Azerbaýjanyň agtygynyň we agtygynyň söýgüsi

Geçen asyryň 80-nji ýyllarynyň ahyrynda we 90-njy ýyllaryň başynda Özbegistanyň edebi we medeni gurşawynda düýpli hil üýtgemeleriniň peýda bolmagy ünsi özüne çekdi. Changesurtdaky üýtgeşmeleriň we jemgyýetçilik-syýasy prosesleriň çuňlaşmagynyň fonunda, poeziýada we prozada möhüm täzelenmelerden başga-da, täze gollar, täsin döredijilik ýollary we ugurlary edebi tankytda we edebiýatşynaslykda ýüze çykyp başlady. Poetsaş şahyrlar we edebiýatşynaslar diňe bir tamamlanjak Sowet döwrüniň edebiýatyna we medeniýetine däl, eýsem, umuman alanyňda, nusgawy milli-medeni mirasymyza täzeden tankydy gözden geçirmegi we baha bermegi talap etdiler we olar doly täzelenmek islegi bilen ýaşadylar we ýazdylar. Häzirki wagtda filologiýa ylymlarynyň doktory, professor we tutuş türk dünýäsiniň tanymal edebiýatşynasy hökmünde ykrar edilen Nurbaý Jabbar, şol döwürde ylym dünýäsine baryp gören täsin zehinleriň biri. Prof. Nurbaý Jabbar bilen ylym we edebiýat ugrundaky deň-duşlary bilen birleşdirýän we olardan tapawutlandyrýan köp tarap bar. Bu makalada, 21-nji asyryň Özbek edebiýatşynaslygynyň baýdaklaryndan birine öwrülen zähmetsöýer alymy tapawutlandyrýan we häsiýetlendirýän ylmy-estetiki usul we mazmun aýratynlyklary, döwürdeşlerinden has köp, watançylyk alymy we akylly raýaty hökmünde barlygy barada gürleşmek niýetimiz bar Prof. Nurbaý Jabbaryň ylmy döredijiligini aýratynlaşdyrýan we häsiýetlendirýän esasy aýratynlyklaryň biri, eserleriniň teoretiki-estetiki çuňlugy we hemişe esasy häsiýetiň bolmagy we hut şu ugurdan edebi-ylmy hakykata öwrülmegi Prof. Alişir Nawaý, "Hamsa" -nyň abraýly gözlegçilerinden biri. Beýik suratkeşiň ruhy we medeni çeşmeleri barada durup geçen Nurbaý Jabbar şeýle ýazýar: "Köp tanymal alymlar dünýä edebiýatyna beren Hamsa däp-dessury bolan beýik azerbaýjan şahyry Şeýh Nizami Ganjawiniň hazynasy barada öz pikirlerini aýtdylar. ruh özbek zehini Alyşir Nawaý "Hamsa" bilen ussat Nizami Ganjawiniň başlan bagtly edebi däbini täze bir basgançaga çykardy we şol bir wagtyň özünde zehin ussasynyň mukaddes arzuwyny amala aşyrdy - ýokary derejede çeperçilik derejesinde "Hamsa" döretmegi başardy. Hakykatdanam, täze gaýalar, şekiller, sýuotsetler we pelsepe pikirleri bilen baýlaşdyrylan Nizami Ganjawiniň “Hamsa” eseriniň döredilmegi diňe bir türk halklarynyň medeniýeti däl, eýsem dünýä edebiýaty bilen deňeşdirip bolmajak üstünlikleriň biri boldy Iki zehinli suratkeşiň "Hamsa" -da görkezilen döredijilik düşünjeleri dürli döwürlerde dürli alymlar tarapyndan öwrenildi we baha berildi. Olaryň arasyndaky umumylygyň we özboluşlylygyň ylmy-estetiki mazmuny, esasy epiki gahrymanlaryň häsiýetli aýratynlyklary, Nizami Ganjawiniň we Alişir Nawaýyň iki eposda şöhlelenmegi, adam düşünjesi we iki ýazyjynyň beýleki aýratynlyklary neologizmde öňe sürüldi Zehinli alym Alişir Nawaý "Manyly adamlaryň düýbüni tutujy" monografiýasynda, zehinli alym Alişir Nawaý öz döwürdeşleriniň şahsyýetini, çylşyrymly we köptaraply işjeňligini, hatda beýik şahyryň eserlerini edebi we taryhy çeşmeleriň we taryhy şahslaryň şaýatlyklaryny seljermegi makul bilýär. Mysal üçin, prof. N. Jabbar 1469-njy ýylda Soltan Abu Seýid Mirzäniň Garabagda öldürilendigini ýazýar. Elbetde, görlüp-eşidilmedik we garaşylmadyk betbagtçylyk ägirt imperiýanyň ähli welaýatlarynda güýçli ses alýar. Emma bu betbagtçylykdan başga-da, Timurid şalygynyň durmuşynda we taryhynda ajaýyp waka bolup başlady. Bu täzeligiň ähmiýeti, Hyratyň tagtyna ymtylýan adamyň, Türküstanyň we umuman türk dünýäsiniň ykbalynda aýgytly rol oýnajak Huseýin Baýgaranyň häkimiýet başyna geçmegi bilen baglanyşyklydy. 1469-njy ýylyň 14-nji aprelinde Remezan baýramy mynasybetli guralan kabul edişlik dabarasynda ýaş Alişir Nawaý çagalyk dosty Huseýn Baýgara bagyşlanan meşhur “Hilaliýa” eserini hut özi hödürledi. Ode ýaş şahyr ideal tagt baradaky arzuwlaryny we arzuwlaryny ýaňy tagta çykan ýaş hökümdare mälim etdi. Aşakdaky aýatlar göni Huseýn Baýgara gönükdirildi: Şahlar derwiş we derwiş şa Patyşanyň nusgasyny ýasaň, derwiş ýasaý Bu köp manyly aýatda A.Nawaý çagalygy we patyşalygy suratlandyrýar dostunyň obýektiw keşbini döretmäge synanyşdy. Geçen ýyl ýazgylary we Türküstanyň taryhynyň abraýly şaýatlary Alişir Nawainiň bu sözüniň hakykata gaty ýakyndygyny bellediler. Nawani we döwürdeşleri Huseýn Baýgaranyň şahlaryň derwisi, örän çylşyrymly we akylly häsiýetli taryhy şahsyýet, käte şah derejesinde we seýrek derwiş derejesinde baha bermegi bilen ylalaşdylar. Aboveokardaky mysal hökmünde beren aýatymyz, awtoryň adalatly şa we döwlet düşünjesini manysynda üstünlikli görkezýär. Eýýäm Alişir Nawaý söýgüli dostunyň we patyşalygyň eýesi Huseýn Baýgaranyň şahsyýetinde ussatlyk bilen beýan edip bilipdir, ýolbaşçylyk işlerinde gören, gören we isleýän häsiýetlerini diňe bir aýatda - "Hilaliýa" ode şa şa aýaty N. Jabbar, agzalan monografiýasynda Alişir Nawainiň Mirza Ulugbeý döwrüniň türk edebiýatyna bolan garaýşy barada-da durup geçdi. Kitapda bellenip geçilişi ýaly, A.Nawainiň eserlerinden Muhammet Taraghaý Ulugbeýiň döwründe matematika, astronomiýa, lukmançylyk we taryh, edebiýat we edebiýatşynaslyk ylymlary bilen birlikde Türküstanda ösen we baýlaşdyrylan zatlary öwrenýäris. Şeýle hem, awtor Alişir Nawaýyň we Timur döwrüniň edebiýaty bilen baglanyşykly birnäçe gözlegiň bardygyna garamazdan bu möhüm ylmy-teoretiki syryň ýeterlik derejede öwrenilmändigini bize mälim edýär. Mirza Ulugbey hakda zehinli şahyryň we akyldaryň "Majalis-n-nafais" tazkirasynda we başga-da birnäçe eserde gymmatly maglumatlary tapýarys. Emma bu ugurdaky bilimler we maglumatlar taryhy we hronologiki tertipde öwrenilmedi we ylmy taýdan ulgamlaşdyrylmady. A.Nawainiň Mirza Ulugbeýiň şahsy ylmy garaýşyny we döwlet işlerini doly we obýektiw hasaplap bilmeris. Mirza Ulughbey, A.Nawaýyň söýýän we ýokary baha berýän Teýmuri şazadalarynyň biri. Zehinli suratkeş we döwlet işgäri Huseýn Baýgara köşgünde işleýärkä Mirza Ulugbiniň adalat we watançylyk ýörelgelerini görkezmäge synanyşdy. "Farhad we Şirin" eposynyň epilogynda beýik şahyr Soltan Huseýn Baýgaranyň ogly Şah Garib Mirza beren maslahatynda beýik Teýmury ýada salýar we ýaş şazadany Mirza Ulugbeýden mysal almaga çagyrdy: Temirhan neberesinden Soltan Ulugbeý Dünýä onuň ýaly soltany hiç wagt görmedi Daniýaly şahyr ýaş şazada bu dünýäniň Mirza Ulugbeý ýaly soltany entek görmändigini we "Ebnai-jinsi", ýagny Taýlandlylaryň hemmesiniň bu dünýäni öňden terk edendigini öňe sürýär. Häzirki wagtda adamlar olaryň hiç birini ýada salmaýarlar. Döwürdeşlerinden we döwürdeşlerinden tapawutlylykda, ylma bolan söýgüsi we gadyry sebäpli Mirza Ulugbeýiň gözüniň öňünde asmanlar ýere ýakynlaşdy we asmanlar ýykyldy. Onuň guran obserwatoriýasy henizem "zebi-jahan", ýagny dünýäniň bezegi. Hatda dünýäniň özboluşly ady diýip hem atlandyryp bolar. "Zici Köregani", Mirza Ulughbey we onuň okuwçylary tarapyndan döredilen ýyldyzlar tablisasy bolup, asman ylymlaryny ýokary takyklyk bilen öwrenmäge hyzmat edýär. A.Nawaý zehinli alymyň bu işiniň ähmiýetiniň şeýle uludygyny we deňsiz-taýsyzdygyny, astronomiýa ylymlary bilen meşgullanýanlaryň Mirza Ulugbeýiň astronomiki tablisalaryndan we dünýä hökümlerinden dünýä öwrenmezden ozal öwrenjekdigini aýdýar. Ulu Nawaýyň Sah Garib Mirza ýüzlenen paýhasly aýatlary diňe bir oňa däl, aslynda ähli döwürleriň hökümdarlaryna we zehin şahyrynyň çagalaryna-da ýüzlenipdir. Dünýäni gören şahyr elmydama hökümdarlary we häkimiýetleri öwrenmäge, akylly we bilimli bolmaga çagyrýardy: Bilim gözüň bezegi hökmünde görülýär Patyşalaryň başga bir bezegi bar Adalatly şa ideýasy we bu düşünje bilen gönüden-göni baglanyşykly sosial-pelsepe şekilleri Gündogar poeziýasynda meşhurdyr. Abulkasim Firdowsi, Afzaladdin Khagani, Nizami Ganjavi, Amir Hosrow Dahlawi, Maulana Jalaladdin Rumi, Seýid Imadaddin Nasimi, Sadi Şirazi, Hafiz Şirazi, Muhammet Fuzuli we beýleki dünýä belli klassikler rowaýata öwrülen taryhy şahsyýetler bilen has baglanyşyklydy. Abdurahman Jami we Alişir Nawaýyň adalatly şa düşünjesi, öz döwrüniň güýçli hökümdarlary, ilkinji nobatda Amir Teýmur we Teimuri şazadalary bilen birlikde, rowaýata öwrülen we taryhy prototiplere esaslanýar. Hususan-da, Mirza Ulughbey Aliishir XV-XVI asyrlaryň ideal şasy Nawaýdan öň we ondan soňky döwürleriň edebi we sungat wekilleriniň ideallarydy. keşbiniň taryhy-syýasy we filosofiki binýady roluny oýnady. Aboveokarda belläp geçişimiz ýaly, A.Nawaý Mirza Ulugbiniň döwründe bary-ýogy sekiz ýyl ýaşasa-da, ömrüniň dowamynda bu zehini we patyşalygyň eýesini ýatdan çykaryp bilmedi, ony hemişe çäksiz söýgi we hormat bilen ýada salýardy. A.Nawaý ýakyn we ýakyn dosty Huseýn Baýgarany çyn ýürekden söýýän we oňa baha berýän bolsa-da, Amirzadeniň gymmatyny we ýagdaýyny gowy bilýärdi, ýaşy we çagalygyndan bäri tanaýardy. Hususan-da, ömrüniň akylly we kämillik ýyllarynda zehinli suratkeş ähli güýjüni we güýjüni içerki dawa-jenjellere we dawa-jenjellere sarp eden Teýmuri halkynyň Amir Teýmur we Mirza Ulugbeý ýaly zehinli syýasy ýolbaşçylar we generallar bilen ýene-de taryh berjekdigine umyt etmedi. Hut şu zatlaryň hemmesi sebäpli Mirza Ulugbeý öz güýjüniň ornuny tutup bolmajakdygyna çuňňur düşünýär, döwürdeşleriniň gönüden-göni ýa-da gytaklaýyn baha bermedik şahsyýetini eserlerinde M. Ulugbeýiň patyşanyň ideal şekilleriniň nusgasydygyna ynanmaga mejbur edýär Prof. N. Jabbar A.Nawainiň Mirza Ulugbeýe bolan garaýşyny we çylşyrymlylyklaryny açyp görkezmäge synanyşýar. A.Nawaý şahyrana kesgitlemelerinde we derňewlerinde Galkynyş zamanasynyň zehininiň hemme taraplaýyn kämil adamdygyny we ensiklopedik bilimleriň eýesidigini nygtaýar. Galkynyş zamanasynyň ruhy we medeniýetiniň ajaýyp göterijisi bolan beýik akyldar we şahyr Mirza Ulugbeýi orta asyrlaryň iň meşhur we kämil tazkiralarynyň biri bolan "Majalisu-n-nafais" -de "Onuň ajaýyplygy ägirt ... Mukaddes Gurhan ýedi rekagat bilen möhürlenendir" diýip häsiýetlendiripdir. Avaene-de A.Nawaý özi hakda "Işgärleri we matematikany çuňňur bilýärdi, stol ýasady, obserwatoriýa gurdy" -diýdi. Bu ýerde duýgur we gadyrly tazkira awtory, beýik we aşa köp taraply zehin bolan Teýmurizadanyň bir möhüm häsiýetini bellemegi ýatdan çykarmaýar: "Kämillik derejesi şeýle bir derejede welin, käte poeziýa meýlini görkezýärdi." .Agny, awtor goşgulary ýazýan beýik döwlet işgäri we alym hakda öz döwürdeşlerine habar bermegi zerur hasaplaýar. Hususan-da, orta asyrlarda goşgy ýazmak jemgyýetiň ähli agzalary we hünärmenleri üçin iň ýokary häsiýetlerden biri hasaplanýardy. A.Nawaý bolsa, çyn ýürekden söýýän we gadyryny bilýän patyşalygyň eýesi zehinli alymyň bu zerur ahlak-estetiki hiliniň bardygyny belläp begendi. "Majalisu-n-nafais" -de A.Nawaý Mirza Ulugbiniň ýokary zehininiň we ahlaklylygynyň ogullaryna gowşurylandygyny aýratyn ýatlaýar. Youngaş şazadalaryň hem amaly häsiýetiniň bardygyna şaýatlyk edýär. Prof. N. Jabbar ussat A.Nawainiň "Farhad we Şirin" eposynyň soňunda we "Majalisu-n-nafais" eserinde Mirza Ulugbeýi ýatlaýandygyny we şol bir wagtyň özünde-de, umuman alanyňda, döwürdeşlerimize, patyşa atasynyň we şazadasynyň döredijiligini çuňňur öwrenmegiň zerurdygyny, şa atalarynyň we şazadalarynyň döredijiligini çuňňur öwrenmegiň zerurdygyny aýdýar. golýazmalar. Galyberse-de, ata-babalarymyzyň ähli ýagşy amallaryny, milli ähmiýetli gymmatly amallaryny, 600 ýyldan bäri ýatdan çykarylmadyk häsiýetleri we olary wagyz etmek geljekki nesiller üçin tükeniksiz hazyna bolandygyny ýatdan çykarmaly däldiris Prof. N. Jabbar Mirza Ulugbeýiň A.Nawaýyň "Majalisu-n-nafais" fonunda türk dilindäki edebiýaty çuňňur we gysgaça beýan edilip bilindi. XV asyrda, Türküstanyň paýtagty Samarkandda we Horasanyň paýtagty Hyratda (Horasan Timurid imperiýasynyň has giň we has uly syýasy-administratiw-territorial birligi hökmünde ykrar edildi we ykrar edildi), ylmy-medeni we edebi gurşaw taryhyň iň täsirli döwrüni başdan geçirdi. Iň meşhur söz ussalary, alymlar, suratkeşler we umuman döredijilik adamlary şol döwrüň medeniýetine has az gatnaşan adamlar bu şäherlere ýygnandylar. Şol döwrüň öňdebaryjy ösüş meýilleri, iň görnükli gollar we ajaýyp edebi we medeni üstünlikler A.Nawainiň tazkirlerinde we beýleki köp sanly daşary ýurtly alymlaryň gözleglerinde öz beýanyny tapdy. Pikirlerini we pikirlerini subut etmek üçin prof. N. Jabbar diňe A.Nawaýyň "Majalisu-n-nafais" bilen kanagatlanmaýar. Şol döwrüň medeniýeti we taryhynyň meşhur gözlegçileri V. V. Bartold, Ahmad Zaki Walidi, Fuad Kopruluzadeh, prof. Täze alym alym V. V. Bartold "Ulugbeý we onuň döwri" monografiýasynda şol döwrüň meşhur alymlarynyň we şahyrlarynyň beýik Teýmurizadanyň köşgünde ýokary hormatlanýandyklaryny nygtaýar. N.Jabbar anyk we anyk baha berýär Ahmet Zaki Walidiň "Lutfi we diwany", Fuad Köprülüzadeniň "Cigatai şahyrlary", akademik A.N. makalalarynyň we hasabatlarynyň ylmy ähmiýetini bize ýetirýär. Samaýlowiçiň Lutfi we Ataýy. Şol bir wagtyň özünde, bu ýerde tanymal edebiýatşynas professor Ergaş Rüstamyň "XV asyryň birinji ýarymynyň özbek poeziýasy" kitabynyň ylmy ähmiýetini bellemek ýerliklidir Adatdan daşary ýa-da hatda adaty çeper hakykatlary, gyzykly wakalary, 600 ýyl mundan ozal bolup geçen we häzirki wagtda beýik intellektuallaryň hatyrasyna - 21-nji asyrda ýaşap geçen, 21-nji asyrda ýatlamak, ses bermek we diňlemek biziň döwürdeşlerimiziň dünýägaraýşyna we pikirlenişine täsir etmelidir. Mysal üçin, V.V. Bartold Mirza Ulugbeýiň çeper tagamy we edebi-estetiki duşuşyklary barada aýdanda, okyjylar bilen şu günki güne çenli uly gyzyklanma döredýän şeýle jikme-jiklikleri paýlaşýar: "Mirza Ulugbey Nizami Ganjawini kalbyna gaty ýakyn hasaplaýardy, Boysungur Mirza bolsa Amir Hosrow Dahlawini söýýärdi we ýokary baha berýärdi. edebiýat, Nizami Ganjawi we Amir Hosrowyň "Hamsa", Mirza Ulugbiniň çeper tagamy we nusgawy poeziýa çemeleşmesi häzirki Europeanewropaly alymlaryň we poeziýa söýüjileriniň estetiki gadyryny we sungat tagamyna has ýakyn hasap edilip bilner Prof. N. Jabbar XXI asyryň Özbek Neo-ýerli gözlegleriniň öndürijilikli we görnükli wekillerinden biri hökmünde diňe bir Mirza Ulugbeýiň söz sungaty däl, eýsem Timurid döwri diýlip atlandyrylýan 150 ýyllyk beýik döwrüň edebiýaty we medeniýeti barada hem duýgur we zähmetsöýer gözlegçileriň biri hasaplanýar. Meşhur edebiýatşynanyň müňe golaý makalasy, otuz töweregi kitap we monografiýasy neşir edildi. Prof. N. Jabbar onlarça ylymlaryň kandidatyna gözegçilik etdi. Ajaýyp 60 ýaşyny döredijilik üstünlikleri we ylmy ýeňişleri bilen bellän alym doganymyz, Özbegistan Respublikasynyň ýokary baýraklary, sargytlary we medallary bilen birnäçe gezek sylaglandy. Özbegistanyň Daşkende ýerleşýän Özbek Dil we Edebiýat Döwlet Uniwersitetiniň bölüminiň müdiri we professory, filologiýa ylymlarynyň doktory Nurbaý Jabbar, güýçli we joşgunly edebi we ylmy döredijiliginde, şeýle hem mugallymçylyk işinde üstünlik arzuw edýäris! Filologiýa ylymlarynyň doktory, professor, ANAS-yň uly gözlegçisi