Merkezi Aziýa duman alýar - Аналитический интернет-журнал Власть

Читайте этот зар на русском Merkezi Aziýanyň esasy şäherleri howanyň hapalanmagy meselesinde dünýädäki iň erbet şäherleriň biridir. Sebitiň metropollarynyň ýaşaýjylary köplenç asmanyň bulutly bulutlaryny görüp oýanýarlar we global howanyň hilini ölçän Şweýsariýa kompaniýasy IQAir Gazagystany, Gyrgyzystany we Özbegistanyň esasy şäherlerini yzygiderli “örän zyýanly” ýa-da “howply” howa diýip kesgitleýär Kompaniýanyň dünýädäki iň hapa ýurtlaryň we sebitleriň 2025-nji ýyldaky reýtingi beýlekilerden tapawutly däldi. Sanawyň başynda oturan Özbegistan, maglumatlar toplanan 143 ýurtdan 10-njy ýerde, 19-njy ýerde Gyrgyzystan we 29-njy ýerde Gazagystan birneme pesdi Käbir nukdaýnazardan Merkezi Aziýa ýurtlarynyň dünýä reýtinginde ýakynlygy ýerlikli boldy. Hünärmenler howanyň hili meselesiniň esasan transmilli bolandygyny we bu meseläniň netijeli çözülmegi üçin sebitdäki goňşy döwletlerden birleşmelidigini talap edýärler Airöne howanyň hapalanmagy, ýaşaýyş üçin agyr çykdajylara garamazdan, Gazak tenge, Özbek summy ýa-da Gyrgyz som - diňe 2021-nji ýylda sebitde 65,000-den gowrak wagtyndan öň ölüm we 15,2–21,7 milliard dollar saglyk çykdajylary bilen baglanyşykly - bu meseläni çözmek üçin Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasynda hakyky hyzmatdaşlyk azdy Sebitdäki howanyň hapalanmagy bilen, problema hasam erbetleşýärkä, Wlast Özbegistandan, Gyrgyzystandan we Gazagystandan gelen hünärmenler we aktiwistler bilen gürleşip, häzirki wagtda her bir ýurtda tüsse garşy göreş strategiýalaryny kabul edýändigini we haýsy çözgütleriň tutuş sebitde täsirli bolup biljekdigini eşitdi Geçen ýylyň noýabr aýynyň birinde Özbegistanyň paýtagty Daşkende galyň, aç-açan sary duman düşensoň, şäherdäki durmuş nähilidir bir ýok ýaly dowam etdi Mediaerli metbugatyň düşündirişi ýaly çagalar mekdebe ýöremegi dowam etdirdiler, ulular gündelik durmuşyna howlukdylar we köpçülikleýin çäreler gözegçiliksiz dowam etdi - has sagdyn durmuş ýörelgesini wagyz etmek üçin açyk meýdanda 5000 ädimlik gezelenç we şäherde geçirilen dabaraly at parady Şeýle-de bolsa, IQAir-iň habaryna görä howanyň hapalanmagy “jany üçin howp” derejesine ýetdi Aýratyn meseleler bilen baglanyşykly okalmalar, Özbegistan häkimiýetleri tarapyndan kesgitlenen milli “çäkden” üç esse ýokarydy - Bütindünýä Saglyk Guramasynyň PM2.5 üçin maslahat berýän derejesinden on esse ýokary Sallow reňkli duman sosial ulgamlarda ýaýradylandan soň, ýaşaýjylar haýyşnamalary tiz ýygnadylar we dumany ekologiýa ministrligine nädip habar bermelidigi barada görkezmeleri paýlaşdylar. Independenterli garaşsyz habar beriş serişdesi Hookyň habaryna görä, käbirleri BSGG-dan #savethepeopleoftashkent hastagy bilen ýazgylara teswir ýazyp, halkara jemgyýetçiligine ýüz tutdular Tizara, Özbegistanyň hökümeti muňa jogap berdi. Prezident Şawkat Mirziýew Daşkentdäki daşky gurşaw ýagdaýyny derrew gowulaşdyrmak üçin gyssagly çäreleri girizdi, ýöne bu hereketler esasan jezalandyryjydy Häkimiýetler howanyň hapalanmagyna gönüden-göni goşant goşanlykda aýyplanýan toparlara, esasanam “süzgüç ulgamy bolmazdan” ýyladyşhanalary we awtoulag tekerlerini ýangyç hökmünde ýakmakda güman edilýän emläk eýelerine garşy gije-gündiziň dowamynda ekologiki reýd gurady Bu reýdler prezidentiň karary bilen birnäçe gün öň döredilen "ekologiýa polisiýasy" tarapyndan geçirildi. Newserli habar gullugy “Uznews” -yň belleýşi ýaly, eko-polisiýa daşky gurşaw kanunçylygynyň bozulmagyna garşy çäre görmek üçin fiziki güýç, haýran galdyryjy ýarag we rezin ok ulanmak hukugy berildi Özbegiýanyň häkimiýetleri has az jeza bermek üçin Daşkentiň köçelerinden we agaçlaryndan tozan sepmek we umuman howanyň hapalanmagyny azaltmak üçin suw ulaglaryny ýerleşdirdiler. Şol wagt şäher häkimligi munuň "meseläni düýpgöter çözüp bilmejekdigini", iň bolmanda "birnäçe sagat tozan derejesini peseldjekdigini" belläp geçdi Adatdan daşary ýagdaý çäreleri, esasanam eko-polisiýa tarapyndan amala aşyrylan agyr basyşlar tutuş ýurtda dürli seslenme döretdi Bir ýagdaýda, Özbegistanyň rowaýata öwrülen samsalaryny bişirmek üçin ulanylýan palçykdan ýasalan peçiň ýok edilmegi, hususy eýeçilik hukuklarynyň bozulmagy we üstesine-de medeni gurbanlyk hökmünde ýazgaryldy. Soňra etrap häkimine käýinç berildi Tandaryň ýok edilmegi. Gazeta.uz-dan skrinshot (Telegram) Şol bir wagtyň özünde Huk, erbet howa garşy göreşde pürküji awtoulaglaryň tötänleýin ýerleşdirilmeginiň deň derejede möhüm suw ýetmezçiligini döretmek howpuny döredýändigini aýtdy. Muňa derek, Daşkentiň akýan suwaryş kanal ulgamyny täzeden gurmagy teklip etdi alternatiwasy Özbegistanyň daşky gurşaw aktiwisti Mutabar Huşwatowa bu tankytlardan başga-da, hökümetiň adam döreden faktorlardan başga pikirlenmelidigini we geografiki faktorlary howanyň hapalanmagy syýasatlaryna has gowy goşmalydygyny aýtdy "Daşkent pes ýerde ýerleşýär we hapalanan howa şäheriň üstünde saklanýar" -diýdi. "Hapalanmagyň käbir bölegi Özbegistanyň daşyndan, mysal üçin Gazagystanyň goňşy sebitlerinden hem bolup biler" Huşwatowa meseläniň transmilli tebigatyna ünsi çekip, çalt gurap barýan Aral deňziniň deňzinden zäherli tozan we duz bölejiklerini çykarýandygyny we iki ýurtda howanyň hiliniň ýaramazlaşýandygyny aýtdy Huşwatowa Wlasta "Anotherene-de bir möhüm faktor ýurduň senagat taýdan çalt ösmegi. Senagat kärhanalarynyň umumy sanynyň artmagyny dowam etdirýän hem bolsa, zyňyndylary dogry çözüp biljek häzirki zaman howa süzgüç ulgamlaryny ulanmaýar" -diýdi Şol bir wagtyň özünde Özbegistanyň hökümeti alternatiw energiýa çeşmelerini önümçiligine goşýan kärhanalara salgyt ýeňilliklerini we beýleki maliýe höweslendirmelerini bermek üçin milli maksatnama düzdi. Senagat kärhanalary indi täze howa süzgüçlerini we gözegçilik enjamlaryny oturtmaly bolarlar we ýerine ýetirmese kompensasiýa jerimelerini tölemeli bolarlar Gurluşyk pudagynda Gazagystanyň prezidenti Kassym-Jomart Tokaýewiň ýaňy-ýakynda öz ýurdunyň goşuljakdygyny öňe süren “Arassa howa” milli daşky gurşaw maksatnamasyna laýyklykda uly göwrümli taslamalaryň dizaýnerlerine “ýaşyl meýdany köpeltmek, gurluşyk materiallaryny ýapyk ýerlerde saklamak we diňe ýörite turbalar we gaplar arkaly zibil taşlamak” tabşyryldy Şuňa meňzeş ýagdaýda Daşkendiň ýerli häkimiýetleri daşky gurşaw meýilnamasyny şäher ösüşiniň täzeden göz öňünde tutulan görnüşine gönükdirýärler. Toz tupanlaryndan goramak üçin şäheriň töwereginde ýaşyl guşak gurmagy, şeýle hem hapalaýjylary dargatmak üçin arassa howanyň akyp biljek ýollaryny "ýel koridorlaryny" hökmany gorap saklamagy teklip etdiler Daşkent. Troll.uz-dan skrinshot (Telegram) Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ýüzbe-ýüz bolýan meseleleriniň meňzeşliginiň alamaty, bu çäreleriň köpüsi Gyrgyzystanyň çalt ösýän paýtagty Bişkekde ýerleşdirilse, ýerlikli bolmaz Gyşda özüni dünýäniň iň hapa şäherleriniň hataryna goşýan paýtagt Daşkent we Almaty ýaly, esasanam PM2.5 atly aşa inçe, dem alyp bolmaýan bölejikler bilen ejir çekýär Gyrgyzystanda howanyň hilini gowulandyrmak üçin 50 million dollar wada beren Bütindünýä bankynyň metbugat sekretary hökmünde Wlasta bu bölejiklere duçar bolmak “dem alyş ýokançlyklaryna, rak, ýürek-damar kesellerine we wagtyndan öň ölüme sebäp bolýan saglyga uly howp salýar” -diýdi Gyrgyzystan üçin hapalaýjy maddalar anyk çykdajylary öz üstüne alýar. BMG Ösüş Maksatnamasynyň (BMGÖM) 2022-nji ýyldaky hasabatynda howanyň hiliniň pes bolmagy bilen baglanyşykly saglyk problemalarynyň ýurda ýylda 24 million dollar sarp edilýändigi we 2010-njy we 2019-njy ýyllar aralygynda her ýylda 5000 töweregi wagtyndan öň ölmegine sebäp bolandygy aýdylýar Gyrgyzystanyň klimat journalisturnalisti we gazylyp alynýan ýangyjyň ulanylyşyna garşy kampaniýa alyp barýan Azat Ruziýew üçin bu meseleler esasan Bişkek, Garagol we Oş ýaly uly şäherlerden gelip çykýar, häzirki wagtda Özbegistanda bug ýygnaýan ýaly şäher meýilnamalaşdyrylyşyna howa duýgur çemeleşmesi ýok Onuň pikiriçe, Gyrgyzystanyň hökümeti hapalanmagyň esasy çeşmelerini düzgünleşdirip bilmedi we şäheriň çalt ösmeginiň ekologiki netijelerine garaşmady. Bişkekiň gurluşyk pudagyna serediň, ýerli häkimiýetler tarapyndan düzgünleşdirmegiň "gaty bulaşyk" bolandygyny, şäheriň ýeterlik howa çalşygy zerurlygyna kän bir ähmiýet bermeýändigini aýdýar Ruziýew Wlasta: "Binalaryň nädip tassyklanjakdygy barada ýel koridorlary hakda pikir etmediler" -diýdi. "Netijede, häzirki wagtda tutuş ulgam bozuldy. Windel şäheri öňküsi ýaly arassalap bilmeýär, şonuň üçin hapalanma we tozan howada asylýar." Täze dörän şäherde ulag düzgünleşdirilmegi şuňa meňzeş meseläni döredýär. Recentewropa Dikeldiş we Ösüş Banky tarapyndan bar bolan dizel bilen işleýän floty çalyşmak üçin maliýeleşdirilen 95 sany täze tebigy gaz awtobusynyň girizilendigine garamazdan, awtoulaglar ýerli ýaşaýjylar üçin esasy ulag serişdesi bolup durýar Ruziýewiň pikiriçe, bu problema döredýär, sebäbi häkimiýetler ulaglardan çykýan zyňyndylara dogry gözegçilik edip bilmedi ýa-da awtoulag ulanylyşynyň çalt ösmegini çäklendirip bilmedi: “Şäherde näçe awtoulagyň bardygyny görüp bilersiňiz we her ýyl bu san ýaly duýulýar iki esse Köp adamlar katalitik öwrüjilerini aýyrýarlar, bu bikanun, ýöne adamlar henizem edýärler. Hökümet [şeýle awtoulaglary] kesgitlemäge synanyşýar, ýöne ýerine ýetiriş gowşak. ” Bişkek. Suraty Elina Turalyýewa Bu dolandyryşdaky şowsuzlyklar, Bişkekiň Gyrgyzystanyň ykdysadyýetiniň merkezi hökmünde barha artýan statusy bilen hasam artdy. Şäher soňky ýyllarda çalt ösdi we adamlar ýurduň dürli künjeklerinden göçüp, ýaşaýyş jaý ýetmezçiligine we bar bolan ulag infrastrukturasynyň aşa köpelmegine sebäp bolup, ýurduň şäher ilatynyň ýarysyna golaýynyň öýüne öwrüldi Gurluşygyň ösmegi bilen täze ýaşaýyş jaýlary şäheriň kömür bilen işleýän, merkezleşdirilen etrap ýyladyş ulgamyna birikdirilýär “Şu günler Bişkekde ýaşamak üçin uly isleg bar. Thehli pul, ähli çeşmeler paýtagtda, şonuň üçin adamlar bu ýere göçýärler. Has köp awtoulag, kömür ulanýanlar köp, gurluşyk has köp - howanyň hapalanmagy bilen gutarýarys "-diýdi Bişkekiň şäher merkezi hökmünde barha artýan ähmiýetini göz öňünde tutup, 2050-nji ýyla çenli paýtagtyň ösüş ýoluny kesgitleýän täze baş meýilnamada howanyň hapalanmagyny gowulandyrmak bilen baglanyşykly birnäçe düzgün bar Heatingyladyş we elektrik çeşmesi hökmünde kömürden kem-kemden uzaklaşmak munuň merkezi. Meýilnama görä, bar bolan kombinirlenen ýylylyk we elektrik stansiýalary has arassa ýangyja, ilkinji nobatda gaza öwrüler, sebäbi elektrik energiýasynyň isleginiň garaşylýan ýokarlanmagyny kanagatlandyrmak üçin gün we gidroelektrik çeşmeleriniň täze çeşmeleri gurlar Baş meýilnama şäher gurluşygynyň merkezinde dumanlara garşy çäreleri görýän ýaly Awtoulag ulanylyşyny azaltmak we paýtagty “15 minutlyk şähere” öwürmek üçin köpçülikleýin ulag, tramwaý liniýalary we welosiped infrastrukturasyny giňeltmek üçin täze aýlaw ýoly we 175 kilometrlik demir ýol gerek. Şeýle hem täze seýilgähleriň we ýüzýän şäher tokaýlarynyň gurulmagy bilen şäheriň ýaşyl meýdanlaryny 450-den 3400 gektara çenli ösdürip, meýilnama boýunça ýaşyl meýdan ep-esli artar Şeýle-de bolsa, baş meýilnamanyň hakykatdanam durmuşa geçirilip bilinjekdigi ýa-da täsirli däldigi entek belli däl. Mysal üçin, Bişkekiň esasy ýylylyk elektrik stansiýasyny öwürmek, ýurduň Russiýadan gaz importyny iki esse köpeltmegi, şeýle hem milli býudjetiň energiýa subsidiýalaryna berýän serişdelerini köpeltmegi talap eder Hünärmenler şeýle hem jemgyýetçilik transportynyň giňeldilmegi häzirki meýilnama boýunça ulag dyknyşyklaryny azaldyp bilermi ýa-da täze ýaşyl ýerleriň şäher ilaty üçin elýeterli bolarmy diýen sorag bilen gyzyklandylar Ruziýew üçin bu tankytlara gulak asmak ähtimallygy ýok, sebäbi Gyrgyzystanyň häkimiýetleri raýat jemgyýetindäki oňaýsyz sesleri ýapmak ýa-da basmak isleýär: “Gyrgyzystanyň aktiwistleri we raýat giňişligi hüjüm astynda we kiçelýär. Daşky gurşaw aktiwistleri henizem aragatnaşyk saklamaga, maslahat bermäge we ş.m. Nowöne hökümetiň indi "iň gowy bilýäris" diýýän strategiýasy bar we çykdajylara garamazdan, meýilnamalaryna görä hereket edýär " Gazagystan, syýasatçylar we hünärmenler howanyň hapalanmagynyň hakyky çeşmeleri barada ylalaşyp bilmediklerinde ýüze çykyp biljek meselelerde seresaplylyk ertekisini hödürleýär. Birnäçe bilermeniň Wlasta aýdyşy ýaly, ýurt howa meseleleriniň aňyrsyndaky ylym meselesinde ylalaşygyň ýoklugyndan ejir çekýär we bu meseläni çözmegi hasam kynlaşdyrýar Ekologiýa ministrliginiň habaryna görä, Gazagystanda howanyň hapalanmagynyň esasy çeşmeleri awtoulag serişdeleri, hususy sektor we kiçi kärhanalardyr. Ylmy maglumatlar, beýleki tarapdan, erbet howanyň esasy hereketlendirijisi hökmünde ýyladyş we elektrik öndürmek maksady bilen senagat pudagyny we kömüriň ýakylmagyny görkezýär COVID-19 pandemiýasy wagtynda geçirilen bir gözleg, bu dürli gürrüňleri barlamaga synanyşdy. Gazagystanyň esasy senagat şäherlerinde howa gulplananda ulag gatnawyna çäklendirmeler girizilende howanyň hiliniň umuman gowulaşmaýandygy anyklandy Gözlegiň awtorlarynyň biri we Almatydaky analitik himiýa barlaghanasynyň başlygy Nassiba Baýmatowa: "Almatyda azot we uglerod oksidleri ýaly käbir hapalaýjy maddalaryň azalmagy bolup geçdi "Emma PM 2.5 we kükürt dioksidi ýaly beýleki esasy birleşmeler üçin üýtgeşmeler ähmiýetsiz" diýip, Baýmatowa Wlasta ekologiýa ministrliginiň öňe süren awtoulaglarynyň günäkär däldigini aýtdy Iň möhümi, pandemiýanyň hemme ýerinde kömür bilen işleýän ýylylyk elektrik stansiýalarynyň işleýän köp sanly senagat şäherlerinde, gulplama wagtynda howanyň hapalanmagy üýtgemedi “Hatda Gaz bilen işleýän elektrik stansiýalarynyň ulanylýan Aktau we Atyrau, howanyň hapalanmagyna goşant goşýan agyr senagatdy "-diýdi Almaty. Surat Daniýar Mussirow Emma milli derejede howanyň hapalanmagynyň sebäpleri barada dürli pikirlere garamazdan, Gazagystanyň ylmy jemgyýetçiligi we hökümeti Almatyda kömüriň ýakylmagyny azaltmagyň zerurlygy barada tasdan ylalaşýan ýaly Ofylyň ahyryna çenli günorta metropolda, gaz ulanyp boljak ýaşaýyş ýerlerinde ýyladyş maksatly gaty we suwuk ýangyçlary ýakmak gadaganlygy giriziler. Authoritieserli häkimiýetler şäheriň esasy kömür bilen işleýän elektrik stansiýalarynyň biriniň 2026-njy ýylyň ahyryna çenli tebigy gaz bilen işleýän stansiýa öwrülmegini buýurdy Almaty şäher geňeşi, şeýle hem, ekologiýa ministrliginiň ulag we howanyň hapalanmagynyň kiçi telekeçilik merkezleri baradaky pikirlerine has laýyk gelýän howanyň hilini goramak düzgünlerini kabul etdi Mysal üçin, bu çäreler köne ulaglara töleg tölär, täze ulaglaryň satyn alynmagyna subsidiýa berer we howanyň hapalanmagy döwründe talyplary uzakdan okatmak ýaly mümkin boldugyça zyýany azaltmak bilen, barbekýu kärhanalaryna has ýakyndan gözegçilik eder Ekologiýa ministrligi tassyklanandygyny görkezip, ähli şäherlere Almatyda kabul edilişine meňzeş düzgünleri işläp düzmegi tabşyrdy. Bu, Baýmatowa arakesme berýär, şonuň ýaly ýurt boýunça şeýle kararlar dünýäniň beýleki ýurtlarynyň köpüsinde bolşy ýaly birnäçe ýyllap gözleglerden soň kabul edilmeli diýdi “Decisionshli kararlar ylmy gözleglere esaslanmalydyr. Gynansagam, bu ýerde zatlaryň edilişi däl. Hökümetde hiç kim alymlar bilen maslahatlaşmaýar "-diýdi Iňlis dilindäki habarlarymyza ýazylyň