Jeýhun Nabi: Gaspiralynyň şygary beýleki halklaryň ýaşamagy we özlerini beýan etmegi - QHA - Krym habar gullugy

Respublikan Syýasy pikirler merkeziniň prezidenti we "Alawly söýgi: respublikan we Şefika soltany" (alawly söýgi: Cümhuriyyət və Şəfiqə Soltan) dokumental romanynyň awtory, garaşsyz Azerbaýjan bilen ilkinji garaşsyz premýer-ministr Nesib Beý Yusufusufbeýliniň durmuşy barada; Krym habar gullugyna (QHA) öz kitaby, türk zenan hereketiniň öňdebaryjysy Şefika Gaspiralynyň Azerbaýjan günleri we türk aň-biliminiň iň möhüm atlaryndan biri bolan Ysmaýyl Beý Gaspiralynyň "Dil, pikir we işde bitewilik" şygary barada baha berdi "ŞEFİKA HANIM-iň AZERBAIJAN GÜNI IKI döwür" "Bilşimiz ýaly Şefika Hanymyň Azerbaýjanda geçiren günleri iki döwürden ybaratdy. Birinji döwür onuň nikalaşýan döwrüne gabat gelýär. Bu onuň iş döwri bilen gabat gelýär. Ogullary Niýazi we Zöhre hem ilkinji gezek Azerbaýjanda ýaşan döwri bilen gabat gelýär. Indiki döwür Azerbaýjan halky diýlip yglan edilenden soň gabat gelýär." Azerbaýjanly gözlegçi ýazyjy aşakdaky sözlerden peýdalanyp, Şefika Gaspiraliniň Azerbaýjanda bolup, birneme Krymda ýaşap ýörkä adamsy Nesib Beý Yusufusufbeýli bilen aýrylyşandan soň Kryma gaýdyp gelendigini aýtdy Nabi, Şefika Gaspiraliniň Krym tatar milli kongresiniň birinji mejlisine 76 deputatyň gatnaşan Prezident geňeşiniň saýlawlaryna-da gatnaşandygyny we saýlawlaryň netijesinde Numan Çelebi Cihan, Kafer Seýdahmet, Abdülhâkim Hilmi, Hajy Bedmi bilen bilelikde Prezident Geňeşiniň ýeke-täk aýal agzasy bolandygyny ýatlatdy Şefika Gaspiraliniň Krym tatar milli kongresinde 5 zenan deputatyň biridigini belläp, munuň türk dünýäsi üçin ilkinji bolandygyny belläp, "Azerbaýjan (Halk) respublikasynyň mejlisinde aýal deputatlaryň wekilçilik etmeýändigini, emma Krym Halk Respublikasynyň (Krym Halk Respublikasy) 4 aýal deputatynyň wekil bolandygyny görýäris" -diýdi. diýdi "SEFİKA Aýal-gyzlaryň hukuklary bilen baglanyşykly başlangyçlarda täsirleri bar" Şeýle hem Nabi, Şefika Gaspiraliniň Azerbaýjanda ýaşan ilkinji döwründe Azerbaýjanda birnäçe haýyr-sahawat guramasyny döretmäge synanyşandygyny belläp, "Şol döwürde çar Russiýasynda barha artýan basyşlar sebäpli olary amala aşyryp bolmaýandygyny aýtdy. Mundan başga-da, dini häkimiýetiň täsiri, dini gözegçilik, mollalar, dini ruhanylar we Russiýa imperiýasy muňa rugsat bermedi. Gaspirali "Azerbaýjan (Halk) respublikasy döwründe aýallaryň ses bermek we saýlanmak hukugynyň durmuşa geçirilmegi, Hanimiň Azerbaýjanda ikinji möhletine gabat gelýän Nesib Beý Yusufusufbeýliniň premýer-ministrlik döwrüne gabat gelýär. Yusufusufbeýliniň aýaly Şefika Hanym iki döwürde aýallaryň hukuklary we aýallaryň bilim almagy bilen baglanyşykly başlangyçlara goşant goşdy. " Şefika Gaspirali ilki Azerbaýjandan giden hem bolsa, garyndaşlary Azerbaýjanda; Yusufusufbeýliniň doganlarynyň Şefika Gaspirali bilen aragatnaşyk saklandyklaryny we hat alyşýandyklaryny bellän Nabi: "Şefika Hanyň Azerbaýjandan çykmagy olara uly gynanç döretdi. Muny şu hatlarda görüp bileris. Merhum gözlegçi Nazif Kehremanly bu hatlaryň birnäçesini öz kitabyna goşdy "-diýdi “DIL, IDEAS WE IŞLERDE BIRLEŞIK” DILYE TÜRK MODERNIZASI TOASY ÜÇIN GEREK BOLANOK "Ysmaýyl Beý Gaspiraliniň ähli rus musulmanlarynyň taryhynda hyzmatlary bar. Bu, "Tercüman" gazetiniň başlamagy bilen başlandy, sebäbi bilşimiz ýaly "Ekinci" gazetiniň 1875-nji ýylda Azerbaýjanda işläp başlandygy, emma bu gazetiň gysga wagtyň içinde işleýändigi sebäpli senzura sebäpli ýapylandygy aýdylýar. "Nabi," Türküman "gazetiniň 1883-nji ýyldan başlap, tutuş jemgyýetde ýaşaýan bir jemgyýetçilik jemgyýetine täsir edendigini mälim etdi. ýakyn töwerekde "Bu neşir musulman jemgyýetine, esasanam Osmanly we Eýran topraklarynda, hatda Müsüre çenli täsir etdi, sebäbi Tercüman gazetindäki makalalar diňe bir türk modernizasiýasy bilen çäklenmän, yslam modernizasiýasy bilen baglanyşykly. Onuň täsiri beýleki musulman jemgyýetlerinde-de gutulgysyz göründi. "Nabi Gaspiralynyň" Dilde, pikirde we işde agzybirlik "şygaryna ünsi çekdi "TÜRK JEMGY .ETLERI, umuman," TÜRK "diýip atlandyrylmaly" Şol döwürde Russiýanyň çäginde ýaşaýan türk jemgyýetleriniň ýeke-täk musulman şahsyýeti bardy Käbir türk jemgyýetleriniň hem tatar şahsyýeti bilen kabul edilýändigini mälim eden Nabi, "Bilşimiz ýaly, bu türk jemgyýetleriniň hemmesine" türk "diýilmelidigini we bolmalydygyny aýtdy. Soňky Sowet döwründe bu jemgyýetleriň dürli atlar bilen bölünendigini görýäris: Azerbaýjan, Özbek, Türkmen, Tatar we beýleki atlar. diýdi Nabi, beýleki tarapdan, Gaspiralynyň şu şygar bilen türk jemgyýetleriniň döwrebaplaşdyrylmagynyň düýbüni tutandygyny aýtdy we bu şygara laýyklykda türk jemgyýetleriniň birek-biregiň dillerini, däp-dessurlaryny, däp-dessurlaryny we durmuş ýörelgelerini öwrenmek arkaly umumy düşünje bilen hereket etmegini maksat edinýändigini aýtdy 1917-nji ýylda bolşewik rewolýusiýasyndan soň türk jemgyýetleriniň ýaşaýan ýurtlarynda täze türk döwletleriniň döredilendigini ýatladýan Nabi, Numan Çelebicihan, Kafer Seýdahmet, Nesib Beý Yusufusufbeýli, Alimerdan Beý Topçubaşow, Aýaz hakshakî, Sadri Maksudî Arsal we Hidrul rolunda oýnan Sadri Maksudî ýaly atlara ünsi çekdi Bu adamlaryň Gaspiralynyň ideallaryny durmuşa geçirmek üçin göreşendiklerini we Gaspiralynyň öz ideýalary bilen ýaşap geçen gymmatlyklaryndan peýdalanýandygyny aýdan Nabi, "Bu adamlaryň ilkinji garaşsyz we demokratik türk döwletlerini döretmekdäki işlerine aýratyn üns berilmelidir" -diýdi. baha berdi NABI, RUSSIYA tarapyndan Jenaýat işinde berlen adalatsyzlyklara we aç-açanlyklara üns berdi Azerbaýjanda "Dilde, pikirde we işde bitewilik" şygarynyň jogaby barada Nabi aşakdaky sözleri aýtdy: Häzirki wagtda Azerbaýjanda bu şygary durmuşa geçirmek üçin göreşýän birnäçe jemgyýetçilik guramalary we syýasy toparlar bar; Bu ugurda işlemäge synanyşýarlar. Häzirki wagtda birnäçe türk jemgyýeti garaşsyzlygyny yglan etdi. Bu amal (“Dilde, pikirde, işde bitewilik”) döwlet derejesinde durmuşa geçirilmelidir. Bu ugurda birnäçe döwlete degişli däl guramalar (hökümete degişli bolmadyk guramalar) işleýär, ýöne bu işiň döwlet derejesinde näderejede durmuşa geçirilýändigine we netijeliligine doly şaýat bolup bilmeris Bilşiňiz ýaly, häzirki wagtda Krym ruslaryň basybalyjylygy we täsiri astyndadyr. Olar (Krym tatarlary) öz medeni işlerine, jemgyýetçilik we syýasy işlerine düşünip bilmeýärler; Türmelerde olara doly gözegçilik edilýär, türmä basylýar we gynalýar Häzirki wagtda, türk jemgyýetleri Krymda we beýleki türk ýurtlarynda bolup geçýän adalatsyzlyklary we sütemleri görmese, Ysmaýyl Beý Gaspiralynyň “Dilde, pikirde we işde bitewilik” şygary ýerine ýetirilmegi üçin bu şygar hakykatdanam näçe jogap tapyp biler? Şeýle bolansoň, bu ugurda alnyp barylýan işlerimize çyn ýürekden garamaýarys. Türkiýe, Azerbaýjan, Gazagystan, Özbegistan ýa-da Türkmenistan bolsun; tapawudy ýok. Garaşsyz türk döwleti bu ugurda işlemeli we ruslaryň täsirini doly azaltmaly Şeýle-de bolsa, Nabi Gaspiralynyň şygarynyň dilde agzybirligi nygtaýandygyny aýtdy we "Diliň ähmiýeti we roly gaty uludyr. Muny göz öňünde tutmaýarys. Muny göz öňünde tutmasak, türk jemgyýetleri nädip birleşip we ýakynlaşyp biler? Syýasy ýakynlaşma düşnükli; rus imperializmi we onuň täsiri muňa ýol bermeli däl." baha berdi "AZERBAIJAN WE KRIMEA, RUS KAPSIYASYNDAKY JEMGY .ETLERDE IOS GOWY INTELLIGI" Beýleki bir tarapdan, Nabi: "Azerbaýjan we Krym rus ýesirleri astyndaky jemgyýetleriň arasynda iň akyllysy. Gaspirali we Hasan Beý Zardabiniň baýdagy astynda türk jemgyýetleri döwrebaplaşyp başlady. Gaspirali tarapyndan başlanan şygar bilen hereket edýän döwlet işgärleri türk döwletlerini döretdi: Azerbaýjan Respublikasy, Kryk Respublikasy, Kryk Respublikasy, Krym Respublikasy, Krym Respublikasy, Kryk Respublikasy bolup biler. döwlet, emma olar düýbünden başgaçady ". "Dini şygar bilen döwlet gurup bilerdiler, sosializm şygary bilen döwlet gurup bilerdiler, ýöne düýbünden demokratik döwlet ulgamyny gurandyklaryny görýäris". diýdi Mundan başga-da, Nabi hatda beýleki halklaryň agzalaryna öz parlamentlerinde ýer berendiklerini we öz pikirleri bilen baglanyşykly adamlaryň däp-dessurlaryny we gymmatlyklaryny dowam etdirmäge mümkinçilik döredendigini belläp, "Gaspiralynyň şygary beýleki halklaryň hem ýaşap we beýan edip biljekdigini; diňe türk jemgyýetleri däl; däl "-diýdi NESİB BEY YUSUFBEYLİ ŞEFİKA GASPIRALI HEMMESI ÖMÜR BARADA Şeýle hem, "alawly söýgi: Respublikan we Şefika Soltan" dokumental romany barada "Bu Nesib Beý Yusufusufbeýliniň respublikanyň ideallaryna we Şefika Soltan Hanymyň söýgüsi boldy. Bilşimiz ýaly, Şefika Hanym Nesib Beý bilen aýrylyşsa-da, Nesib Beý ömrüniň dowamynda ol hakda oýlandy. Eger bu hakda pikir etmedik bolsa, 1917-nji ýylda Krym basyp alnanda olary Azerbaýjana çagyrmazdy. Nesib Beý gaty biynjalykdy. Nesib Beý bolşewikleriň näme pikir edýändigini gaty gowy bilýärdi, sebäbi Azerbaýjanda olara garşy garşylyk operasiýasy bolupdy. Nesib Beý Azerbaýjana haýsydyr bir basyş etjekdigini öňünden görerdi ". Nabi aşakdaky ýaly çykyş edip, Şusufbeýliniň Şefika Hanymyň we çagalarynyň howpsuzlygyny üpjün etmek üçin olary Azerbaýjana çagyrandygyny ýatlatdy Yusufusufbeýliniň ýakyn dostlarynyň we tanyşlarynyň Krym Halk Respublikasynyň döredilmeginde möhüm rol oýnandygyny bellän Nabi, Numan Çelebicihan we Kafer Seýdahmet ýaly atlary Krymda işlän döwründen bäri bilýändigini aýtdy we iň soňunda "Azerbaýjan we Krym geografiki taýdan ýakyn bolan bolsa, Nesib Bey hökman goldaw bererdi" -diýdi. Ol: