Döwlet kim üçin bar? -Hamit Caner

Döwlet diňe bir tertibi döredýän enjam däl. Kimiň goralýandygyny, kimiň aýrylýandygyny, haýsy talaplaryň kanuny hasaplanýandygyny we haýsy garşylyklaryň basylýandygyny kesgitleýän syýasy merkez. Asyl mesele döwletiň barlygy däl-de, kimiň adyndan we kimiň peýdasyna işleýär? Adamzadyň iň uly oýlap tapyşlaryndan biri döwletdir. Iň ulusy bolsa gerek. Alsoöne bu iň uly dilemmalaryň biridir. Sebäbi döwlet diňe bir tertibi döredýän mehanizm däl. Şeýle hem, kimiň häkimiýete eýedigini, kimiň goralýandygyny, kimiň dymýandygyny we kimiň aýrylýandygyny kesgitleýän syýasy merkez. Şonuň üçin döwlet meselesi diňe bir dolandyryş görnüşleri bilen baglanyşykly däl. Bu adalat hakda. Deňlik hakda. Bu azatlyk hakda. Esasan güýç hakda Asyl sorag: Döwlet näme üçin bar? Has möhümi: kim üçin? Bu soraga jogap diňe bir syýasy teoriýa däl. Raýatlaryň bir ýurtda nähili ýaşajakdygyny, hukuklaryny näderejede ulanyp biljekdigini, jemgyýetçilik häkimiýetiniň haýsy tarapa durjakdygyny we deňligiň näderejede durmuşa geçiriljekdigini kesgitleýär. Sebäbi döwlet diňe bir kanun çykarýan, salgyt ýygnaýan ýa-da serhetleri goraýan enjam däl. Şeýle hem haýsy durmuşyň goralmalydygyny, haýsy talaplaryň kanuny hasaplanýandygyny we haýsy garşylyklaryň howp hökmünde bellenýändigini kesgitleýän ajaýyp syýasy pikirdir Hobbes bu çekişmä iň kyn gapyny açýar. Onuň pikiriçe, döwlet ýok bolsa erkinlik däl, gorky bar. Umumy ygtyýar ýok ýerinde, her kim başgalar üçin howp bolup biler. Howpsuzlyk dargaýar, näbellilik ösýär we durmuş hemişe gapma-garşylyk ähtimallygynyň kölegesinde ýaşaýar. Şonuň üçin Hobbes üçin döwlet saýlamak däl-de, zerurlyk. Diri galmak üçin adamlar käbir azatlyklaryndan ýüz öwürýärler we öwezine howpsuzlyk soraýarlar. Döwlet şeýle dogulýar: bulam-bujarlygy basyp ýatyrýan, tertip-düzgüni döredýän we umumy durmuşy mümkin edýän güýç hökmünde Emma döwletiň kyssasy munuň bilen gutarmaýar. Sebäbi döwletiň her kimden deň aralykda durýan bitarap araçydygy baradaky pikir häzirki zaman syýasy pikirleriň iň güýçli garşylyklaryndan biri tarapyndan sarsdyrylýar. Bu pursatda Marks soragy üýtgedýär: Döwlet hakykatdanam hemmeleriň ýagdaýymy? Marksyň pikiriçe däl. Synp jemgyýetlerinde döwlet tutuş jemgyýeti görkezýän bitarap gurluş däl, agalyk ediji synpyň bähbitlerini goraýan syýasy gurama. Kanun, howpsuzlyk, býurokratiýa we jemgyýetçilik tertibi köplenç tutuş jemgyýet üçin gürleýän ýaly. Şeýle-de bolsa, hakykatda önümçilik serişdelerine gözegçilik edýänler döwletiň üsti bilen özygtyýarlylygyny dowam etdirýärler. Döwlet ähliumumy dili ulanyp biler. Itsöne onuň işlemegi köplenç synpa esaslanýar. Salgyt ulgamyndan başlap, iş durmuşyna, bilim syýasatlaryndan emläk düzgünine çenli köp ugurda köpçülige açyk görünýän we hakykatdanam artykmaçlyklaryň arasyndaky tapawut giňelýär Engels bu çarçuwany taryhy esasda ýerleşdirýär. Döwlet asmandan inmeýär we jemgyýetiň daşyndan gelýän mukaddes güýç däl diýýär. Onuň pikiriçe, döwlet çözüp bolmajak synp gapma-garşylyklarynyň önümidir. Jemgyýet indi içindäki konfliktleri gönüden-göni dolandyryp bilmeýän mahaly ýüze çykýar. Şeýle görnüşde seredilende, döwlet adamzadyň üýtgemeýän ykbaly bolmagyny bes edýär. Başlangyjy bolan taryhy instituta öwrülýär. Başlangyjynyň soňy hem bolup biler. Bu garaýyş, döwlete baky we tebigy zerurlyk hökmünde däl-de, eýsem käbir sosial şertleriň önümi bolan syýasy gurluş hökmünde görmäge mümkinçilik berýär Lenin, beýleki tarapdan, çekişmäni gönüden-göni güýç merkezine alýar. Marksyň we Engelsiň tapyşlaryny diňe teoretiki derňew hökmünde goýmaýar. Olary syýasy göreş meýdanyna alyp barýar. Onuň sözlerine görä, döwlet bir synpy beýleki bir klasa zulum etmegiň guralydyr. Şonuň üçin häzirki döwlet enjamy diňe bir halkyň adyndan ele salnyp we ulanylyp bilinjek bigünä gural däl. Munuň tersine, sorag edilmeli, üýtgedilmeli we hatda sökülmeli özygtyýarlylyk mehanizmi. Sebäbi mesele diňe güýç çalyşmak däl. Asyl sorag, döwletiň haýsy synpy gyzyklandyrýandygy Marksizm-leninizm nukdaýnazaryndan möhüm baglanyşyk bar, bu ýerde galdyrylmaly däldir. Bu däp, döwletiň synp tebigatyny kesgitlemek bilen kanagatlanmaýar. Bu ýerden göni syýasy netijä gelýär. Döwlet bir synpyň beýleki synpdan agalyk etmegiň serişdesi bolsa, bururuaz döwleti ýok edilmeli we proletariatyň syýasy özbaşdaklygyna esaslanýan geçiş tertibi döredilmeli Marksizm-leninizm edebiýatynda bu geçiş tertibine "proletariatyň diktaturasy" diýilýär. Bu ýerde "diktatorlyk" düşünjesi gündelik dilde düşünilişi ýaly şahsy zulum däl Synpda agalyk etmegiň bir görnüşini suratlandyrýar. Burgeuaz diktaturasy azlygyň köplükden dolandyrmagydyr. Proletariatyň diktaturasy köplügiň azlyklaryň üstünden syýasy agalyk etmegi hökmünde kesgitlenýär. Bu çemeleşmede sosializm diňe bir ykdysady eýeçilik gatnaşyklarynyň üýtgemegi däl, eýsem syýasy güýjüň synp häsiýetiniň üýtgemegi Marksistik teoriýanyň nukdaýnazaryndan bu soňky tapgyr däl. Döwletiň barlygy synplaryň barlygyna esaslanan bolsa, esasy maksat diňe bir bururuaziýa döwletini ýok etmek däl, eýsem taryhdan sapaklary düýbünden ýok etmekdir. Proletariat ýaly synplaryň ýitip barýan jemgyýetçilik tertibinde döwlet taryhy wezipesini ýitirýär. Şeýlelik bilen, döwlet taryhy taýdan ýüze çykan edara hökmünde taryhy taýdan ýitýär. Kommunistik jemgyýetiň idealy şu ýerde ýüze çykýar: Sapaklar, döwlet we ekspluatasiýa bolmazdan jemgyýetçilik tertibi Emma bu ýerde durmak ýeterlik däl. Sebäbi synpyň tebigatyny we döwletiň aç-açan sütem häsiýetini görmek, onuň nähili işleýändigini düşündirmeýär. Döwlet diňe güýç ulanýan, basyp ýatyrýan we gorkuzýan enjam hökmünde işlemeýär. Eger şeýle bolan bolsa, güýjüň dowamlylygyny diňe gorky manysynda düşündirmek ýeterlikdi. Şeýle-de bolsa, taryh muny görkezýär: Hiç bir özygtyýarlylyk diňe ýalaňaç güýç bilen uzak ýaşap bilmez. Gramsci şu ýerde oýnaýar Gramsci Marks, Engels we Leniniň ugurlaryndan ýüz öwürmeýär. Munuň tersine, ony çuňlaşdyrýar. Döwletiň diňe bir zulum guraly bolman, eýsem razylyk berýän buýrugy hem döredýändigini görkezýär. Adamlar diňe polisiýa, kazyýet, goşun ýa-da kanun tarapyndan dolandyrylmaýar. Şeýle hem mekdepde, metbugatda, medeniýetde, maşgalada we gündelik durmuş endiklerinde dolandyrylýar. Häkimiýet diňe bir köçelerde däl, eýsem aňda-da döredilýär. Şonuň üçin döwlet diňe bir repressiw däl, eýsem kadalaşdyryjy güýç hem. Şeýle hem, paýhasly, nämäniň kanuny, nämäniň howplydygyny, nämäniň "tertipsiz" bolmalydygyny öwredýär. Şeýlelik bilen, boýun bolmak diňe bir güýç bilen däl, eýsem kabul etmek, endikler we gündelik durmuşyň göze görünmeýän pedagogikasy bilen öndürilýär Bu ýerde möhüm bir çäk peýda bolýar: Döwlet diňe bir kanun çykaryjy gurluş däl. Şol bir wagtyň özünde, haýsy durmuş ýollarynyň ykrar ediljekdigini, haýsy talaplaryň eşidiljekdigini we haýsy garşylyklaryň basyljakdygyny kesgitleýän sargyt ediji. Güýjüni diňe güýç ulanmak ukybyndan däl-de, eýsem kanunylyk döretmek ukybyndan hem alýar Elbetde, döwrebap syýasy pikiriň içinde döwlete has oňyn çemeleşýän setirler hem bar. Lokkden Monteskie çenli uzap gidýän liberal däp, döwleti mutlak güýç guraly däl-de, hukuklaryň kepilligi hasaplaýar. Bu düşünişmekde döwletiň esasy wezipesi şahsyýetiň janyny, emlägini we erkinligini goramak, kanun arkaly eden-etdiligi çäklendirmek we ygtyýarlyklary bölmek arkaly syýasy güýji dolandyrmak. Kanunyň hökmürowanlygy ideýasy hem şu ýerden iýmitlenýär Historyöne taryh bize başga bir zady görkezdi: Kagyzdaky deňlik durmuşda hemişe deňlige laýyk gelmeýär. Konstitusiýa ýörelgeleri näçe güýçli görünse-de, ykdysady güýç belli bir ellerde jemlenen bolsa, býurokratik gurluş ýapylýar we syýasy medeniýet möhüm raýatlyga däl-de, boýun bolmaga itergi berýär, döwletiň resmi bitaraplygy hakyky sosial deňsizlikleri görünmeýär. Şol sebäpli mesele diňe bir döwletiň kanun tarapyndan çäklendirilmegi däl. Mesele şol kanun kimiň peýdasyna? Bu çekişmeleriň çäginde Mustafa Kemalyň döwlete düşünişi aýratyn bir ýerde tapawutlanýar. Sebäbi, döreden syýasy gurluşynda döwlet diňe bir jemgyýetçilik tertibini üpjün edýän ygtyýarlyk bolman, eýsem milli garaşsyzlygyň guramaçylykly görnüşi, halkyň özygtyýarlylygy we döwrebaplaşdyryş maksatlarydyr. Empykylan imperiýadan soň döredilen bu döwlet, halkyň öz ykbalyny goramak islegidir. Bu nukdaýnazardan döwlet diňe bir howpsuzlyk enjamy bolman, eýsem esaslandyryjy taryhy ädimdir. Bilimden kanuna, raýatlyk düşünjesinden jemgyýetçilik durmuşyna giň özgerişleriň göterijisi Emma göz öňünde tutulmaly kritiki çäk şu ýerden başlaýar. Halkyň adyndan döredilen döwlet wagtyň geçmegi bilen halkyň üstünde gürleýän enjama öwrülse, jemgyýeti azat etmek üçin döredilen merkez jemgyýeti özüni kesgitleýän çäklerde çäklendirip başlasa, kanuny esas bilen merkezi agalyk etmegiň arasyndaky baglanyşyk ýok edilse, döwlet halky ýokarlandyrýan we halkyň adyndan karar berýän terbiýe tertibine girip biler. Taryh, esaslandyryjy erk bilen býurokratik berkligiň arasyndaky aralyk hemişe aýdyň bolmaýandygyny bize gaýtalady. Şonuň üçin esaslandyryjy döwlet tejribelerine baha berlende, diňe bir niýetlere däl, eýsem wagtyň geçmegi bilen ýüze çykan institusional gurluşlara, gözegçilik mehanizmlerine we raýatlaryň garaýyşlaryna hem göz aýlamalydyrys. Şeýle hem, onuň hakyky syýasy mümkinçiliklerine göz aýlamak zerur Beýleki tarapdan Bakunin ýaly anarhistler garşylygy has düýpli esaslandyrýarlar. Olaryň pikiriçe, merkezi güýç haýsy at bilen görünse-de, wagtyň geçmegi bilen jemgyýetiň agramyna düşýär. Gorag wadasy bilen döredilen gurluş ahyrsoňy boýun bolmagy talap edýän maşyna öwrülip biler. Şonuň üçin buýrugyň döwlet bolmazdan mümkindigini öňe sürýärler. Raýdaşlyk, meýletin birleşme, gorizontal gurama we erkin hyzmatdaşlyk durmuşyň esasy bolup biler diýýärler Şeýle-de bolsa, bu ýerde çynlakaý nazary we amaly mesele bar. Marksistik däp-dessurlar boýunça anarhizmiň esasy dilemmasy, kapitalistik döwlet gurluşyndan synpsyz we raýatlygy bolmadyk jemgyýete gönüden-göni geçmegiň mümkindigini çaklamakdyr. Şeýle-de bolsa, synplaryň ýitmezden döwletiň ýitmegi güýç gatnaşyklarynyň awtomatiki usulda ýok boljakdygyny aňlatmaýar. Munuň tersine, beýle boşluk köplenç has guramaçylykly güýçlere, ýagny paýtagt, ýerli elektrik merkezlerine ýa-da sebite gözegçilik edýän beýleki agalyk ediji gurluşlara sebäp bolýar Şonuň üçin anarhizmiň anti-awtoritarizmi teoriýa taýdan özüne çekiji bolup görünse-de, iş ýüzünde petiklemek howpy abanýar. Mundan başga-da, Bakuniniň anarhizmini marksizmiň kiçi bölümi ýa-da mekdebi hökmünde görmek dogry däl. Anarhizm marksizmden alnan wariant däl, döwlet, geçiş prosesi we rewolýusiýa strategiýasy baradaky esasy jaýlaryna garşy çykýar. Marksizm, synpsyz jemgyýete barýan ýoluň taryhy geçiş pursady bolan proletariatyň diktaturasyndan geçýändigini öňe sürse-de, anarhizm bu geçiş pursatyny ret edýär. Şol sebäpden, iki çemeleşme raýatlygy bolmadyk erkinligi gözlemekde bir gözýetime seredýän ýaly görünse-de, ol ýere barmagyň ýolunyň tebigaty babatynda biri-birinden düýpgöter tapawutlanýar. Bu garşylyga garamazdan, erkinlige bolan isleg nukdaýnazaryndan anarhiki garşylygyň ahlak taýdan ähmiýetini peseldip bolmaz Şeýle-de bolsa, bu ýerde romantizm bilen gyzyklanmaly däldiris. Döwlet gowşak bolan ýerlerde erkinlik ýüze çykmaýar. Kämahal, döwletiň yza çekilýän ýerinde halk däl-de, paýtagt bar. Käwagt, kanunyň güýji ýok ýerlerde deňlik ýola goýulman, güýçlileriň tertibi döredilýär. Iň guramaçylykly, iň baý, iň ýaragly adamlar öz pikirini aýdýarlar. Häzirki wagtda şeýle ýagdaý köplenç iş ömrüniň düzgünleşdirilmeginiň, sosial hukuklaryň çäklendirilmeginiň, jemgyýetçilik hyzmatlarynyň bazara geçirilmeginiň we raýatlaryň müşderi hökmünde kabul edilmeginiň arkasynda durýar. Şonuň üçin ne döwleti kör öwmek, ne-de raýatlygy romantik goramak ynandyryjy däl Asyl mesele döwletiň barlygy ýa-da ýokdugy däl. Asyl mesele, syýasy güýjüň nädip döredilendigi, nädip çäklendirilendigi we kimiň peýdasyna işleýändigi Häzirki wagtda bu sorag hasam ýanýar. Sebäbi döwlet indi diňe serhetleri goraýan ýa-da kanunlary ýerine ýetirýän mehanizm däl. Şeýle hem, zähmeti dolandyrýan, maýa goraýan, immigrasiýa gözegçilik edýän, uruşlary kanunlaşdyrýan, raýatlygy kesgitleýän, oppozisiýany çäklendirýän we jemgyýetçilik durmuşynyň esasyny düzýän esasy güýç merkezidir. Bir tarapdan howpsuzlygy wada berýär, beýleki tarapdan gözegçiligi güýçlendirýär. Bir tarapdan, hukuklaryň goragçysydygyny, beýleki tarapdan şol hukuklaryň çäklerini kesgitleýändigini aýdýar. Bir tarapdan, halkyň adyndan gürleýär, beýleki tarapdan, durnuklylyk, tertip we milli howpsuzlyk üçin halkyň isleglerini basyp biler Muny diňe bir beýik teoriýalarda däl, eýsem gündelik durmuşda-da görýäris. Haçan-da meritokratiýa işe alynanda garyndaşparazlyk bilen çalşylanda, jemgyýetçilik kömegi raýatlyk hukugyndan wepalylyk gatnaşyklaryna öwrülende, jemgyýetçilik tertibi sebäpli kärdeşler arkalaşyklarynyň garşylyklary basylanda, uniwersitetler ylmy özbaşdaklykdan aýrylanda we administratiw boýun egmäge mejbur edilende, döwletiň işleýänligi has aýdyň bolýar. Sebäbi döwletiň hakyky häsiýeti, konstitusiýada ýazylan abstrakt ýörelgeler bilen däl-de, krizis we gyzyklanma gapma-garşylygy döwründe kimiň ýanynda durýandygy bilen ýüze çykýar Sorag indi has ýalaňaç: Döwlet raýatlary goraýarmy? Ora-da ony dolandyrylýan, hatara düzülen we boýun bolmaga mejbur edýän märeke öwürýärmi? Jemgyýet adalatynyň kepillimi? Ora-da artykmaçlygyň, garyndaşparazlygyň we býurokratik agalygyň galkanyna öwrülýärmi? Halkyň islegini ulaldýarmy? Ora-da halkyň adyndan gürläp, olary syýasatdan daşlaşdyrýarmy? Discussionhli çekişme şol bir ýere gaýdyp gelýär. Mesele diňe bir döwletiň barlygy däl. Mesele döwletiň kimdigi. Kimiň adyndan gürleýändigi, kimiň goraýandygy, kimiň görünmeýänligi we kimiň dymýandygy hakda. Gobbesiň ýagdaýy gorkudan döreýär, Marksyň synp ýagdaýy, Engelsiň döwleti taryhy seljermesi, Leniniň repressiw enjamlara berýän ünsi, proletariatyň diktaturasy we marksizm-leninizm tezisi we döwletiň guramagy, Gramski Razylyk döredýän gegemoniýa ideýasy, liberalizmiň kanun bilen çäklendirilen döwleti talap etmegi, Mustafa Kemalyň garaşsyzlyga we halkyň özygtyýarlylygyna esaslanýan esaslandyryjy döwlet düşünjesi we Bakuniniň raýatlygy bolmadyk erkinligi gözlemegi ýaly anarhistler aslynda bir meseläniň dürli ýüzleri Bu sorag häzirem ähli agramy bilen biziň öňümizde dur: Adam elleri bilen döredilen syýasy tertip hakykatdanam adamlary ýa-da güýji ulaldýarmy? Halkyň adyndan döredilen buýruk hakykatdanam raýaty subýekt edýärmi ýa-da ony diňe dolandyryljak jemgyýete öwürýärmi? Netijede, mesele şu: halkyň islegini güýçlendirýän, deňligi güýçlendirýän, adalaty goraýan we raýaty passiw tema däl-de, işjeň mowzuga öwürýän bolsa, döwlet kanunydyr. Itöne halkyň adyndan gürlän we halky dymdyrýan bolsa, howpsuzlygy aýtmak bilen erkinligi çäklendirýän bolsa, kanun aýtmak bilen deňsizligi artdyrýan bolsa, buýruk bilen garşylygy basyp ýatyrýan bolsa, döwlet umumy durmuşyň kepili däl-de, güýç galkanyna öwrülýär Sebäbi döwletiň hakyky gymmaty onuň näderejede güýçli bolmagy bilen däl-de, eýsem raýatlaryny näderejede güýçlendirýändigi bilen ölçelýär. Halky ösdürmeýän we raýatlara söz aýtmaga we karar bermäge mümkinçilik bermeýän islendik buýruk hemişelik kanunylyk döredip bilmez. Döwlet halk üçin bar bolsa manyly. Halkyň göwnünden turmak üçin bar bolsa, goralmaly zat indi döwletiň abraýy däl, jemgyýetiň abraýy we raýatlaryň islegi