Demokratiýanyň taryhynda gara yz: 27-nji aprel memorandumyndan 19 ýyl geçdi

Köne Türkiýe, agdarlyşyk döwri Demokratiýa urlan bu zarbalaryň biri 2007-nji ýylyň 27-nji aprelinde Türkiýäni ýene bir gezek krizise çekdi Baş ştabyň web sahypasynda neşir edilen 'elektron memorandum', tanklaryň köçelere çykmadyk we harby aýakgaplar milletiň islegini bozmaýan günlerinde taryha girdi PREZIDENTI Saýlawdan öň krizis Mundan ozal ençeme gezek harby gatyşma bilen ýüzbe-ýüz bolan türk demokratiýasy, 2007-nji ýylyň aprelinde Türkiýäniň Milli mejlisinde (TBMM) geçiriljek prezident saýlawlaryndan öň täze memorandum krizisini başdan geçirdi Saýlawdan öň AK partiýasynyň Abdullah Güliň 11-nji prezidentlige dalaşgär hödürlenjekdigi baradaky maglumatlar käbir toparlaryň reaksiýasy bilen sahna sahnasynda görkezildi "Prezident söz bilen däl-de, aslynda respublikada wepaly bolmaly" -diýip, şol wagtky Baş ştabyň başlygy general aşar Büükükıt 12-nji aprelde geçiriljek prezident saýlawlaryndan öň ýanyndaky güýç serkerdeleri bilen geçirilen metbugat ýygnagynda aýtdy. Onuň sözleri jedelleriň merkezine öwrüldi Gülüň prezidentlige prezident saýlawlary bahanasy bilen şäherlerde geçirilen "Respublikan ýörişlerinde" garşy çykyldy Saýlawdan öň bolup geçen başga bir polemiki mesele, 367 çekişme hökmünde taryhda hasaba alyndy Courtokary Kazyýetiň öňki baş prokurory Sabih Kanadoğlu, prezident saýlawlary üçin Konstitusiýada görkezilen 367 sesiň diňe bir karar kworumy üçin däl, eýsem ýygnak kworumy üçin hem zerurdygyny öňe sürdi Şoňa laýyklykda ses berişlige azyndan 367 adamyň gatnaşmalydygy öňe sürüldi, ýogsam netijäniň nädogry boljakdygy öňe sürüldi Şeýlelik bilen, Mejlisde 354 orny eýeleýän dolandyryjy partiýa diňe öz sesleri bilen prezidenti saýlap bilmez ABDULLAH GÜL KANDIDASYNDAN Hiç ädim ädilmedi Bu çekişmeleriň esasynda 2007-nji ýylyň 27-nji aprelinde saýlawlaryň birinji tapgyrynyň geçiriljek senesi görkezildi Syýasy toparlarda AK partiýasynyň başga bir at saýlajakdygy barada myş-myşlar ýaýrasa-da, premýer-ministr Rejep Taýyp Erdogan garaşylýanlaryň tersine, Güliň kandidaturasyndan yza çekilmedi 27-nji aprelde Abdullah Gül 361 deputatyň ses beren birinji tapgyrynda 357 ses aldy Ses berişlikden dessine CHP saýlawy Konstitusiýa kazyýetine geçirdi Gijeki e-MEmorandum Şol gün gije sagat 23.30-da Baş ştabyň web sahypasynda soňraky "elektron memorandum" diýlip atlandyrylýan metbugat habarnamasy çap edildi Jarnamada "Türkiýe Respublikasynyň esasy gymmatlyklaryny ýok etmek üçin tükeniksiz tagallalar edildi, esasanam dünýewilik, hatda milli baýramçylyklara alternatiw dabaralar hem edildi" diýilýär "Gysgaça aýtsak, Respublikamyzy esaslandyryjy Beýik Lider Atatürkiň" Türk diýýän adam nähili bagtly "diýen düşünjesine garşy çykýan her bir adam, Türkiýe Respublikasynyň duşmanydyr we galar. Türk medaragly Güýçleri bu häsiýetleri gorap saklamak üçin kanun tarapyndan kesgitlenen anyk borçlary doly ýerine ýetirmek üçin üýtgewsiz tutanýerliligini saklaýar we bu tutanýerlilik we ynam "KANUN DÖWLETINDE BOLANOK" "Memorandum" hökmünde häsiýetlendirilen bu beýannamadan soň ministrler kabinetiniň agzalary oňa bütin gije nädip jogap bermelidigini ara alyp maslahatlaşdylar Şol wagt hökümetiň metbugat sekretary Jemil Çiçek 28-nji aprelde sagat 15: 00-da "Demokratik döwletde premýer-ministriň hasabatyny berýän edaranyň Baş ştabyň islendik meselede hökümete garşy beýannama ulanjakdygyny pikir edip bolmaýar" -diýdi. beýanat berdi Konstitusiýa kazyýeti saýlawy ýatyrdy CHP-iň arzasy bilen ýygnanan Konstitusiýa kazyýeti, 1-nji maýda karary bilen "367 talap" kabul etdi we ses berişligiň birinji tapgyryny ýatyrdy Duşuşyklarda 367 adam gatnaşmazlygy sebäpli 11-nji prezident saýlanyp bilinmedi Konstitusiýa kazyýetiniň ýatyryş kararyndan soň, AK partiýasynyň teklibi we ähli partiýalaryň goldawy bilen irki saýlaw karary kabul edildi Mejlis, şeýle hem, Konstitusiýa käbir üýtgetmeler girizdi AK PARTY BALLOT BARADA söweşdi Mejlis tarapyndan kabul edilen kararyň netijesinde 2007-nji ýylyň 22-nji iýulynda irki saýlawlar geçirildi we saýlawlarda 46,6 göterim ses alan Rejep Taýyp Erdoganyň ýolbaşçylygyndaky AK partiýasy 341 deputat bilen ýeke özi häkimiýete geldi Saýlawlarda CHP ikinji partiýa, MHP üçünji partiýa hökmünde Mejlise girdi Prezidentiň 5 plus 5 ulgamy arkaly halk tarapyndan saýlanmagyny göz öňünde tutýan düzgünnamany goşmak bilen konstitusiýa üýtgetmeler 22-nji iýulda geçiriljek parlament saýlawlaryndan soň halk köpçüliginiň dykgatyna ýetirildi Bu ses berişlikde hasaba alnan 42 million 690 müň 252 saýlawçynyň 67,5 göterimi saýlawlara gatnaşdy. Dogry sesleriň 68,95 göterimi “hawa”, 31.05 göterimi “ýok” boldy. konstitusiýa üýtgetme kabul edildi MHP-den 367 SÖ .GI: ABDULLAH GÜL PREZIDENTI saýlandy MHP-iň bu gezek Türkiýäniň Milli mejlisinde geçiriljek prezident saýlawlaryna gatnaşjakdygyny mälim etmegi täze 367 krizisiň öňüni aldy AK partiýasynyň dalaşgäri Abdullah Gül 20-nji awgustda geçirilen prezident saýlawynyň birinji tapgyrynda 341 ses aldy. Gül 24-nji awgustda geçirilen ikinji tapgyrda 337 ses aldy Konstitusiýa laýyklykda üçden iki bölegi bolan 367-iň sany ilkinji iki tapgyra baryp bilmänsoň, 276 ses soraljak üçünji tapgyr geçirildi 28-nji awgustda geçirilen üçünji tapgyrda Abdullah Gül 339 ses bilen Türkiýe Respublikasynyň 11-nji prezidenti saýlandy MEMORANDUM 2011-nji ýylda Saýtdan aýryldy Prezident saýlawy gutarandan soň, CHP-iň öňki başlygy Deniz Baýkal: "Prezident saýlawy kanuny, netijä hormat goýarys" -diýdi. beýanat berdi Ara alyp maslahatlaşmalar gutarandan soň, memorandum 2011-nji ýylyň 29-njy awgustynda Baş ştabyň web sahypasyndan aýryldy Şol wagtky Baş ştabyň başlygy general ashaşar Büükükıt bu teksti 2012-nji ýylyň 8-nji noýabrynda Türkiýäniň Döwlet agdarylyşygy we Memorandumlary öwrenmek boýunça Beýik Milli Assambleýasynda ýazandygyny we bu memorandum däldigini, ýöne "dünýewiligiň duýgurlygyny açýan tekst" bolandygyny öňe sürdi Elektron memorandumdan 5 ýyl soň Büükükana garşy derňew açyldy 2012-nji ýylda şikaýatlar bilen başlanan derňew 2019-njy ýylyň 21-nji noýabrynda faýlda ýeke-täk şübheli asaşar Büükükanit ölenden soň ýapyldy Demokratiýa taryhymyzda gara bellik hasaplanýan memorandumdan 19 ýyl geçendigine garamazdan, onuň täsiri henizem ýatda saklanýar 'Intellektuallar' diýlip atlandyrylýanlar we şol döwürde bu memorandumy goldaýan journalistsurnalistler, şeýle hem agdarlyşyk höwesjeňleri we demokratiýanyň duşmanlary bolan serkerdeler tarapyndan ýazylan makalalar ýatdan çykarylmady Şol döwürde köp ýazyjylar sütünlerinde esgerlere salam berýän makalalar ýazýardylar YILMAZ ÖZDİL: Indiki ädim TANK Şolaryň biri şu günler AK partiýasynyň hökümetini ýygy-ýygydan nyşana alýan ılmaz Özdil Özdil, memorandum çap edilenden 2 gün soň, Sabah gazetindäki sütüninde şu sözleri aýtdy: Entegem synanyşýaryn ... Indiki ädim näme? Indiki ädim tankdyr. Kuwwatyňyz barlygy sebäpli goýsaňyz ... Güýji bolanlar size ýüklärler. Bu gutulgysyz hakykat. Ol muny aýtdy. Ol muny aýtdy. Hiç wagt pikir etme ... Bu jikme-jiklik. Degişli dostlaryň "kellelerini özleriniň öňünde goýmaly" we pikirlenmeli "uly surat" şu ... Milli sargyt partiýasy? Konstitusiýa kazyýeti ýapyldy. Milli halas ediş partiýasy? Garnizonyň diwaryna çümdi. Durmuş partiýasy? Konstitusiýa kazyýeti ýapyldy. Sypaýy oturylyşyk? Konstitusiýa kazyýeti ýapyldy. AK partiýasy? Sebäp başga. Salgysy birmeňzeş. Againene-de konstitusiýa kazyýeti. Againene-de memorandum. “National Vision” -yň yzyndan çykyp bilmedik “AK Party” bir halta injirini ýykdy "Talyplar" KÖP KÖPLER "BILEN dabaralara gidýärler" Öňdebaryjy oppozisiýa journalistsurnalistleriniň biri hasaplanýan Emin Çölaş, Hürriýet gazetindäki sütüninde aşakdaky sözlemleri ýazdy: Memorandum 27-nji aprel gijesi sagat 23: 00-da yglan edildi, düşünmekde kynçylyk çekmedikler bu waka gowy düşünýärdiler. Memorandumda dünýewilik düşünjesi aýratyn agzalýar; sebäbi Türkiýe respublikasy bu güýç we hökümetiň elinde bir ýere çekilýär. Milli bilim we milli düşünjeler ýok edilýär. Dini ekspluatasiýa olaryň ornuny alýar. Hatda ýaş talyplar döwlet tarapyndan gurnalan we çydamly dini dabaralara hijap we sikmaba geýýärler. Bu garaýyşlar hemme ýerde diýen ýaly görkezilse-de, şol welaýatlaryň häkimleri we etrap häkimleri uklap galýarmy? Bulary görmedilermi, görmek olara laýyk dälmi? "Esger orta asyrlara dolanmak isleýänleriň öňüni almak isleýär" Bekir Koşkun 29-njy aprelde “Hürriyet” gazetindäki sütüninde şu sözleri aýtdy: "Memorandumyň" özeninde düşünişmek tapawudy bar. Döwrebap medeniyetli durmuş ýörelgesine ýetmek isleýänler, orta asyrlaryň başlangyç durmuşyna gaýdyp barmak isleýänleriň öňüni almak isleýärler. Bu "memorandumyň" düýp manysy "Esgeriň beren beýany gaty duýgur" Güneri Civaoğlu, Milliýetde bir gije soň aşakdaky setirleri çap etdi: Baş ştabyň düýn giç eden beýany gaty duýgur. Şeýle ýagdaýlarda köplenç bolşy ýaly, teswir bermek üçin başga bir gije garaşýaryn. Akyldar we salkyn kelle gerek. Konstitusiýa kazyýetiniň kararyna çenli 4 altyn günümiz bar. Indi hemme konstitusiýa kazyýetine seredýär "TSK SÖOLDGI GAN, HEMMESINI GÖRÜ .." Memorandumy diňe bir ýazyjylar däl, eýsem şol döwrüň mugallymlary we syýasatçylary hem goldady Olardan biri, soň METU-nyň rektory Ural Akbulut öz beýanynda: "Men garaşýardym. Bu 28-nji fewralda ikinji. Bu proses Bu birnäçe günlük waka däl. Allhli duýduryşlara garamazdan bu gün geldi. Hökümet arkanlary berkitmäge we soňky nokadyny tapmaga synanyşdy. Şeýle partlamanyň bolmagyna garaşylýar. Everythinghli zada garamazdan, Türk medaragly Güýçleri asuda hereket etdiler. "Bu soňky wakadan öň Baş ştabyň başlygy we Prezident öz sözleri bilen zerur duýduryş berdiler, ýöne hiç kim üns bermedi" CHP: UMUMY GÖRNÜŞLER BILEN duşuşýarys CHP döwrüniň başlygynyň orunbasary Onur Öymen öz beýanynda şu sözleri ulandy: Baş ştab bilen deň pikir edýäris. Baş ştabyň netijeleri biziň netijelerimizden tapawudy ýok. Hiç kim 'Türk diýýän nähili bagtly' sözüni kemsidip bilmez we biz ony kemsidýänleri döwletiň duşmany hasaplaýarys. Dünýewiligi kemsidersiňiz, soň bolsa 'üýtgedim' diýersiňiz we bu ýurduň prezidenti bolarsyňyz. Bulary aýdanyňda çaga däldiň. Türkiýäni Atatürkiň duşmanlaryna tabşyrmarys