumlarynyň gurluşygy şäheriň işleýşine gönüden-göni täsir etdi 1901-nji ýylda Bakuwda 11 million tonna nebitiň öndürilmegi we şäheriň dünýädäki nebit önümçiliginiň ýarysyndan gowragyny üpjün etmegi Bakuwy dünýä ykdysadyýetiniň öňdebaryjy senagat merkezleriniň birine öwürdi. Nebitden alnan paýtagtyň köp bolmagy şäheriň binagärlik we şäher meýilleşdiriş keşbiniň üýtgemegine sebäp boldy. Täze administratiw binalar, söwda merkezleri, banklar, myhmanhanalar we ýaşaýyş jaýlary gurlup başlandy. Şäher orta asyr galasyndan häzirki zaman senagat metropolyna öwrülýärdi Nebit pudagynyň ösüşi Bakuwyň jemgyýetçilik gurluşyny hem üýtgetdi. Russiýa imperiýasynyň, Europeewropanyň, Eýranyň we Merkezi Aziýanyň dürli sebitlerinden müňlerçe adam şähere geldi. Ilatyň çalt köpelmegi täze ýaşaýyş ýerleriniň gurulmagyny talap etdi. 1856-njy ýylda takmynan 13,000 ilaty bolan Baku XIX asyryň ahyrynda ýüz müňden gowrak adam bilen uly senagat şäherine öwrüldi. 20-nji asyryň başynda ilat 200,000-den geçdi we şäher meýilnamalaşdyrylyşyna täze çemeleşmeleriň girizilmegi gutulgysyzdy Hut şu döwürde Bakuw şäher meýilnamasy amala aşyryldy däpleri täze şäherçilik ýörelgeleri bilen birleşip başlady. Içerişehriň nusgawy Gündogar goňşy ulgamy we Europeanewropa görnüşindäki giň köçe we şaýoly meýilnamalaşdyrmak ugurdaş ösdürildi. Şäher administratiw zolaklar, ýaşaýyş ýerleri we senagat meýdançalary arasynda bölünýärdi. "Gara şäher" ýaly iri senagat zolaklarynyň döredilmegi, şäher gurluşyklarynda senagat we ýaşaýyş ýerlerini bölmek ýörelgesiniň ulanylmagynyň mysaly boldy Nebitden alnan ykdysady abadançylyk Bakuwdaky jemgyýetçilik ýerleriniň ösmegine güýçli täsir etdi. Täze seýilgähler, baglar, teatrlar, mekdepler we jemgyýetçilik binalary guruldy. Deňiz kenaryndaky bulwaryň giňelmegi, şäheriň esasy köçeleriniň abadanlaşdyrylmagy we daş binalaryň gurulmagy Bakuwyň şäher görnüşini üýtgetdi. Şäheriň ösüşi indi tötänleýin gurluşyk ýörelgesine däl-de, binagärler we in engineenerler tarapyndan taýýarlanan meýilnamalara esaslandy Nebitiň ösmegi diňe bir Bakuwyň ykdysady ösüşine däl, eýsem şäher meýilleşdiriş medeniýetiniň emele gelmegine hem aýgytly täsir etdi. Baku Gündogaryň gadymy şäher meýilleşdiriş däplerini Günbataryň senagat şäherleşmegi bilen birleşdirýän seýrek şäherleriň birine öwrüldi we 20-nji asyryň başynda dünýäniň nebit paýtagty bilen birlikde Kawkazyň iň häzirki zaman şäher merkezleriniň biri hökmünde tanaldy Bakewropanyň binagärlik mekdepleri we "Baku stiliniň" emele gelmegi Bakuwyň ösüşinde daşary ýurt binagärlik mekdepleriniň roly aýratyn möhümdi. Nebitiň ösmegi bilen döredilen ykdysady mümkinçilikleriň netijesinde Polşa, Germaniýa, Fransiýa, Italiýa we Russiýa arhitektorlary we inersenerleri şähere gelip başladylar. Bu binagärler Bakuwda Europeanewropaly şäherleşme tejribesini getirdiler Polşaly binagärler Bakuwyň binagärlik taryhynda aýratyn orun tutýarlar. Iosif Goslawski, Iosif Ploşko, Kazimir Skurewiç, gewgeni Skibiński ýaly binagärler şäheriň keşbini üýtgeden esasy hünärmenler boldular. Iosif Ploşko tarapyndan döredilen Muhtarow köşgi, Europeanewropanyň got arhitekturasynyň we Gündogar bezegleriniň sinteziniň iň möhüm mysallaryndan biridir Fransuz binagärlik mekdebiniň täsiri Bakuwyň fasad bezeglerinde we balkon ulgamlarynda aýdyň duýuldy. Italiýanyň binagärlik mekdebi Neo-Galkynyş stilini şähere getirmekde möhüm rol oýnady. Nemes inersenerleri senagat desgalarynyň gurluşygyna we tehniki infrastrukturanyň gurluşygyna gatnaşdylar "Baku stili" bu daşary ýurt binagärlik mekdepleriniň hemmesiniň ýerli azerbaýjan binagärlik däpleri bilen birleşmeginiň netijesinde emele geldi. Bu stil Europeanewropanyň neoklassiki, got we barok elementleriniň gündogar nagyşlary bilen sintezinden döräpdir Nebit millionerleri Bakuwyň binagärlik ösüşinde aýratyn rol oýnady. Hajy Zeýnalabdin Tagiýew, Musa Nagiýew, Murtuza Muhtarow, Seýid Mirbabaýew, Isa Beý Hajinskiý we Sadihow doganlar şäheri abadanlaşdyrmak üçin köp pul goýdular. Musa Nagiýew Bakuwda 90-dan gowrak bina gurdy. Hajy Zeýnalabdin Tagiýew mekdepleriň, teatrlaryň we jemgyýetçilik binalarynyň gurluşygyny maliýeleşdirdi Bulwardan "Ak şäher" -e çenli: Bakuwyň häzirki zaman şäher ösüşi we WUF13 perspektiwasy Arhitektor Gasim Beý Hajababaýewiň taslamasy esasynda 1867-nji ýylda gurlan Denizkanari şaýoly, Bakuwyň şäher meýilleşdiriş taryhynda täze şäherleşme tapgyrynyň düýbüni tutdy. Aslynda uzynlygy 3 kilometre barabar bolan bu bulwar diňe bir dynç alyş mekany hökmünde däl, eýsem şäheriň jemgyýetçilik we jemgyýetçilik durmuşynyň merkezi hökmünde hem emele geldi. Hazar kenarynda gurlan seýilgähler, ýaşyl zolaklar we piknik meýdançalary Bakuwyň has sagdyn we has amatly şäher modeline geçmegini çaltlaşdyrdy. Bu çemeleşme, soňky döwürde şäher gurluşyk däpleriniň esasy ugurlaryndan birine öwrüldi Nebit pudagynyň çalt ösmegi bilen birlikde Bakuwda senagat we ýaşaýyş ýerlerini aýyrmak zerurlygy ýüze çykdy. Bu maksat bilen döredilen "Gara şäher" XIX asyryň ahyrynda sebitiň iň uly senagat zolaklaryndan biri hasaplandy. Funksional sebitleşdiriş ýörelgeleri bu ýerde ilkinji gezek ulanyldy, senagat desgalary ýaşaýyş ýerlerinden aýryldy. Bu, Bakuwyň şäherleşmeginde meýilleşdirilen ösüş modeliniň başlangyjydy Bakuwyň çalt giňelmegi şäheriň ilkinji baş meýilnamasynyň taýýarlanmagyny talap etdi. Binagär Nikolaý fon der Nonne tarapyndan düzülen meýilnama, Köne şäher, täze ýaşaýyş ýerleri, senagat zolaklary we port infrastrukturasy bilen baglanyşykly şäher modelini döretmegi maksat edinýär. Giň köçeler, administratiw binalar, köpçülik ýerleri we aragatnaşyk liniýalary bitewi şäherleşme çemeleşmesi esasynda döredilipdi XIX asyryň ahyrynda we 20-nji asyryň başynda Baku indi diňe nebit pudagy bilen tanalýan şäher däldi. Teatrlar, mekdepler bar, hassahanalar, gazet redaksiýalary we medeni edaralar işleýärdi. 1898-nji ýylda elektrik tramwaýynyň ornaşdyrylmagy Bakuwy Kawkazyň iň häzirki zaman şäherleriniň birine öwürdi. Şäher gündogar binagärlik däplerini we Europeanewropanyň şäherliligini birleşdirýän seýrek merkez hökmünde ösdi Ösüşiň bu taryhy ugry häzirki döwürde hem dowam edýär. 20-nji asyrda senagat zolagy hökmünde tanalýan "Gara şäher" sebitiniň şu gün "Ak şäher" taslamasynyň çäginde durkunyň täzelenmegi Bakuwyň şäher öwrülişiginiň üznüksizdigini görkezýär. Häzirki zaman Bakuw indi diňe bir energiýa merkezi bolman, şol bir wagtyň özünde durnukly ösüş, ýaşyl şäher düşünjesi, akylly infrastruktura we häzirki zaman binagärlik ýörelgeleri ulanylýan halkara şäherleşme platformasyna öwrülýär Şu nukdaýnazardan seredilende, Bakuwda Bütindünýä şäher forumy - WUF13 çäresiniň geçirilmegi aýratyn ähmiýete eýe. Bu forum Bakuwyň gadymy şäher meýilleşdiriş däplerini we häzirki zaman şäher gurluşyk ösüş modelini halkara derejesinde görkezmek nukdaýnazaryndan möhüm platforma bolup durýar. Içerişerden başlap, nebitiň ösýän döwrüniň binagärlik mirasyna we şol ýerden häzirki “Ak şäher” we ýaşyl şäherleşme taslamalaryna çenli ösüş liniýasy Bakuwyň şäher meýilleşdiriş taryhynyň üznüksiz we köptaraply tebigatyny açýar Azerbaýjanyň asyrlar boýy döredilen şäher meýilleşdiriş däpleri, Abşerondaky nebit pudagynyň ykdysady ösüşi we häzirki zaman şäher öwrülişigi Bakuwy häzirki wagtda dünýäniň üns merkezindäki şäherleriň birine öwürdi. Baku indi diňe "gara altynyň" paýtagty bolman, eýsem gadymy mirasy häzirki zaman şäher meýilleşdiriş düşünjeleri bilen birleşdirip, global şäherleşme merkezi hökmünde çykyş edýär