Deniz Göktaş: Syýasy degişme, güýç, gadagançylyk we göwünjeňlik | T24

Birnäçe ýyl bäri dowam edip gelýän we sahnada 100 müňden gowrak tomaşaçy bilen duşuşan Deniz Göktaşyň “Öli deňiz” şüweleňi, “YouTube” -a ýüklenende ýer titremesini döretdi. Wideo ýyldyrym çaltlygynda ýaýrady we derrew millionlara ýetdi. Forgottenurt ýatdan çykarylan reanr: syýasy satira bilen tanyşdyryldy. Beýleki bir tarapdan, ýaşuly nesil hemme zadyň bulaşyk, ýöne iň bolmanda gürleşip bilýän köne günlerini ýada saldy. Olardan öň Türkiýe we Türkiýede ýaşamagyň nämedigini düşündirýän, kynçylyklaryny hiç hili senzurasyz hödürleýän batyr, akylly gülkünç adam bardy, iň esasysy bolsa aşa yhlaslydy. Duýgularynyň sesi diýip pikir edýänler bardy, el çarpdylar, öz kynçylyklaryna duýgudaşlyk etdiler, elbetde, tankytlaýan we göwnüne degenlerem bar. Mysal üçin, özlerini kemsidilýär öýdýän, hemme zada düşünmedik we apelsin pyçaklap Gollandiýa garşy çykyş edýän ýigitlere meňzeýän az sanly çümdüriji peýda boldy. Görkezişi gülkünç hasaplamadyklar, onuň çalt ýaýramagyny uly PR tagallasy bilen baglanyşdyranlar, näme diýjegimi bilmeýänler we wezipäni almakda kynçylyk çekenler bar. Demonstrasiýa şeýle bir çalt ýaýrady welin, linç ekipa .y ilki haýran galdy we linçini nireden başlamalydygyny bilenokdy. Togetheröne köp wagt geçmänkä, linç hemişe bolşy ýaly bir ýerden geldi. Arka arkasyna gandallar bilen tussag edildi, soň hiç hili kemsidilmese-de, "dini gymmatlyklary köpçülige kemsitmek" aýyplamasy bilen tussag edildi Gynansagam, bu biziň öwrenişmedik zadymyz däl. Syýasatçylar, ýazyjylar, kinoremakissýorlar we journalistsurnalistler, jenaýatlaryny henizem bilemzok we sebäplerine, hatda adalat sistemasyna-da doly düşünip bilmeýäris. Deniziň gandal bilen alnan suratlary hemmämizi gynandyrdy. Iň gorkunç zat, hiç kim geň galmady. Howa bizi şeýle etdi. Mundan başga-da, onuň asla geň galmandygyny we şeýle zadyň bolup biljekdigini bilip, ýurda gaýdyp gelendigini hemmämiz bilýäris Denizi köpden bäri tanaýaryn. Dogrusyny aýtsam, birnäçe günläp telefona "gelme" diýdim. Aýtjak sözler hakda pikir edip bilmedim, habar hökmünde iberilip bilinjek sözlemleri hem tapyp bilmedim. Bu gorky diwaryna başga bir daş goýmazlyk üçin ýüz öwürdim. Kararyny üýtgedip bilmejekdigine we şuňa meňzeş jaňlaryň we habarlaryň köpdügine ynanýardym. Gorkularymyzy eşegimizi dakýan ýassykdan başgalara gönükdirip, durmuşy rasionallaşdyrmaga synanyşmak dogry däl. Bu gaty kyn, ýöne hakykat Güýçli syýasy guramanyň söz azatlygynyň gerimini çäklendirýän öz-özüni senzura gurşawyny döretmegi maksat edinýändigini hemmämiz bilýäris. Kazyýetiň öz syýasatlaryny mukaddes edýänleri we jemgyýet tarapyndan başdan geçirilýän ykdysady, sosial we psihologiki krizisleri sahna çykarmak, kagyz, gazet we sosial media aslynda öz-özüne ynamsyzlygyň beýanydyr Soňky çykyşyny sahnada görüp bilmedim, ýöne görenimde haladym. Elbetde gülüpdim, ýöne köplenç özümi ejiz we gynandyrýardym. Tamam bolansoň, maňa ajy ýylgyryş galdyrdy, ahyrsoňy bu toslama dünýä däl-de, özümiziň portretimiz Sosial mediada yzarlaýşym ýaly, güýçli goldawdan başga-da, tomaşa tomaşa etmek ýa-da asla tomaşa etmezlik bilen tankytlaýanlaram bardy. Meni has gyzyklandyrýan zat, gülkünç hasaplamaýan we hatda "ýüz keşbini" etmeýän adamlar. Düşünjeli bulaşyklyk bar diýip pikir edýärin. "Orumor" we "Komediýa" gündelik durmuşda köplenç bulaşyk bolsa-da, olaryň arasynda gaty tapawutlar bar. Mysal üçin, komediýa gural bolsa, degişme bir usul. Komediýa sizi güldürmegi, güýmenmegi, begenmegi we ýakymly wagt geçirmegi maksat edinýär. Oňa dilden degişme, ýagdaý degişmesi we gaýtalanýan degişme girýär. Bir komediýanyň ajaýyp keşbi gaty gülkünç bolup biler, ýöne bu ony gülkünç edip görkezmeýär. Komediýa hereketlere we ýagdaýa esaslanýar, adatça öz-özünden bolýar, käbir akyl oýunlaryndan we güýmenjelerden başga wada ýok. Her bir gülkünç adamyň gülkünç bolup bilmeýşi ýaly, gülkünç hem däl Filosofiki çemeleşme degişmäniň aşagynda ýerleşýär. Sosial we / ýa-da aýratyn satira, ýagny degişme hökmünde gizlenen tankyt intellektual herekete gapy açýar. Orumor, adamyň ýaşaýan bir hadysasyna, ýagdaýyna ýa-da dünýäsine tarap ösýän akyl nukdaýnazarydyr. Orumor duýgydyr. Orumorist, üýtgeşik gülkünç duýgusy bilen iş salyşýan ýagdaýy / ýagdaýlary emele getirýär. Gytaklaýyn görnüşde aýdyp bolmajak bir zady aýtmak, dürli usullary ulanmak bilen gadagançylygy bozmak, sizi aldamak üçin başga bir ýol bilen ylalaşmaýan gepleşigiňizi ulanmak, düzgüniňizi bozmak, sizi geň galdyrmak, hatda kamerany düýbünden başga bir burçda goýmak bilen göni ýagdaýyň bahalandyrylmagy gülkünç bolup biler. Orumor tebigat däl, Çekmek sungaty. Adamlary hemişe güldürmek ýa-da güýmenmek borjy ýok. Bir gezek ulanylýan önüm däl, paket gowşurylandan soňam tomaşaçylaryň aňynda gülküsi ösmegini dowam etdirýär Täze jargonda, "ýüz keşbi bilen hereket etmedi" tomaşa edilen tomaşa barada aýdylsa, bu tomaşaçylaryň öz isleglerine görä tankyt etmegi; ýerine ýetirilmegini isleýän ýüz keşpleri we / ýa-da garaşýan gülküsi degişmäniň güýjüni ölçemän gelýär. Adamda hiç hili ýalňyşlyk ýok, belki nädogry ýerde. Saçagyndan asparagus satyn almarsyňyz. Garaşylýan tomaşa tomaşa edip otyrka, komediýa bilen baglaşylan şertnama tomaşaçylaryň öz komediýa duýgusyna esaslanman, komediýanyň gülkünç duýgusyna esaslanýar we hemişe hemme kişini begendirmek onuň borjy däl. Her kimiň kadadan çykmazdan gülkünç boljak we iň az umumy kesgitlemä esaslanýan populist komediýa görnüşi bar we bolmaly. Hiç haçan biriniň gowy, beýlekisiniň erbetdigini aýdyp biljek däl, komediýaçy öz pozisiýasyny saýlaýar we tagamyny bilýär. Bu degişme bilen birmeňzeş, kime degenini hem saýlaýar Başdan geçirýänlerimiz täze däl. Orumorlary we söz azatlygyny jezalandyrmak islegi häzirki oýlap tapyş däl. Taryh degişmeleri "jemgyýetçilik tertibine howp" hökmünde kodlaýanlaryň göreldeli mysallaryndan doly; Aristofan, Wolter, Neýzen Tewfik, Aziz Nesin, Lenni Brýus we ş.m Osman imperiýasynyň durgunlygy we pese gaçmagy döwründe jemgyýetçilik tolgunyşyklarynyň güýçlenmegi bilen, kofehanalarda meddah çykyşlary we Karagöz ýerine ýetirijileri berk gözegçilik astyna alyndy. Esasanam Soltan Abdulhamidiň döwründe uly wezirleri, köşk býurokratiýasyny ýa-da döwletiň işini tankytlaýan mazmun düýbünden gadagan edilipdi; oýun tekstleri senzura komitetleri tarapyndan tassyklanmalydy Mundan ylham alyp, 2006-njy ýylda ýazan we surata düşüren "Näme üçin Haçiwat Karagöz öldürildi" filmindäki degişme bilen güýç arasyndaky baglanyşygy ara alyp maslahatlaşdyk. Film bilen gülkünçligiň diňe "güýmenje" guraly bolman, eýsem häkimiýetiň gegemoniýa meýdanyna gireninde ölüm howply syýasy howpuna öwrülmegini düşündirmäge synanyşdyk Hökümet barlygyny dowam etdirmek üçin elmydama ajaýyp we jedelsiz dil gurýar. Filmde ulema döwletiň güýjüni, diniň mukaddesligini we mongollaryň bu ajaýyp dil ​​bilen jemgyýete abanýan howpuna garşy ygtyýaryň sarsmaz ygtyýaryny ulanýar. Hacivat bilen Karagöziň metjidiň gurluşygy wagtynda başlanan sözleri wagtyň geçmegi bilen demonstrasiýa öwrülýär. Ilki bilen, işçileri begendirýän güýmenje, ýöne degişmeler meşhur bolansoň we halk arasynda meşhur bolansoň, hökümetiň gözegçilik edip bilmejek köpçülikleýin aňyna geçýär. Mongol basyşy astynda ezilen we harby we ykdysady taýdan burçy bolan Orhan Gazi halkyň nägileligini gizlemek isledi, şonuň üçin günäkärlemäni "halky gaharlandyran we metjidiň gurluşygyny gijikdiren" iki adamyň üstünde goýdy. Häkimiýet, iň uly fiziki güýji (zorluga we adam öldürmek monopoliýasy) ulanyp, Hacivat bilen Karagöziň kellesini kesmek kararyna gelýär we tragikomiki finala taýýarlanýar. Öljekdiklerini bilseler-de, jezalandyryjy, diňleýjiler we hatda biri-biri bilen (gülkünç) degişip, jedel etmegi dowam etdirýärler. Tomaşaçylar degişme aýdýandyr öýdüp, soňky demleri bilenem gülmegi dowam etdirýärler. (tragiki) Hökümet kellelerini alyp, weýran ediji gülkini dymdyryp biler öýdýär. Güýç bedenleri ýok edip biler, ýöne degişme galýar. Hacivat bilen Karagöziň eti we gany bar bolsa-da, olaryň şekilleri düýşleriň ekranynda ýaşamagyny we adalatsyzlyk hakda asyrlar boýy gürrüň bermegini dowam etdirýär. Jelladyň gylyjy, degişmäni dymmakdan uzakda, olary ölmez-ýitmez edýär Wagt we ýer üýtgese-de, 14-nji asyr Bursa filminiň aýdýan güýji we güýç refleksleri we degişme ykbaly nukdaýnazaryndan Deniz Göktaşyň ýaşaýan 2026-njy ýyldaky Türkiýäniň arasynda meňzeşlik bar. "Öli deňiz" we "Näme üçin Hacivat Karagöz öldürildi" abstrakt ölüm arkaly aýdylýan iki dürli hekaýa. Asyrlar geçse-de, döwletiň çynlakaýlygy bilen köçe gülküsiniň arasyndaky göreş hiç wagt üýtgemedi Hacivat we Karagöz, döwletiň iň abraýly taslamasy we häkimiýetiň nyşany bolan metjidiň gurluşygynda çykyş edýärler. Degişmeler bu mukaddes giňişlikde gönüden-göni öndürilýär. Beýleki tarapdan, Deniz Göktaş, millionlarça tomaşa eden YouTube ýaly sanly jemgyýetçilik giňişligine jemgyýetçilik we dini gadaganlyklary we syýasy kynçylyklary getirýär. Gözegçiliksiz köpçülik ýerleri hökümetler üçin elmydama howply. Bu degişmäniň teatr zalyndan sanly dünýä ýaýramagy häkimýetiň özygtyýarlylygynyň çäklerine howp salýar Jübütiň ýerine ýetirilmeginiň sebäbi "köpçüligi gaharlandyrmak we mukaddes metjidiň gurluşygyny gijikdirmek" hökmünde görkezilýär. Syýasy elitalar häkimiýet gorkusyny dini we mukaddes görnüşde halka satýarlar. Deniz Göktaşa garşy açylan derňewiň esasy sebäbi, "dini gymmatlyklary köpçülige kemsitmek" aýyplamasy. Filmdäki ulamalar ýaly, Şu günki dolandyryş bloglary özleriniň syýasy oňaýsyzlyklaryny degişme bilen gönüden-göni boýun alyp bilmeýärler. Muňa derek, jemgyýetiň duýgur bolan "mukaddesligi" ýaraglarynyň arkasynda gizlenip, kanuny herekete getirýärler. Ykdysady krizisleri, geljegiň ýoklugyny, adalaty gözlemegi we güýçli jemgyýetçilik-syýasy krizisleri başdan geçirýän wagtymyz, hökümet bu möhüm gurluş meseleleriniň ara alnyp maslahatlaşylmagyny islemeýär Häkimiýet başyndakylar henizem gülki güýjüne garşy gylyç (ýa-da eliňi geýip) ulanýarlar, ýöne gülkünç zat hemme zada garamazdan şol sowutda deşik döretmegi dowam etdirýär. Häkimiýet totalitar bolansoň, çynlakaýlyga bolan isleg artýar. Hökümet jemgyýetiň oňa gorky we hormat bilen garamagyny isleýär. Orumor bu iki duýgyny doly ýok edýär. Şol bir wagtyň özünde hormat goýýan ýa-da gorkýan zadyňyza gülüp bilmersiňiz. Komediýanyň sahna çykyp, şol güýji ýönekeýleşdiren, adaty edýän we onuň bilen gyzyklanýan pursatynda diňleýjiniň aňynda gorky diwary ýykylýar Deniz sosial mediýada köplenç "masgarabaz" hökmünde kemsidilýär. Bu oýunçylaryň ýygy-ýygydan duş gelýän kemsidilmegi. Elbetde, aslynda kemsidiji söz hökmünde ulanylýan öwgüli söz Patyşa bilen masgarabazyň arasyndaky gatnaşyk, taryhda gülkünç we güýç arasyndaky baglanyşygy suratlandyrýan iň aýdyň institusional modeldir. Masgarabaz, hökümetiň mutlak güýjüne garşy "immuniteti bolan ýeke-täk garşydaş" hökmünde görkezilýär. Patyşa hakykaty aýtmak ýa-da ýalňyşlyklary göni ölümi aňladýan bolsa-da, palçy muny etmäge ygtyýary bolan ýeke-täk adam, pikirini aýdýar Şekspiriň meşhur tragediýasy King Lirde patyşany ýalňyşlyklary üçin rehimsizlik bilen tankytlaýan we oňa "samsyk" diýýän ýeke-täk adam palçydyr (Akmak) "Masgarabaz" sözüniň häzirki wagtda kemsidiji söze öwrülmegi, taryhy taýdan şeýle güýçli we akylly bolsa-da, geň ýarylmagynyň netijesidir. Masgarabaz guramasy ýaramazlaşdygyça, palçylar patyşa hakykaty aýdýan akylly adamlar bolmakdan ýüz öwürýärler we diňe patyşany we soltany gyzyklandyrýan, göwnünden turjak bolýan we pul üçin gizlenýän sikofantlara öwrülýärler Osman imperiýasy diňe bir jemgyýetçilik häsiýetini däl, eýsem resmi hünäri hem ýasaýan we kanun bilen baglanyşdyrýan ýeke-täk döwletdir. 18-nji asyrda Mahmud I-iň döwründe neşir edilen "Likon düzgüni" bu hünäriň çäklerini, alynjak tölegleri we ýalan sözleýänleriň hukuklaryny resmi taýdan dokumentleşdirdi. Bu ýerde palçydan tapawutlylykda sikofant abraýyny puluň ýerine satmaga resmi taýdan razy boldy Düzgünnamada söwdagärler gildiýasynyň agzalarynyň fiziki zorlugyň we kemsidilmeleriň öwezine aljak pullary galamlarda hasaplandy "Tekizleýjiniň burnuny sokmak: 20 sent. Kellesine bir kädi urmak ýa-da kellesinde ýumurtga döwmek: 30 sent. Faceüzüne şarpyk çalmak (Sille): 1 sent. Tekizleýjini basgançakdan aşaklygyna aýlamak: 2 sent. (Eger bir bölegi döwülse, bejerginiň bahasy öý eýesine degişlidir) (Çeşme: Stambul Ensiklopediýasy - Reşat Ekrem Koçu) " Başga bir söz bilen aýdylanda, sikofant ýüzüne şarpyk çalýan ýa-da puluň deregine kellesine ýumurtga goýup, buýsanjyny pula öwürýän adamdyr. Jübüsini semredip, güýçli adamlary gyzyklandyrýar we öz ego-ny kanagatlandyrýar. Masgarabaz, beýleki tarapdan, özüni fiziki taýdan urmagyna hiç wagt rugsat bermeýär; Munuň tersine, sözleri we akyllary bilen hökümetiň aňynda ýumurtga döwýär. Iki däp-dessur henizem dowam edýär Bir ýurtda kazyýet koridorlarynda degişmeler ýerine ýetirilse, söz azatlygy tükenýär. Jemgyýetiň kämillik derejesi diňe bir tassyklanan pikirlere däl-de, eýsem ony biynjalyk edýän gülkä-de çydap biljekdigi bilen ölçelýär. Deniziň degişmelerine girmegi gadagan etmek, guramaçylykly şikaýat kampaniýalary arkaly kazyýet mehanizmlerini mobilizlemek we tussag edilmegi aslynda gülkünçligiň gorkusynyň önümidir. Orumor diňe bir patyşanyň ýalaňaçdygyny pyşyrdamak bilen çäklenmän, patyşanyň ýalaňaçlygy bilen gyzyklanyp, gorkynyň diwaryny hem ýykýar. Deňiz bar bolsa gowy zat Kukiler, web sahypasyndan iberilen we ulanyjynyň web brauzeri tarapyndan ulanyjynyň göz aýlaýarka ulanyjynyň kompýuterinde saklanýan ownuk maglumatlar bölekleridir. Brauzeriňiz her habary gutapjyk diýilýän kiçijik faýlda saklaýar. Serwerden başga bir sahypa haýyş edeniňizde, brauzeriňiz gutapjygy serwere iberýär. Gutapjyklar, web sahypalary üçin maglumatlary ýatda saklamak ýa-da ulanyjylaryň brauzer işjeňligini ýazdyrmak üçin ygtybarly mehanizm hökmünde döredildi Bu gutapjyklar web sahypasynyň işlemegi üçin zerurdyr we ulgamlarymyzda öçürilip bilinmez. Bular, adatça, diňe amallaryňyzy gaýtadan işlemek üçin döredilýär. Bu amallar, gizlinlik aýratynlyklaryňyzy kesgitlemek, hasabyňyza girmek ýa-da anketany doldurmagy öz içine alýar. Doldurmak ýaly hyzmat islegleriňizi öz içine alýar. Bu gutapjyklar barada blokirlemek ýa-da duýduryş bermek üçin brauzeriňizi sazlap bilersiňiz, emma şeýle etseňiz sahypanyň käbir bölekleri işlemän biler Bu gutapjyklar, sahypamyzyň işleýşini ölçäp we gowulandyryp biler ýaly, sahypa girýänleriň we traffik çeşmeleriniň sanyny sanamaga mümkinçilik berýär. Haýsy sahypalara iň az girilýändigini we girýänleriň sahypa nädip girýändigini öwrenmäge kömek edýär. Bu gutapjyklar tarapyndan toplanan ähli maglumatlar jemlenendir we şonuň üçin anonimdir. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, sahypamyza haçan gireniňizi bilmeris Bu gutapjyklar, wideo we göni söhbetdeşlik ýaly ösen işlemegi we şahsylaşdyrmagy hödürlemäge mümkinçilik berýär. Bular biziň ýa-da sahypalarymyzda ulanýan hyzmatlarymyzy üçünji tarap üpjün edijiler tarapyndan kesgitlenip bilner. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, bu funksiýalaryň hemmesi ýa-da käbiri dogry işlemän biler Bu gutapjyklar, mahabat hyzmatdaşlarymyz tarapyndan sahypamyzda goýuldy. Bular degişli kompaniýalar tarapyndan gyzyklanma profiliňizi döretmek we beýleki sahypalarda degişli mahabaty görkezmek üçin ulanylyp bilner. Brauzeriňizi we enjamyňyzy özboluşly kesgitlemek arkaly işleýärler. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, dürli saýtlarda şahsylaşdyrylan mahabat tejribesini hödürläp bilmeris Bellik: Kukiler syýasatyna garamazdan mahabatlar görkezilýär Bu gutapjyklar, mazmunymyzy dostlaryňyz we toruňyz bilen paýlaşmak üçin sahypamyzda ýerleşdirilen dürli sosial media hyzmatlary tarapyndan döredilýär. Beýleki sahypalary ulananyňyzda we gyzyklanma profiliňizi döredeniňizde brauzeriňizi yzarlap bilerler. Bu, girýän beýleki sahypalaryňyzdaky mazmuna we habarlara täsir edip biler. Bu gutapjyklara rugsat bermeseňiz, bu paýlaşma gurallaryny ulanyp ýa-da görüp bilmersiňiz