Daş ýadynyň dil pasporty - Söhbetdeşlik

Filologiýa ylymlarynyň doktory, dosent Firudin Rzaýew toponimleriň, ýagny azerbaýjan ylmynyň geografiki atlarynyň diňe bir karta elementi bolman, eýsem tutuş bir ýurduň topragynyň taryhyny, etnogenezini we ebedi eýeçiligini tassyklaýan janly arhiwdigini subut eden alymlarymyzyň biridir. ANAS-yň Nakhiwan şahamçasynyň Sungat, dil we edebiýat institutynyň onomastika bölüminiň müdiri, ömrüni gadymy şüweleň ýazgylarynyň, türki taýpalaryň we halylardan tapylan yzlar, soňky ylmy üstünlikler, ylmy ekspedisiýalaryň netijeleri, ylmy ekspedisiýalaryň netijeleri, ylmy ekspedisiýalaryň netijeleri, ylmy ekspedisiýalaryň netijeleri, ylmy ekspedisiýalaryň netijeleri. Azerbaýjan dil bilimleri Jenap Firudin, ilki bilen, Higherokary Attestasiýa Komissiýasynyň 2026-njy ýylyň 15-nji maýynda çykaran karary bilen filologiýa ylymlarynyň doktory derejesini almagyňyz bilen tüýs ýürekden gutlaýarys! Bu köp ýyllap bagyşlanan işleriň mynasyp miwesidir. Gepleşigimizi ilkibaşdan başlamagyňyzy isleýäris - sizi bu beýik ylmy pikire getiren ýol, çagalyk we ýaşlyk ýyllaryňyzdan. Firudin Rzaýew kim? Köp sag boluň, gutlaýanlaryňyza we ünsüňize minnetdar. Bu derejäni almak diňe bir ýeňiş däl, eýsem Nakhivan onomastika mekdebi üçin, biziň bölümimiz we köp ýyllap meýdanlarda, daglarda we gaýalarda alnyp barylýan zähmet. Durmuş hekaýam 1952-nji ýylyň 21-nji dekabrynda Julfa etrabynyň Hoşkeşin obasynda, zähmetsöýer daýhanyň maşgalasynda başlandy. Lander we tebigata bolan gatnaşygym şu ýerden gelýär. Ilkinji bilimimi Julfa etrabynyň 8 ýyllyk Ebragunus obasynyň internatynda aldym. Orta bilimimi Hanaga obasynyň orta mekdebinde ajaýyp we gowy bahalar bilen tamamladym. Ylymdaky ilkinji ädimlerim lingwistika bilen baglanyşyklydy. M.F. adyndaky Rus dili we edebiýaty institutynda okadym. Ahundow Ylmy döredijilige nädip geldiň? Sebäbi uzak wagtlap orta mekdepde işjeň bolduň, ýöne ylymdan ýüz öwürmediň Bu düýbünden dogry. Orta mekdepde mugallymçylyk eden ýyllarymda içki ot bilen ylmy döredijilik we gözleg bilen meşgullandym. Ylmy makalalarymda bu söýgini yzarlaýan akademik Afat Gurbanow meni Bakuda çagyrdy we ýygnakda "Hoşkeş obasynyň 8 ýyllyk mekdebinde we ylmy makalalaryňyzda akademikleri taryhy faktlar bilen tankytlaýarsyňyz" -diýdi. Dissertasiýa üçin meni Bakuda - Daşary ýurt dilleri uniwersitetine iberdi. Zähmetiň netijesinde 2003-nji ýylda "Alinca derýasynyň jülgesiniň toponimleriniň türk gatlagy" boýunça doktorlyk dissertasiýamy goradym. Bu eser beýik onomastika girmegim üçin tramplin boldy. 2004-nji ýylda ANAS-yň Nakhivan bölüminiň çakylygy boýunça meni bu bölümiň onomastika bölüminiň müdiri edip bellediler. 2005-nji ýyldan bäri institutyň ylmy işler boýunça orunbasary bolup işledim we 2016-njy ýylda bölümiň işini has-da janlandyrmak we meýdan gözleglerini giňeltmek maksady bilen ýene-de Onomastika bölüminiň müdiri wezipesine belledim we bu işi buýsanç bilen dowam etdirýärin Esasy gözlegleriňiziň esasy, gadymy Nakhiwanyň onomastiki birlikleri (beöň 6-njy müňýyllyklar). 2 tomdan ybarat "Nakhivan ilatynyň etnogeneziniň taryhyndan" we 2 tomdan ybarat "Gadymy Nakhivan-Nakhar ýurdunyň türkleriniň mifologiki ynançlary we bu mifleriň paýlanyş meýdançasy" monografiýalaryňyzyň awtory, ylmy jemgyýetde uly seslenme döretdi. Bu eserlerde ilkinji türk taýpalarynyň yzlaryny we lingwistik faktlary, olaryň mifologiki ynançlaryny Mesihden öňki döwürlerden tapdyňyzmy? Bu monografiýalar meniň onlarça ýyllyk material ýygnamagymyň miwesidir. Esasy maksadym, bu sebitiň ýerli türk gelip çykyşyny, mifologiki ynançlaryny we Nakhwiwanyň toponimlerine we iň gadymy ýazylan resminamalara, şunuň ýaly ýazgylara esaslanýan türkliligini ýüze çykarmakdy. Gözlegleriň netijesinde, miladydan öňki 6-4-nji müňýyllykda As, Naxar, Türukku, Kassi, Hurrü, Kuti, Tus (ýazgylarda Tuski), Şirak, Kangar, Manna, Sak, Kaspi we Kimmer ýaly 40-dan gowrak irki türk taýpasynyň mesgen tutandygyny subut etdik. Şunuň bilen baglanyşykly sebitdäki passiw we işjeň gaznada 643 etno-ykdysadyýet boýunça işler geçirildi. Bu taýpalaryň atlaryny we olaryň etimologiki manylaryny ýerli geografiki atlarda ýeke-ýekeden analiz etdim. Nahçiwanyň çäginde ýaşaýan gadymy taýpalaryň atlary türk diliniň 30-dan gowrak sözlügi we leksikasy esasynda doly düşündirilýär. Bu atlar hindi-ýewropa dil maşgalasyna degişli däldir we bolup bilmez! Bular gadymy proto-türk etnos-taýpalary we olaryň atlary bilen gönüden-göni baglanyşykly etnonimlerdir Agny Taryhda bu taýpalaryň dowamlylygyny yzarlamak mümkinmi? Elbetde! Mysal üçin, B.C. As, Naxar, Türkukku, Kassi, Hurru, Kuti, Tus, Tal, Şu, Subar we ş.m., şeýle hem köne türk taýpalary Kangar, Sak, Manna, Midýan türkleri we skif, Kimmerian, Kaspi, Oguz, Kaspi, Oguz, 30-dan gowrak uly taýpa bileleşigi tarapyndan dowam etdirilendigi subut edildi. VI-IV müňýyllykda Nakhivan. Bu etnosyň yzlary diňe bir gadymy ýazyjylaryň ýazgylarynda, gadymy ýyl ýazgylarynda, kagyz ýüzünde, arhiwlerde däl, eýsem Nahçiwan gadymy obalarynyň atlarynda (oikonimlerinde), daglarda we mifiki ynançlarda-da ýaşaýar. Bu gözlegde, Nakhiwanda döwlet gurulmazyndan has öň, Aziýanyň gadymy aborigen türk taýpalarynyň Watanydygy lingwistik faktlar bilen subut edildi Şeýle hem siz gadymy Gündogar dilleri boýunça hünärmen. Hitit, Assiriýa, Urartu ýaly döwletleriň ýazmaça çeşmeleri bilen işleýärsiňiz. Ol size haýsy gapylary açdy? Hawa, gadymy Hitit, Assiriýa, Urartu, Ahiýawa, Elamit ýazgylaryny seljermek we terjime etmek ukybym, bu meselä daşyndan däl-de, esasy çeşmeleriň gözi bilen seretmäge mümkinçilik berdi. Mysal üçin, dissertasiýamda Doraý, Tus we Etruskan taýpalarynyň käbirleriniň rus, pars ýa-da grek asylly ylmy faktlar bilen ýazylmagynyň öňüni aldym we olaryň türk taýpalarydygyny subut etdim we sebitde bu taýpalar bilen baglanyşykly 30-dan gowrak ýerli at bar. Şol bir wagtyň özünde, şol gadymy şüweleň çeşmelerinde agzalan köp sanly döwlet edarasynyň aslynda türk aslyndadygyny mälim etdik. Gözleglerimi gadymy türk dillerine, arheologiki we etnografiki faktlara esaslaýaryn, sebäbi atlandyryş ulgamynyň lingwistik derňewi gadymy türk sözlüklerine, taryhy-arheologiki faktlara esaslanmasa doly däl Siziň öňe süren "Gadymy Nakhivan-Nakher Countryurt" düşünjesi gaty gyzykly. Bu ýerde ähli türk onomastikasy bilen baglanyşykly mifologiki ynançlaryň umumy aýratynlyklary haýsylar? Halylarymyzdaky yzlar, Yususif Kuseýr, Momina Hatin, Gulustan, Garabag mazarlary ... Bize näme diýýärler? Nahçiwanyň çäginde ýazan ilkinji mifiki pikirlerimiz, tebigat kultlarymyz we atlarymyz - mysal üçin beöň 6-5-nji müňýyllyklarynda Aser türkleriniň arasynda Ares taňrysy we Asmak şamanlary, adalatly söweşiň we takyk ok atmagyň hudaýy, Tork, Tork Angex we An, Saksy Türkler ähli türk onomastiki birlikleri hökmünde. gelýär Bu ynançlar gadymy Sumer, Hurrian we Hitit çeşmelerinde etnonimler bilen gabat gelýär we bu ynançlaryň bu gadymy türklere bize beren gadymy Taňry, Gün, Ot, Suw we dag kultlaryny görkezýär. Halylarymyz we mazarlarymyz barada aýdylanda bolsa, Nakhivan halylarynyň we mazarlarynyň nagyşlary we markalary ýönekeý bezeg elementi däl, olar biziň eýýamymyzdan. müňýyllyklar baradaky gadymy mifologiki ynançlarymyzy gorap saklaýar. Olar gadymy proto-türk ýazuw ulgamynyň we müňýyllyklara esaslanýan piktografiki pikirlenmäniň mysallarydyr! Bu nyşanlar sebitde mesgen tutan gadymy türk taýpalarynyň şahsyýetini we mifiki dünýägaraýşyny subut edýär. Gadymy çeşmelerde "Matu Nakru" (Nakher, Nakhivan ýurdy) diýlip atlandyrylýan bu sebit, dünýä medeniýetiniň bäşligi bolan türk döwletliliginiň ilkinji merkezlerinden biridir. Halylarymyzyň her bir bölegi ata-babalarymyzyň galdyran mifiki ýazgysydyr. Aslar, türkler we hurriýalylar, gutiler, sakalar beýleki halklar däl, olar biziň göni atalarymyz we taryhymyzyň bu mirasy biziň eýýamymyzdan gözbaş alýar. VIII-IV müňýyllyklara çykýandygyny görkezýär Jenap Firudin, Nahçiwanyň gadymy oturymly ýerleriniň atlarynda haýsy türk taýpalarynyň atlary kodlanýar? Bize anyk mysallar berip bilersiňizmi? Elbetde, Nakhivan oikonimia 40-dan gowrak gadymy türk taýpasynyň atlaryny janly arhiw hökmünde saklaýar. As (Az) taýpalarynyň bileleşiginiň yzlary Nakhiwanda gaty çuň. Asni, Askamar Asti, Asak Astap Astabad ýaly 55 şäherçäniň atlary As taýpasy bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Sebitde 11 Turkukku, 15 Naxar, 23 Kuti, 12 Lulubi we ş.m. bar. Assiriýa-Akkad çeşmeleri ýaly taýpalar 3-nji müňýyllyk hasaplanýan 5-nji müňýyllygyň atlaryny agzap geçýärler. Umuman alanyňda, 402-den gowrak gadymy türk taýpasynyň yzlary 642 oikonimde - ýerli atlarda galýar. Diňe As, Naxar, Turku, Kassi, Hurru, Kuti, Tus, Tal, Şu, Subar Skif, Kimmer, Kaspi, Oguz, Kipçak, Gel, Çul ýaly taýpalar Naxar ady bilen Urmiýa basseýninde we Nahçiwanda bir döwlet gurupdy we mifologiki ynançlarynyň ýerleşýän ýeri 600-den gowrak ýerde ýerleşýär. (häzirki Allahgulu taýpasy ýaly, Tanriverdi nesli, Ali, Muhammet taýpalary) galypdyr. Şirak, Kol, Gel, Çul we Bolgariýanyň irki taýpalarynyň mifiki ynançlary we totemleri hem ilatly nokatlarynyň esasyna öwrüldi we wagtyň geçmegi bilen belli bir fonetik üýtgeşmeleri başdan geçirdi. Mundan başga-da, Şarurda we onuň töweregindäki sebitlerde Haçaparak, Aghaç, Haçlhi, Haçbaý, Haçdur, Haçly ýaly atlar gadymy Haçmatak türkleriniň adyny saklaýar. Bu ýerdäki "Haç" sözi, hristiançylykdan has gadymy türklerde bar bolan dünýäniň dört tarapyny we dört elementden dünýäni ýaradýan dört tarapyny şöhratlandyrýan türk Taňrynyň nyşanydyr Siziň ýolbaşçylyk edýän Onomastika bölümi soňky ýyllarda Nakhiwan sebitinde intensiw meýdan-ylmy ekspedisiýalary guraýar. Bu ekspedisiýalaryň iň möhüm we strategiki netijeleri haýsylar? Nahçiwanyň ähli etraplarynda, obalarynda, dag massiwlerinde we derýa jülgelerinde meýilleşdirilen gözlegler geçirdik. 2000-den gowrak unudylan mikrotoponimler ýazga alyndy. Resmi kartalara girmeýän, ýöne köne nesliň ýadynda galan çeşmeleriň, depeleriň, gaýalaryň, jülgeleriň atlaryny ýygnadyk. Şarur, Babek, Ordubad, Julfa, Şahbuz we Kangarlide hasaba alnan bu atlaryň 99% -i sap türk aslyndandyr. "Nakhwiwanyň onomastik atlasy" we sözlükler taýýarladyk. Bu materiallar ulgamlaşdyryldy we esasy kitaplara öwrüldi. Sowet döwründe kartalarda bilkastlaýyn ýoýulan ýa-da ermeni asly hökmünde ýazylan atlaryň lingwistik düşündirişlerini hödürledik. Gadymy Hun, Sak, Gipçak, Oguz atlarynyň we gadymy şunuň ýaly ýazgylardaky görnüşleriň şol atlar astyndadygyny subut etdik. Alinkachaý we Gilanchay jülgelerindäki obalaryň, galalaryň we gonamçylyklaryň atlarynyň "Kitabi-Dade Gorgud" eposynyň geografiki sebiti bilen göni genetiki baglanyşygynyň bardygyny doly subut etdik 2026-njy ýylyň 15-nji maýynda kabul edilen karar bilen tassyklanan doktorlyk dissertasiýaňyza geleliň. Bu eser azerbaýjan dil bilimine we onomastika ylmyna haýsy täzelikleri getirdi? Bu dissertasiýa, gadymy şüweleň çeşmelerine we gadymy resminamalara esaslanyp, Nakhiwanyň toponimleriniň lingwistik pasportynyň ylmy nokadydyr. Ozal bu atlar orta asyrlar bilen çäklenýärdi. Sumeriň, Akkadyň, Assiriýanyň, Hititiň, Urartunyň we gadymy Müsüriň çeşmeleri (Thutmose III faraonynyň ýyl ýazgylary) bilen deňeşdirip, toponimiki binýadyň azyndan 8 müň ýyl dowam edýändigini matematiki takyklyk bilen açdyk. Aboveokarda agzalan 40-dan gowrak taýpanyň yzlaryny tertipleşdirdik. Biziň döwrümize gelen As, Türükku, Tus, Kuti, Lulubi, Subar, Hurri taýpalarynyň dil elementleriniň fonetik we semantik üýtgemeleriniň ylmy modelini döretdik. Alinjachay we Gilanchay jülgeleriniň eposyň we Oguznamlaryň teksti bilen morfo-semantik baglanyşygyny doly subut etdik. Asman Taňrynyň, Ene Umaýyň, Earther-suw taňrylarynyň we haýwan totemleriniň (möjek, öküz, guş) atlarynyň toponimlerde nädip doňandygyny görkezdik. Bu sebitde müňlerçe ýyl bäri etniki yzygiderliligiň iň uly subutnamasy, ýagny şol bir ýerli (otoktonly) ilat ýaşaýar. Ermenileriň atlaryny döretmek isleýän atlarynyň aslynda gadymy hun-türk geografiki adalgalarynyň fonetik üýtgeşmeleri bolandygyny subut etdik. Iň soňky ylmy netijäm şeýleräk: Eger bir sebitiň dagynyň, derýasynyň ýa-da gadymy şäheriniň ady 4000 ýyl mundan ozal köne türk diliniň grammatiki we leksiki düzgünleri bilen şunuň ýaly ýazgylarda ýazylan bolsa we häzirki wagtda bu atlar Nakhiwanda ýaşaýan bolsa, bu ýerleriň taryhy we baky eýeleri Azerbaýjan türkleri! Dil ýalan sözlemeýär! Jenap Firudin, sizde-de uly pedagogiki tejribe bar, 12 filosofiýa lukmanyna ýolbaşçylyk etdiňiz we ensiklopedik eserleriň awtory. Geljekdäki meýilnamalaryňyz näme? Hawa, şu güne çenli mende 6 monografiýa (iki tomdan 2), 1 goşgy kitaby we awtorlyk hukugy bolan 6 sany ensiklopedik eseriň awtorlary bar. Şol bir wagtyň özünde 230-dan gowrak ylmy makala çap edildi. 12 ylymlaryň doktoryna gözegçilik etdim ýa-da garşy çykdym, 40 töweregi kitaby gözden geçirdim. Ermeni talaplaryna jogap hökmünde ýazan 17 sözli makalam şu gün web sahypalarynda hem bar we ekspozisiýa wezipesini ýerine ýetirýär. Geljekdäki meýilnamalarym diňe gözlegleri dowam etdirmek. Häzirki wagtda Nakhçiwan B.C. Toponimleriň etnogenezine, bu taýpalaryň mifine, Assiriýa, Hitit, Akiýawa, Sumer, Urartu ýazgylaryna salgylanyp, täze materiallary ýygnamagyň üstünde işleýärin. Ylym duranda gutarýar we biz bu ýurduň her bir daşyndaky türk möhürini dünýä tanatmagy dowam etdirmeli Gymmat we düýpli söhbetdeşlik üçin köp sag boluň, jenap Firudin! Täze ylym dereje we ýerine ýetirişiňiz bilen ýene-de bir gezek gutlaýaryn! Sag boluň we işiňizde üstünlik arzuw edýärin! ANAS Nakhivan bölüminiň işgäri