Dekolonlaşdyrylan metbugat - Halil Karapaşaoğlu

Erkin gazetler üçin iň köp ara alnyp maslahatlaşylýan meseleleriň biri, habar beriş serişdeleriniň we journalistsurnalistleriň paýtagt bilen gatnaşyklaryny uzakda saklamagy, hatda bu gatnaşyklary kesmegi ýa-da azaltmagydyr. Käbir journalistsurnalistleriň mahabatlary ýa-da metbugat başlyklary üçin paýtagt üçin işlemegi journalistsurnalistleriň pikir we pikir azatlygy ýa-da jemgyýetiň habar almak azatlygy üçin çynlakaý howp döredýär. Gazedistler bu meselede çynlakaý kynçylyklara duçar bolýarlar Ismurnalistika iň aýratyn hünärleriň biridir. Aurnalist üçin paýtagt merkezlerinde hasap açmak, syýasatçylary jogapkärçilige çekmek, abanýan howplar sebäpli kärini goramaga synanyşmak we elbetde maşgalasyna we maşgalasyna goldaw bermek gaty kyn. Mundan başga-da, gazedistler türmä basylýar we türmä basylýar. Gazedistleriň öldürilmändigine begenmelimi? Bu biziň gelen nokadymyzmy? Esasanam metbugatymyzda ýokarda belläp geçen meselelerim belli bir derejede ara alnyp maslahatlaşyldy. Elbetde ýeterlik däl. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleri bilen paýtagtyň arasyndaky gatnaşyklar ara alnyp maslahatlaşylýarka, metbugat bilen kolonializmiň arasyndaky gatnaşyklar metbugatymyzda ara alnyp maslahatlaşyldymy? Dekolonlaşdyrylan metbugat nämäni aňladýar? Bu, ara alyp maslahatlaşmaly meselelerimiziň biridir. Sebäbi metbugatyň azat edilmegi jemgyýetiň azat edilmegi bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Gipriziň demirgazygyndaky paýtagt gatnaşyklary we synp gatnaşyklary Türkiýe tarapyndan emeli usulda guruldy. Käbir makalalarymda demirgazykda paýtagtyň we synplaryň emele geliş proseslerine degişli kanunlaryň nähili emele gelendigini düşündirmäge synanyşdym. Metbugat-maýa gatnaşyklaryny ara alyp maslahatlaşmazdan ozal, belki, ara alyp maslahatlaşmaly zadymyz metbugat bilen Türkiýäniň arasyndaky gatnaşyklardyr Dekolonlaşdyrylan metbugat, günbatar merkezi dilini we metbugatda kolonial post-teoriýany tankytlaýan perspektiwany hödürleýär. Kolonializme esaslanýan metbugaty we ýerli halkyň azat ediş prosesini nygtaýan metbugat düşünjesini ýok etmek, dekolonlaşdyrylan metbugatyň iň möhüm maksatlaryndan biridir. Kolonializm kontekstinde habarlar kim tarapyndan öndürilýär we kimiň bähbidine hyzmat edýär? Gazedada tekst taýýarlanylanda adamyň wekilçiligi nädip kesgitlenýär? Habar beriş serişdelerinde haýsy dil agdyklyk edýär? Demografiki sözlemim habarlarda we metbugatda nähili görkezilýär? Bu we şuňa meňzeş soraglar dekolonizirlenen metbugatyň käbir möhüm soraglary Habar beriş serişdelerimizdäki iň uly meseleleriň biri, Turg göçüp gelen kolonializmiň ýazmaça ýa-da ýazylmadyk düzgünleriniň toplumy bolan Turglug şertnamasy bilen baglaşylan şertnamanyň agdyklyk etmegidir. Başgaça aýdylanda, Gipriziň demirgazygynda metbugatda agdyklyk edýän Türkiýäniň hukuklaryny we bähbitlerini kanunlaşdyrýan dil. "Kipriň grek dolandyryşy" ýaly aňlatma ýok bolsa-da, Kipr Gresiýasynyň raýatlaryny jübüsine göterýän gazedda oýunçylary bu termini ulanýarlar. Bu, Türkiýe tarapyndan bize berlen termin. Şeýle-de bolsa, şol journalistsurnalistler Gipriziň demirgazygyny "Kipriň türk administrasiýasy" diýip atlandyrmaýarlar. "Demirgazyk Kipr Türk Respublikasy" sözüni ulanýarlar, bu hem Türglüg şertnamasynyň şerti 1958-nji ýylda Turg çuň döwletiniň topary bolan TMT, Giprizde gürleýän gypry halkynyň lakamlaryny üýtgetdi. 1974-nji ýyldan bäri Türkiýe döwleti Gipriýagda ýaşaýan gyprizleriň atlaryny üýtgetdi. Habar beriş serişdelerimiz bu atlary Turg göçüp gelen kolonializmiň bize ulanan görnüşinde ulanýar. Biziň ilatly ýerlerimiz türk boldy. İpsillatyň Türkiýede ýerleşýän Sütlüce ady bilen näme baglanyşygy bar? Kufez hem edil şonuň ýaly Çamlyka boldy. Çamyka hem Türkiýedäki bir ilatly ýerdir. Gazilig Famagusta nirä geldi, näme üçin geldi? Garawa näme üçin Alsancak boldy? Garawanyň Izmir bilen näme baglanyşygy bar? Kolonialist fededdiyi tobraglarynyň we oturymly ýerleriniň atlaryny üýtgetmek bilen ýerli ilatyň aňyny ýok edýär we fededdiyi tobraglarynda öz jynsyny gurýar. Gurban edilen tobraglar kolonizatoryň kobiýasyna öwrülýär. Üýtgedip, barlygyny kanunlaşdyrýar. Iňlisler Amerikany basyp alanda, degişli şäherçelere 1607-nji ýylda Jeýmstaun diýip at berdiler. Jeýmstaun ady Iňlis koroly Jeýmsden gelýär. Ilki bilen Amerika Iňlis imperiýasynyň nusgasy hökmünde biziň öňümizde durdy. Habar beriş serişdelerimiz we gazýetçiler bu zatlary ret etmegiň ýerine, bu oturymly ýerleri kolonialistler tarapyndan basylyp alnan / girizilen diýip ýazdylar. Jemgyýet aňy emele gelip bilmedi. Generationsaş nesiller bu şäherçeleriň atlarynyň köpüsini bilenoklar. Kolonizatorlaryň ýerli ilata girizen dilini gazedistler hem özleşdirdi. Köpçülikleýin habar beriş serişdelerimizdäki ilatly ýerlerimiziň asyl atlaryny gorap bilmedik. Şeýle-de bolsa, ýerleri kolonizasiýa edilen gazedda halkyň öňe sürmeli garşylygy dälmi? Gibriýaga gelen gypriz halky, basyp alnan ýerlere göçüp gelenler, basyp alnan ýerlere göçüp gelenler we bufer zonasynda oba hojalygy bilen meşgullanýanlar ýaly dürli sebäplere görä tussag edildi. "Serhetiň bozulmagy" ýa-da "çäklendirilen zonanyň bozulmagy" ýaly bu sözler metbugatymyzda-da öz beýanyny tapdy. Bu serhet ýa-da iň pes sebit aňlatmasy, Turg göçüp gelen kolonializm we Turglüg şertnamasy tarapyndan bize berlen terminologiýa. Şeýle-de bolsa, biz, Kipriziň halky, ýurdumyzyň basyp alnan ýerinden azat ýaly görünýäris. Bu serhet biziň serhedimiz däl, iň pes gadaganlyk zolagy biziň iň çäkli çäklerimiz däl. Kipr türkleri, Kipr respublikasynyň raýatlarynyň şahsyýetinden has ýokary serhedi we aşaky sebiti görkezip bilermi? Kiprli haýsy türk bize şol şahsyýetden ýokarda gadagan harby sebiti görkezer? Pafos we Larnaca uçar meýdançalaryndan uçýan, Kipriz respublikasynyň dynç alyş ýerlerinde gün batýan, bazarlarda dükan edýän, hassahanalarda bejergi alýan we çagalaryny Kipriz respublikasyndaky mekdeplere iberýänler şahsyýetnamalarynda gadagan sebitiň bardygyny görkezerlermi? Dekolonlaşdyrylan metbugat tarapyndan ulanylýan dil hem bulary ret etmeli. Bu serhet biziň serhedimiz däl. Bu “iň az çykarylýan zona” biziň iň pes çykarylýan zonamyz däl. Kipr halkynyň görnükliligi günsaýyn ýitip barýan bu şertlerde, Kipriz halkyny Türkiýäniň paketlerine we kanunlaryna laýyklykda yzygiderli ýok etmek prosesi bolan bu şertlerde, Türkiýe siziň üçin geldi öýdýärsiňizmi? Mysal üçin, migrant we oturymly terminologiýa. Bu hakda öň bir makala ýazypdym. Oturylyşyklar baradaky bu termin metbugatymyzda ulanylmaýar. Ony ulanmak zerur bolsa, göşmen aňlatmasy ulanylýar. Şeýle-de bolsa, migrasiýa we mesgen tutmak bir zat däl. Bu barada: "Türk halky Kiprde göçüp barýarmy?" “Yenidüzen” gazetinde makala ýazdym (Karapaşaoğlu, 2025). Bu makalada oturymly ýer bilen göçüň arasyndaky tapawuda düşünmäge synanyşdym. Bu tapawut syýasy tapawut. Mysal üçin, bu termin hiç haçan metbugatymyzda ulanylmaýar. Bu termin dekolonial metbugatyň möhüm beýanydyr. Bu termin ýerli metbugatda giňden ulanylýar. Amerikadaky we Palestindäki ýerli habar beriş serişdeleri immigrantlar bilen şäherçeleri tapawutlandyrýar. Muny habar makalalarynda we sütünlerinde beýan edýärler Ocerli halkyň köpçülikleýin habar beriş serişdelerine eýeçiligi azatlyk ugrundaky göreşiň iň möhüm gurallaryndan biridir. Mediaerli habar beriş serişdeleri tarapyndan dekolonlaşdyrylan metbugat diliniň kapitalistik, anti-feminist, anti-militarist, Margsis metbugat dilini ulanşy ýaly ulanylmagy sosial düşünjäni ýokarlandyrmak meselesinde-de uly peýdalary üpjün eder. Näme üçin sosialistik gazedistler telekeçiniň ýerine padron aňlatmasyny ulanýarlar? Synp gapma-garşylyklaryny görkezmek, kolonialistler bilen ekspluatirlenenleriň arasyndaky tapawudy görmek we ekspluatirlenen gullaryň ekspluatasiýasyny kadalaşdyrmak üçin. Näme üçin metbugatda "kolonialist" ýa-da "basyp alýan Türkiýe" adalgasy Türkiýäni paýhasly diýmek üçin ulanylýar? Munuň gymmaty barmy? Gazet ýazyjylarymyz muny ýazyp başlasalar, häkimlik tarapyndan duýduryş berler. Haçan-da gazetlerimiz dekolonlaşdyrylan media dilini ulanyp başlasa, olary mahabatlandyrýan kompaniýalar ýaýlymlaryny bes edermi? Gazetlerimiz dekolonlaşdyrylan metbugatyň dilini ulanyp başlanda, bu metbugat organlary çetleşdirilermi? Terrorçylyk guramalary yglan edilermi? Biziň bu gazedlerimize diňe obalarynyň atlaryny goraýandyklary, diňe ýurtlarynyň umumylygyny goraýandyklary üçin "terrorist" diýlermi? Gaty ses bilen gürleýän Kipriz halkynyň metbugat gurallary bolan dil kolonizasiýa boldumy? Bu dil Türglüg şertnamasynyň gegemoniýasy boýunça metbugatymyzda ulanylýarmy? Erkinlik proseslerini we gurallaryny ara alyp maslahatlaşmak, jemgyýetçilik aňyny ýokarlandyrmak, kolonizator bilen ekspluatirlenenleriň arasyndaky gapma-garşylyklary görmek we öňüni alyş we sütemimize garşy garşylyk gurallaryny döretmek islesek, azatlyk jedelimizi metbugatymyzda başlamaly. Günüň ahyrynda näme bolar? Türkiýedäki metbugat organlarynyň dilini ulanýan we olar ýaly wakalar hakda pikirlenýän we ýazýan gazet ýazyjylaryna we ýazyjylaryna öwrüleris. Başga bir söz bilen aýdylanda, tutuş ilat türk bolansoň, metbugatymyz türk bolmazmy? Habar beriş serişdelerimiz, işgärleri, paýtagty, dili, Gypryza bolan garaýşy taýdan türk dälmi? Uruş türkleşmek howpy bilen ýüzbe-ýüz dälmi? Tekst sesli wersiýasy: https://youtu.be/DYQIyNfvykM Karapaşaoğlu, Halil. 2025. “Türk halky Kiprde göçüp barýarmy?”. Täze tertip. https://www.yeniduzen.com/gibrisda-turkiyeliler-yerlesimcidir-23376yy.htm