Güýç we Kipr deňagramlylygyny üýtgetmek - Gawadis gazet | Kipr habarlary

Solutionarym asyr çözgüt gözlegi, baglanyşyk we asimmetrik hakykat Gündogar Ortaýer deňzi häzirki döwürde diňe bir geografiýa däl; Energetika liniýalarynyň, howpsuzlyk doktrinalarynyň we global güýç bäsleşiginiň kesişýän syýasy ugruna öwrüldi. Bu sebitiň merkezinde ýerleşýän Kipr, ýarym asyrdan gowrak wagt bäri çözgüt gözlenendigine garamazdan, "netije" däl-de, "proses" hökmünde ýaşamagyny dowam etdirýär. Şeýle-de bolsa, Kipr meselesiniň çözülmeýändigi indi aýdyň görünýär; Üýtgeýän konýunkturalar bilen yzygiderli üýtgedilýän mesele Bir wagtlar iki jemgyýetiň syýasy deňligi, konstitusiýa tertibi we federasiýa modeli barada ara alnyp maslahatlaşylan çözgüt şu gün has giň çarçuwa geçirildi. Energetika howpsuzlygy, Unionewropa Bileleşiginiň goranyş strategiýalary, Türkiýäniň sebitdäki pozisiýasy, Ysraýyl we Müsür bilen döredilen ugurlar we Eastakyn Gündogardaky söweş ykdysadyýeti Kipri ​​diňe bir ada meselesine öwürmedi. Şonuň üçin Kiprdäki çözgütlere düşünmek üçin diňe geçmişi däl, eýsem geçmiş bilen konýukturanyň arasyndaky gatnaşyklary hem okamaly Solutionarym asyr çözgüt gözlegi we aýlawly baglylyk Kiprde çözgüt gözlemek hiç haçan diňe adadaky iki jemgyýetiň islegi bilen emele gelmedi. 1974-nji ýyldan soň hakyky ýagdaýdan bäri işlenip düzülen ähli çözgüt modelleri, döwrüň halkara we sebit güýji deňagramlylygy bilen gönüden-göni baglanyşyklydy Sowuk uruş döwründe Kipr NATO-nyň balansynda howpsuzlyk meselesi hasaplandy; Iki çäkli, iki sebitli federasiýa modeli bu çarçuwada emele geldi. Bu model diňe bir konstitusiýa çözgüt teklibi däl; Şeýle hem döwrüň güýji deňagramlylygy üçin amatly balans formulasydyr Sowuk urşuň gutarmagy bilen çözgüt ara alyp maslahatlaşmalary başga bir ugra geçdi. Unionewropa Bileleşiginiň giňeltmek syýasaty Kipri ​​Europeanewropa meselesine öwürdi; 2004-nji ýyldaky referendum bu konýunkturanyň iň anyk beýany boldy. Şeýle-de bolsa, bu etapda ýüze çykan iň möhüm arakesme, Günorta Kipriň çözgüt tapman Europeanewropa Bileleşigine goşulmagydyr. Bu ýagdaý çözgüt höwesini asimmetrik taýdan gowşatdy we gepleşik meýdançasynyň deňagramlylygyny bozdy Häzirki wagtda Kipr täze birleşýär Täze Gündogar Ortaýer deňzi baglanyşygy; Energetika, howpsuzlyk we güýç bäsleşigi Şu günki baglanyşyk energiýa, howpsuzlyk we sebit bileleşikleri arkaly gaýtadan dikeldilýär. Gündogar Ortaýer deňzinde tapylan uglewodorod çeşmeleri sebiti global energiýa deňlemesine goşdy; emma bu çeşmeler täze naprýa .eniýe liniýalaryny hem öndürdi. Türkiýäniň deňiz ýurisdiksiýasy syýasaty, Gresiýa-Günorta Kipr-Ysraýyl-Müsür oky we Europeewropanyň energiýa howpsuzlygyny gözlemek bu dartgynlygy hasam çuňlaşdyrýar Şu wagt Kipr diňe bir ada däl; Bu energiýa düwmesi, howpsuzlyk liniýasy we diplomatik göreşiň ugry Şeýle-de bolsa, bu baglanyşygyň täsiri Demirgazyk we Günorta Kipre deň däldir Asimmetrik täsir; Birmeňzeş baglanyşyk, dürli netijeler Europeanewropa Bileleşigine agza bolmagy netijesinde Günorta Kipr bu täze baglanyşykda özi üçin giň ugur döretdi. Energetika taslamalaryna gatnaşýar, halkara bileleşikler döredýär we diplomatik görnükliligini ýokarlandyrýar. Bu ýagdaý Günortany diňe bir ykdysady taýdan däl, eýsem syýasy taýdan hem güýçlendirýär Surat Demirgazyk Kipr üçin has çylşyrymly. Kiprli türkler, bu işde göni aktýor hökmünde däl-de, köplenç Türkiýäniň sebitdäki pozisiýasy arkaly kesgitlenýär. Bu ýagdaý Kiprli türkleriň halkara arenasynda görnükliligini çäklendirýär we çözgüt işlerinde garaşsyz mowzuk hökmünde çykyş etmegini kynlaşdyrýar Şonuň üçin ýüze çykýan hakykat aýdyňdyr Şol bir baglanyşyk Günorta üçin giňişlik açsa-da, Demirgazyk üçin gysyş we garaşlylyk döredýär Theerli ýerden başlaýan dinamika; Jemgyýetiň we asimmetrik sosiologiýanyň roly Kiprde çözgüt gözlemegiň iň möhüm kemçiliklerinden biri, ýerli dinamikanyň ýeterlik derejede hasaba alynmazlygydyr. Muňa garamazdan, çözgüt diňe bir diplomatik gepleşik däl; Şeýle hem bu jemgyýetçilik özgerişleri Kipr türkleri üçin çözgüt; Diňe halkara derejesinde ykrar edilmän, ykdysady taýdan gülläp ösmegi, demokratik wekilçiligi we şahsyýet howpsuzlygyny aňladýar. Şeýle-de bolsa, uzak ýyllap dowam eden ykdysady durnuksyzlyk, ýokary çykdajy we syýasy näbellilik jemgyýetde "endik ýagdaýyny" döretdi Bu endik iň möhüm nokatlaryň biridir Aslynda, krizislere öwrenişen jemgyýetler uly özgerişleri giç duýýarlar. Häzirki wagtda Demirgazyk Kiprde ýüze çykan ýagdaý, bu gijikdirilen habarlylygyň aýdyň görkezijisidir. Ykdysady we syýasy döwükler adaty ýagdaýa öwrüldi; Bu sosial reaksiýa gowşamagyna sebäp boldy Günorta Kiprde ykdysady durnuklylyk, Europeanewropanyň integrasiýasy we institusional gurluşy sosial refleksleriň başgaça işlemegine sebäp bolýar. Bu ýagdaý diňe bir syýasy däl, eýsem çözgüt prosesinde iki jemgyýetiň arasynda sosiologiki assimetriýany hem döredýär Çözüwiň ady we görnüşi; Baglanyşygy kesgitlemek Häzirki wagtda Kiprde çözgüt ara alyp maslahatlaşmalary federasiýa we iki döwletli modeliň töwereginde alnyp barylýar. Şeýle-de bolsa, bu çekişmeler häzirki baglanyşyklara doly laýyk gelmeýär Täze döwürde çözgüt üç esasy okda kesgitlenmeli Bu çarçuwanyň çözgüdiň diňe diplomatik tekst däldigini aňladýar; Ulgam ulgamynyň dizaýnynyň bardygyny görkezýär Häzirki wagtda Kiprde dowam edýän proses diňe bir üýtgeşiklik däl; Şeýle hem, halkara ulgamyň ada bolan çemeleşmesiniň üýtgedilýän döwrüne yşarat edýär. Şonuň üçin sorag, nusgawy manyda "täze çözgüt meýilnamasy barmy?" Soragy bermegiň ýerine, meýdançadaky alamatlaryň haýsy syýasy ugry görkezýändigini dogry okamak Açyk we yglan edilen bitewi çözgüt modeli bu etapda görünmeýär. Şeýle-de bolsa, bu ugruň ýoklugyny aňlatmaýar. Munuň tersine, çykyşlar, energiýa syýasatlary, howpsuzlyk ileri tutmalary we halkara gatnaşyjylaryň diplomatik gatnaşyklary bilelikde okalanda, Kipre täze ädim ädilýändigi görülýär Bu çemeleşmäniň esasy netijeleri aýdyňdyr Günorta Kipr diňe bir Europeanewropa Bileleşiginiň agza döwleti bolman, eýsem energiýa we howpsuzlyk hyzmatdaşy hökmünde hem ýerleşýär, Gündogar Ortaýer deňzinde döredilen köptaraplaýyn energiýa we ýaranlyk liniýalary Kipriň günortasynda ýerleşýän bir gurluşy öndürýär, Demirgazyk Kipr gönüden-göni aktýor hökmünde däl-de, Türkiýäniň sebit syýasatlary arkaly gytaklaýyn işlenýär we çözgüt gepleşikleri Birleşen Milletler Guramasynyň ösüşinde kabul edilip bilner Bu alamatlar bilelikde okalanda ýüze çykýan surat şu: Halkara ulgam, duýdansyz we düýpli çözgüt däl-de, Kiprdäki häzirki ýagdaýy üýtgetmegi we goldamagy maksat edinýär; Energiýany, howpsuzlygy we diplomatiýany kesgitleýän modele tarap barýar Bu nusgawy manyda täze modeliň yglan edilmegi däl. Şeýle-de bolsa, bu geçiş prosesidir, onda bar bolan modelleriň mazmuny üýtgedilýär, uzalýar we täze hakyky çarçuwada ýerleşdirilýär Şonuň üçin häzirki wagtda Kiprde ara alnyp maslahatlaşylmaly sorag diňe "federasiýa ýa-da iki döwlet?" däl Kiprde halkara baglanyşyk haýsy de-fakto tertibi döredýär we Kipr türkleriniň bu tertipde ýeri näme bolar? Bu amal diňe daşarky aktýorlar tarapyndan çyzylan ugurlar boýunça dowam etse, ýüze çykjak gurluş Kipr türkleriniň esaslandyryjy temasy bolup biljek çözgüt däl; Konýunktura arkaly emele gelen asimmetrik deňagramlylyk bolar Şeýle-de bolsa, bu alamatlar dogry okalsa we ýerli derejede başlaýan, sosial kanunylyga eýe bolan we syýasy sebäbini ileri tutýan çemeleşme işlenip düzülen bolsa, bu proses diňe bir gözegçilik edilip bilinmän, eýsem gönükdirilip bilinjek prosese öwrülip biler Netijede, mesele model däl; ugrukdyryjydyr Bu ugry kesgitlän esasy sorag öz güýjünde galýar Kiprli türkler bu täze halkara okamagy çözjek tema bolarmy ýa-da bu okamagyň çäginde kesgitlenen element bolup galarmy? Wagt hakykatdanam kimiň peýdasyna? Syýasatşynas ýazyjy