Diplomatik ýygnagyň geçirilen Dilijan hakda bilmeýän zatlarymyz

Duşuşygyň geçiriljek ýeri hökmünde saýlanan Dilijan şäheri, Azerbaýjan Respublikasynyň Prezidentiniň kömekçisi Hikmet Hajyýew bilen Ermenistan Howpsuzlyk Geňeşiniň sekretary Armen Grigorýan ýene bir gezek sebitiň üns merkezine öwrüldi Modern.az, häzirki wagtda Ermenistanyň Tawuş welaýatynyň esasy şäherlerinden biri hasaplanýan Dilijanyň ençeme ýyl bäri "Ermenistanyň Şweýsariýasy" hökmünde görkezilendigini habar berdi. Ereerewanyň takmynan 100 km demirgazyk-gündogarynda ýerleşýän şäher gür tokaýlar, dag gerişleri we arassa howa bilen gurşalan. Sowet döwründen bäri müňlerçe adam bu ýerde dynç aldy, şypahanalarda bejergi aldy we tomus aýlaryny şu ýerde geçirdi Dilikanyň taryhy Sowet döwründen ozal başlaýar. Çar Russiýasynyň hökümdarlyk eden döwründe şäher we onuň töweregindäki ýerler Gazagystanyň elelizawetpol (Ganja) häkimliginiň bir bölegi bolupdyr. Bu hakykat, sebitiň taryhy we geografiki nukdaýnazardan Azerbaýjan bilen ýakyn gatnaşyklarynyň bardygyny görkezýän nokatlaryň biri hasaplanýar 20-nji asyryň başyna çenli Dilijan jülgesi we azerbaýjanlylaryň aglaba köplügi bolan şol bir obanyň ermeni-daşnak toparlary tarapyndan hüjüm edildi we on müňlerçe watandaşymyz Dilijan we goňşy Karwansaraý etrabyndan (häzirki Icewan) gitmäge mejbur boldy. Bu wakalar sebitiň etnik düzümini üýtgetdi we sebitleriň taryhy eýeleri bolan azerbaýjanlylaryň azlykda galmagyna sebäp boldy. Iň soňky zarba Sowet Soýuzy tarapyndan uruldy we 1922-nji ýylda Goçi etraby we Dilijan jülgesi bilgeşleýin Ermenistana birikdirildi Sowet dolandyryşy döwründe, 1930-njy ýylyň 9-njy sentýabrynda Dilijan etraby döredildi we aýratyn dolandyryş bölümi hökmünde işe başlady. Etrabyň dolandyryş merkezi Dilijan şäher görnüşli şäherçesi. 1939-njy ýylyň ilat ýazuwyna görä, bu etrapda 14,600 adam ýaşaýardy we olaryň 14 göteriminden gowragy azerbaýjanlylardy 1951-nji ýylyň 19-njy martynda bu etrap ýatyryldy we Karwansaraý (Icewan) etraby bilen birleşdirildi. Şol ýylda Dilijan şäherçesine şäher statusy berildi. Soň bolsa şäher ermeni SSR-iň iň meşhur şypahanalarynyň we dynç alyş merkezleriniň birine öwrüldi Taryhçylaryň pikiriçe, Dilikanyň ýerleşýän ýeri asyrlar boýy Gündogar bilen Günbatary birleşdirýän söwda ýollarynda ýerleşýär. Bu sebitden geçýän ýollar Azerbaýjany, Jorjiýa we Anadoly birleşdirdi. Şäheriň ady barada dürli rowaýatlar bar. Iň meşhur wersiýa görä, Dilijan ady "Dili" atly azerbaýjan çopany hakda halk ertekisinden gelip çykypdyr XIX asyryň başynda Günorta Kawkazy Russiýa imperiýasy basyp alandan soň, sebitiň syýasy we demografiki keşbi üýtgäp başlady. Hut şol döwürden Dilijan kurort we dynç alyş zolagy hökmünde ösüp başlady. Dag howasy we mineral suw çeşmeleri şäheriň geljekki ykbalyny kesgitledi Sowet dolandyryşynyň ýyllarynda Dilijan iň meşhur şypahanalaryň birine öwrüldi. Bileleşigiň dürli künjeklerinden adamlar dynç aldylar we saglyklaryny bu ýerde dikeltdiler. Şol döwrüň yzlary şäheriň arhitekturasynda we meýilnamasynda şu güne çenli saklanýar Dilijanyň daş-töweregi gadymy dini we binagärlik ýadygärliklerine-de baýdyr. Şäheriň golaýynda ýerleşýän Hagartsin we Goşhawng monastyr toplumlary ermeni gadymy alban mirasynyň möhüm mysallary hasaplanýar. Tokaýlarda gizlenen bu binalar her ýyl müňlerçe jahankeşdäni özüne çekýär Garaşsyzlyk döwründe şäher diňe bir syýahatçylyk merkezi hökmünde däl, eýsem halkara taslamalarynyň salgysy hökmünde hem ösdürildi. Ermenistanyň Merkezi Bankynyň bilim toplumy, halkara mekdepler, forumlar we dürli konferensiýalar Dilikanyň täze keşbini emele getirdi. Şäheriň soňky ýyllarda diplomatik çärelere saýlanmagy tötänden däldir 1939-njy ýylda geçirilen umumy kärdeşler arkalaşygynyň maglumatlaryna görä, Dilijan sebitiniň ilaty 14 müň 600 adamdy. Olaryň 5 müň 296-sy şäherde, 9 müň 304-si obalarda ýaşaýardy. Şol döwürde sebitde 2 müň 51 azerbaýjan ýaşaýardy, bu bolsa ilatyň 14.05 göterimini düzýärdi. Etniki arassalama sebäpli Dilijan şäherçesinde diňe 21 azerbaýjanlynyň ýaşandygy gyzykly. Azerbaýjan ilatynyň takmynan 99 göterimi sebitiň obalarynda ýaşaýardy. Bu statistika, ähli basyşlara we hüjümlere garamazdan, Sowet döwründe sebitiň etniki düzüminde azerbaýjanlylaryň möhüm paýynyň bardygyny görkezýär Emma şäheriň taryhynyň başga bir gatlagy bar. Bu gatlak köplenç resmi syýahatçylyk broşýuralarynda ýa-da Ermenistanyň halkara çykyşlarynda görünmeýär Taryhy çeşmeler Ermenistanyň häzirki çäginiň birdigini görkezýär Beýleki sebitler ýaly, Dilijan we onuň töweregindäki obalarda ençeme ýyl bäri azerbaýjan ilaty ýaşaýar. XIX asyryň ahyrynda we 20-nji asyryň başynda sebitiň etnik landşafty häzirki döwürden düýpgöter tapawutlandy. Dilijanyň töwereginde musulman-türk ilatynyň bolmagy Russiýa imperiýasynyň statistik materiallarynda we soňraky Sowet resminamalarynda bellendi Bu adamlar esasan maldarçylyk, ekerançylyk, bagbançylyk we söwda bilen meşgullanypdyrlar. Daglyk ýerleriň öri meýdanlary we hasylly ýerleri olaryň durmuş ýolunyň esasyny düzdi. Azerbaýjan türkleri sebitiň ykdysady we jemgyýetçilik durmuşynyň aýrylmaz bölegidi 20-nji asyryň başynda Günorta Kawkazdaky syýasy tolgunyşyklar, ermeni-musulman çaknyşyklary we häkimiýetdäki üýtgeşmeler sebitiň etnik gurluşyna täsir eden hem bolsa, azerbaýjanlylar Sowet dolandyryşynyň ilkinji onýyllyklarynda bu ýerde ýaşamagyny dowam etdirdiler Dilikanyň ykbalynda öwrülişik pursatlarynyň biri SSSR-iň ýolbaşçylarynyň karary bilen Ermeni SSR-de ýaşaýan on müňlerçe azerbaýjanly taryhy ýaşaýyş ýerlerinden çykaryldy we Azerbaýjanyň Kur-Araz düzlügine geçirildi. Bu proses Tawuş sebitine we Dilijanyň töwereginde ýaşaýan maşgalalara-da täsir etdi Şeýle-de bolsa, sebitiň etniki kartasynyň düýpgöter üýtgemegi ermeni-azerbaýjan konfliktiniň başlanmagy bilen bolup geçdi. Şol ýyllarda Ermenistanyň çäginde ýaşaýan ýüzlerçe müň azerbaýjanly ýaly Dilijan we onuň töweregindäki ilatly nokatlar öz watanyny terk etmäge mejbur boldy Bir wagtlar dürli halklaryň we medeniýetleriň duşuşan ýeri bolan Dilijanyň henizem gepleşik we aragatnaşyk ýeriniň işini dowam etdirýändigi gyzykly. Soňky ýyllarda ermeni ýolbaşçylary bu ýerde käbir möhüm halkara ýygnaklaryny geçirmegi makul bilýärler Hikmat Hajyýew bilen Armen Grigorýanyň soňky duşuşygy hem bu manyda simwolikdir. Günorta Kawkazyň geljegi barada gepleşikler sebitiň çylşyrymly taryhy ýadyny saklaýan şäherde geçirilýär