CBRT gubernatory Karahan: Dezinflýasiýa prosesini tutanýerlilik bilen dowam etdireris

Türkiýe Respublikasynyň Merkezi Bankynyň (CBRT) 94-nji Adaty Baş Assambleýasynyň ýygnagy geçirildi. Duşuşykda çykyş eden CBRT-iň başlygy Fatih Karahan durmuşa geçirilýän pul syýasatlaryna we global krizisleriň ykdysadyýetdäki täsirlerine baha berdi. Fewral aýynda başlanan ABŞ-Eýran urşunyň global energiýa bahalaryna edýän basyşyna ünsi çeken Karahan, inflýasiýany peseltmek maksadyna wepaly boljakdyklaryny aýtdy we "Dezinfilýasiýa prosesini dowam etdirmek üçin işimizi dowam etdireris" -diýdi. diýdi Fewral aýynyň ahyrynda başlanan we halkara bazarlaryna gönüden-göni täsir eden ABŞ-Eýran söweşi hem Prezident Karahanyň gün tertibinde. Yssy çaknyşyk gurşawynyň dünýä derejesinde energiýa bahalarynyň çalt ýokarlanmagyna sebäp bolandygyny aýdan Karahan, bu çykdajylaryň ýokarlanmagynyň inflýasiýa dinamikasyna bolup biljek täsirlerine ýakyndan gözegçilik edýändiklerini aýtdy Karahanyň CBRT 94-nji Adaty Baş Assambleýanyň ýygnagynda eden çykyşy: "Baş Assambleýada ara alyp maslahatlaşjak gün tertibine geçmezden ozal, 2025-nji ýylyň başyndan şu güne çenli makroykdysady ösüşleri jemlärin. Soňra, pul syýasatymyz we geosyýasy ösüşleriň bazarlara täsirini çäklendirmek üçin ýakynda gören çärelerimiz barada gürleşerin. Çykyşymyň soňky bölüminde 2025-nji ýylda alyp barýan işlerimiz barada gysgaça durup geçerin Gadyrly gatnaşyjylar Bahalaryň durnuklylygy durnukly ösüş we sosial abadançylygyň ýokarlanmagy üçin zerur şertdir. Türkiye Respublikasynyň Merkezi Banky hökmünde biziň wezipämiz, bahalaryň durnuklylygyny üpjün etmek we maliýe durnuklylygyny goldamak arkaly sosial abadançylyga goşant goşmak. Merkezi bank hökmünde syýasatlarymyzy şu maksada laýyklykda düzýäris. 2025-nji ýylda dezinflýasiýa prosesini dowam etdirjek we hemişelik etjek görnüşde amala aşyrdyk 2025-nji ýylda dünýä ykdysadyýeti üçin iň möhüm element, uzak wagtlap dowam edýän näbellilik gurşawydy. Bu, ýylyň dowamynda maýa goýumlaryna, söwda we maliýe ýagdaýlaryna basyş etdi. Uncokary näbellilige garamazdan, global ykdysady işjeňlik birneme durnukly bolup galdy. Şeýle-de bolsa, global ösüş taryhy ortaça derejeden pesdi. Hyzmat pudagynyň dikeldilmegi we öndürijiligiň ýokarlanmagy sanlylaşdyrmaga gönükdirilen bu döwürde ösüşi goldaýar diýip bileris Dezinflýasiýa prosesiniň dünýä derejesinde dowam edýändigini gördük. Şeýle-de bolsa, global söwda syýasatynda näbellilikler we energiýa bahalarynyň üýtgemegi inflýasiýa basyşyny döretdi. Bu dünýägaraýyş boýunça merkezi banklar syýasaty peseltmek meselesinde has seresaply çemeleşdiler we global maliýe ýagdaýy birneme berkdi 2026-njy ýylyň fewral aýynyň ahyrynda Eastakyn Gündogarda başlanan dartgynlyk energiýa bahalarynyň çalt ýokarlanmagyna sebäp boldy. Häzirki wagtda energiýa bazarynda ýokary üýtgemeler dowam edýär. Bu wakalara garşy zerur çäreleri gördük. Bu çäreler barada çykyşymyň soňky bölümlerinde jikme-jik gürleşerin Global dünýägaraýyş baradaky bu bahalandyrmalardan soň, çykyşymy içerki makroykdysady ösüşler bilen dowam etdirmek isleýärin Içerki isleg 2025-nji ýylyň birinji çärýeginde maliýe ýagdaýynyň berkligi sebäpli gowşady. Hususy sarp edişiň ýyllyk ösüşe goşandy geçen ýyldakydan birneme pesdi. Throughoutylyň dowamynda ösüşiň esasy hereketlendirijisi hyzmatlar pudagydy. Ösüşe senagat we gurluşyk pudaklary hem goşant goşdy. Beýleki tarapdan, aýaz we gurakçylyk sebäpli oba hojalygynyň önümçiliginiň azalmagy sebäpli oba hojalygynyň goşmaça gymmaty azaldy. Bu nukdaýnazardan 2025-nji ýylda ykdysady işjeňlik ortaça galdy we ösüş 3,6 göterim boldy. 2026-njy ýylyň birinji çärýegindäki maglumatlar dezinflýasiýa prosesine goldaw şertleriniň dowam edýändigini görkezýär 2025-nji ýylda häzirki hasap balansynda 30,2 milliard ABŞ dollary defisit bolar. Energetika balansynyň gowulaşmagyna garamazdan, altyn balansynyň we esasy daşary söwda balansynyň ýaramazlaşmagy sebäpli daşary söwda defisiti ýokarlandy. 2026-njy ýylyň Baýdak aýyna çenli, 12 aýlyk jemlenen gündelik defisit, hyzmatlaryň balansynyň profisitiniň ýokary derejesine garamazdan, energiýa däl daşary söwda defisitiniň artýan tendensiýasynyň dowam etmegi bilen 35,4 milliard ABŞ dollaryna çenli ýokarlandy Dezinflýasiýa prosesi 2025-nji ýylda dowam etdi. Sarp edijileriň inflýasiýasy öňki ýyl bilen deňeşdirilende 13,5 bal azaldy we ýyly 30,9 derejesinde tamamlady. Jemi isleg şertleri ýylyň dowamynda dezinflýasiýa kursuny dowam etdirdi. Beýleki tarapdan, biziň ýurdumyzda başdan geçirilýän aýaz we gurakçylyk hadysalary oba hojalygynyň önümçiligine ýaramaz täsir edýär. Iýmit bahalaryna ýokary täsir edip, täsir etdi Şeýle hem, 2025-nji ýylda inflýasiýa garaşyşlarynyň azalandygyny gördük, hususan-da, öý hojalygynyň we kompaniýalaryň garaşyşlary azaldy. Şeýle-de bolsa, sözbaşy inflýasiýasyna ýaramaz täsir edýän kärende tölegleri we bilim elementleri ep-esli azalsa-da, geçen inflýasiýa indeksirlemesi sebäpli bu elementlerdäki derejeler esasy inflýasiýadan ýokary bolmagyny dowam etdirdi Dezinflýasiýa bilen talap edilýän pul berkligini üpjün etmek üçin 2025-nji ýylda pul syýasatymyzy kesgitlemegi dowam etdirdik Inflýasiýa garaşmalarynda we bahalaryň özüni alyp barşynda görülýän gowulaşma tendensiýasyny göz öňünde tutup, 2025-nji ýylyň ýanwar we mart aýlarynda syýasatyň mukdaryny 500 bal azaltdyk. Şeýle-de bolsa, maliýe bazarlaryndaky ösüşiň inflýasiýa perspektiwasyna getirip biljek töwekgelçiliklerini çäklendirmek üçin Merkezi Bankyň gijeki karz göterim mukdaryny mart aýynda 44 göterimden 46 göterime çenli ýokarlandyrdyk we bir hepdelik repo auksionlaryny wagtlaýynça togtatdyk. Aprel aýynda syýasatyň derejesini 46 göterime çenli ýokarlandyrdyk we bir hepdelik repo auksionlaryny täzeden başlajakdygymyzy mälim etdik Indiki döwürde inflýasiýanyň ösüşini, esasy tendensiýasyny we garaşyşlaryny göz öňünde tutup, syýasatyň derejesini peseltdik. 2025-nji ýylda umumy syýasat derejesini 38 göterime çenli azaltdyk, bu amalda pul berkligini saklamaga uly ähmiýet berdik Pul syýasaty baradaky kararlarymyzy, pul geçiriş mehanizmini goldamaga we maliýe durnuklylygyny berkitmäge gönükdirilen makroprudensial ädimler bilen goldadyk. Bu kontekstde, alyş-çalyş hümmeti bilen goralýan goýum hasaplaryny ýatyrdyk. Mundan başga-da, karzyň ösüş çäklerini berkitmek üçin ädimler ätdik. Türk lira ýataklaryny goldamak üçin TL paýlaşyk maksatlaryna täzelikler etdik 2025-nji ýyldaky baha berişden soň, 2026-njy ýyldaky içerki makroykdysady ösüşler bilen çykyşymy dowam etdirmek isleýärin Mart aýynda sarp edijileriň ýyllyk inflýasiýasy 30,9 göterim boldy. Howa şertleriniň we Remezan aýyna mahsus faktorlaryň täsiri, bu döwürde görnükli bolan azyk önümleriniň bahasyna duýuldy. Kärende we bilim önümleriniň peselmegi dezinflýasiýany goldaýar. Mundan başga-da, görkezilen döwürde dolandyrylýan bahalar we kesgitlenen salgyt täzelenmeleri dezinflýasiýa prosesini goldaýan başga bir faktor bolan öňki ýyllar bilen deňeşdirilende has pes derejede amala aşyryldy Beýleki tarapdan, talap görkezijileri birinji çärýekde ykdysady işjeňligiň peselendigini görkezýän hem bolsa, geosyýasy ösüşler bilen birlikde inflýasiýa garşy üpjünçilik basyşy öňe çykdy. Aslynda, haryt bahalarynyň, esasanam energiýanyň ep-esli ýokarlanmagy transport çykdajylarynyň ýokarlanmagyna sebäp boldy. “Eşel” ykjam programmasynyň işe girizilmegi, çig nebitiň bahasynyň ýokarlanmagynyň içerki sarp edijileriň inflýasiýasyna täsirini ep-esli çäklendirdi. Bu döwürde türk lirasynyň durnukly ugry, çykdajy basyşyny çäklendirýän başga bir faktor boldy 2026-njy ýylyň ýanwar aýynda pul syýasaty ädimlerimiziň göwrümini gözden geçirdik we 100 göterim pese gaçmak bilen syýasat derejesini 37 göterime ýetirdik Şeýle-de bolsa, geosyýasy ösüşleriň inflýasiýa perspektiwasyna getirip biljek töwekgelçiliklerini çäklendirmek üçin öz wagtynda çäreleri gördük. Şu nukdaýnazardan, 2-nji martdan başlap, bir hepdelik repo auksionlaryny togtatdyk we ortaça maliýeleşdirmegiň ortaça çykdajysynyň 40 göterim bolmagyny üpjün etdik. Mundan başga-da, walýuta bazarynyň sagdyn işlemegini üpjün etmek, walýuta hümmetinde bolup biljek üýtgemeleriň öňüni almak we walýuta likwidligini deňleşdirmek maksady bilen türk lira bilen kesgitlenen daşary ýurt walýuta satuw amallaryna başladyk. Derrew ädilen bu ädimlerimiz bazaryň üýtgemegini çäklendirmekde täsirli boldy Dowam edýän işlerde ösüşiň inflýasiýa dünýägaraýşyna getirip biljek töwekgelçilikleri çäklendirmek üçin berk syýasatymyzy sakladyk we mart we aprel aýlarynda syýasatyň derejesini hemişelik sakladyk Pul syýasaty kararlarymyzy inflýasiýa dünýägaraýyşly, ýygnaga esaslanýan we seresaply çemeleşmek bilen dowam etdirýäris. Soňky geosyýasy ösüşleriň täsiri bilen, inflýasiýa perspektiwasynda ep-esli we hemişelik ýaramazlaşan halatynda pul syýasatymyzy berkideris Bankymyzyň abraýly paýdarlary, Hormatly myhmanlar Tigirli ösüşleri aýdanymdan soň, 2025-nji ýylda eden çykyşymyň soňky bölüminde käbir kärhana işlerimizi jemlemek isleýärin Ykdysady bölümler durmuşa geçirýän syýasatlarymyza, kararlarymyzyň maksadyna we maksatlarymyza anyk düşünmelidir. Munuň amala aşmagy gaty möhümdir. Syýasat kararlarymyzy 2025-nji ýylda ýönekeý, aç-açan we iki taraplaýyn aragatnaşyk syýasatynyň çäginde halk bilen paýlaşmagy dowam etdirdik. Maglumatlara esaslanýan gözlegleri höweslendirmek üçin mikro derejeli maglumatlara ygtybarly elýeterliligi üpjün edýän Maglumat gözleg merkeziniň taslamasyny yglan etdik Geçen ýyl tehnologiýalary we maliýe infrastrukturasyny has intensiw we täsirli ulanmak üçin işlerimizi dowam etdirdik. Bularyň käbirini gysgaça belläsim gelýär Emeli intellekt modellerini ösdürmek, gözegçilik etmek we çalt ulanmak üçin infrastrukturany döretdik we dürli emeli intellekt ulgamlary üçin zerur gurallary durmuşa geçirdik Geçen ýyl tölegler babatynda bäsdeşligi we täzeligi ýokarlandyrmak we Türkiýe Respublikasynyň Merkezi Banky tarapyndan dolandyrylýan FAST ulgamynyň çäginde täze we goşmaça hyzmatlary bermek üçin işimizi dowam etdirdik Türk lira banknotlarynyň we teňňeleriniň üznüksiz göwrümini we dolanyşygyny üpjün etmek we raýatlarymyza hödürlenýän hyzmat toruny giňeltmek maksady bilen teňňe we banknot ammarlarynyň sanyny artdyrdyk Esasy wezipelerimizden başga-da, jemgyýetçilik jogapkärçiliginiň çäginde akademiki okuwlara goşant goşduk we maliýe sowatlylygy we bilim ulgamynda goldaw amallarymyzy dowam etdirdik Hormatly paýdarlar, Hormatly myhmanlar Bahalaryň durnuklylygynyň durnukly ösüş we sosial abadançylygyň ýokarlanmagy üçin zerur şertdigini ýene bir gezek belläsim gelýär. Türkiye Respublikasynyň Merkezi Banky hökmünde dezinfilýasiýa prosesini dowam etdirmek kararyna geleris. Bu ýerde eden çykyşymy tamamlanymda, Bankymyzyň işine uly wepalylyk bilen goldaw berýän we gatnaşanyňyz üçin hemmäňize hormat goýýan ähli kärdeşlerime sag bolsun aýdýaryn. "