Karzy üzmek spiraly…

UBP-DP-YDP hökümetiniň döwlet maliýeleşdirmeginde döreden karz ýüki günsaýyn artýarka, býudjet defisitini ýapmak we borçnamalary täze bergiler bilen üzmek syýasaty yzygiderli dowam edýär. Merkezi Bankyň GDS maglumatlaryna görä, hökümet 2026-njy ýylyň ilkinji bäş aýynda jemi 7 gezek karz aldy we 18 milliard 295 million 966 müň 860 TL “çeşme” diýlip atlandyryldy Beýleki tarapdan, häzirki walýuta hümmeti bilen hasaplanylan, entek yzyna gaýtarylmadyk içerki karz paýnamasynyň jemi ekwiwalenti takmynan 28 milliard 975 million 499 müň 566 TL boldy. Öňümizdäki aýlarda ýetişjek milliardlarça lira gymmaty bar bolsa-da, döwlet maliýeleşdirmesiniň karz ýüki artýar Beýleki tarapdan, alnan maglumatlara görä, hökümet şu gün bergilerini tölemek üçin düýn ýene bir gezek karz aldy. Mukdary entek aýan edilmedik bu täze geleşik amala aşyrylsa, ýylyň dowamynda karzlaryň sany 8-e ýeter Takmynan 28 milliard 975 million 499 müň 566 TL karz paýnamasynyň paýlanyşy, walýutalara görä entek tölenmedi. Jemi berginiň 56,38 göterimi Türk Lirasynda görkezilen bolsa, 25,28 göterimi Sterlingdäki borçnamalardan, 11,10 göterimi Dollarda we 7,24 göterimi ýewrodan ybarat. Şeýlelik bilen, karz paýnamasynyň takmynan 43,62 göterimi daşary ýurt walýutasyndaky karzlardan durýar Milli agzybirlik partiýasy (UBP) - Demokratik partiýa (DP) - Täzeden döreýän partiýa (YDP) hökümeti tarapyndan döredilen aýylganç ýagdaý, karzy täze bergiler bilen tölemek düşünjesiniň barha artýandygyny görkezýär Döwlet maliýeindäki kynçylyklar sebäpli içerki karzlara ýüz tutan hökümet, 2026-njy ýylyň dowamynda yzygiderli karz alýarka, öwezini dolmak bilen baglanyşykly borçnamalaryň ep-esli böleginiň entek ýapylmandygy bellärliklidir Merkezi bankyň hökümetara karz gymmatly kagyzlary (GDDS) maglumatlaryna görä, hökümet 2026-njy ýylda şu wagta çenli jemi 7 gezek karz aldy. Düýn (2026-njy ýylyň 4-nji iýuny) täze karzyň başlandygy we ýylyň sekizinji karzynyň bolup biljekdigi habar berildi. Berilýän berginiň mukdary entek aýan edilmedi Duringylyň dowamynda alnan 7 karzyň umumy mukdary 18 milliard 295 million 966 müň 860 TL boldy YENİDÜZEN-iň GDDS maglumatlaryny seljermegine görä, ýylyň ilkinji karzy 2026-njy ýylyň 26-njy fewralynda edildi. Bu senede hökümet 4 milliard 710 million TL karz aldy Ondan soň 2026-njy ýylyň 30-njy martynda 86 million 4 müň 668 TL karz aldy, ýöne hökümet muňa kanagatlanmady we bir gün soň, 2026-njy ýylyň 31-nji martynda 3 milliard 190 million TL täze karz aldy 2026-njy ýylyň 15-nji aprelinde 88 million 357 müň 260 TL karz aldy Görnüşinden, 2026-njy ýylyň 24-nji aprelinde iki aýry karz alyndy. Bularyň biri 6 milliard 380 million TL, beýlekisi 76 million 604 müň 932 TL hökmünde hasaba alyndy Iň soňky karz 2026-njy ýylyň 22-nji maýynda edildi. Bu senede hökümet ýene 3 milliard 765 million TL karz aldy. Şeýlelik bilen, ýylyň ilkinji bäş aýynda karz almagyň umumy mukdary 18 milliard 295 million 966 müň 860 TL boldy Karz almagyň iň täsirli taraplaryndan biri, olaryň ep-esli böleginiň entek tölenmändigi Bu bergileriň hemmesi görkezilen möhletiň dowamynda ýylyň dowamynda tölenmeli. Şeýle-de bolsa, töleg seneleri ýakynlaşsa-da, karz paýnamasynyň göwrümi ajaýyp derejelere ýetdi Häzirki walýuta hümmetini göz öňünde tutsak, GDDS karz aksiýasy hökmünde häsiýetlendirilen we entek tölenmedik karzlaryň umumy TL ekwiwalenti takmynan 28 milliard 975 million 499 müň 566 TL Mundan başga-da, bergiler wagtynda tölenip bilinmese, esasy ýüke göterim goşulyp bilner. Bu ýagdaý döwlet maliýe serişdelerine edilýän basyşy hasam artdyrmak we karz ýüküni ýokarlandyrmak töwekgelçiligini getirýär Maglumatlara görä, şu gün we 26-njy iýunda bellenilen möhleti bolan bergileriň umumy mukdary 5 milliard 559 million 740 müň 380 TL 17-nji iýulda berilmeli möhleti bolan bergileriň jemi 8 milliard 543 million 42 müň 690 TL hasaplanýar 7-nji awgustda we 28-nji awgustda berilmeli bergileriň jemi 6 milliard 709 million 282 müň 125 TL 4-nji sentýabrda berilmeli bergileriň mukdary 6 milliard 911 million 248 müň 560 TL diýlip hasaba alnanda, 18-nji sentýabr we 9-njy oktýabr aralygyndaky bergileriň umumy mukdary 1 milliard 252 million 185 müň 900 TL-e ýetýär YENİDÜZEN-iň 4-nji sentýabr we 9-njy oktýabr aralygyndaky bergiler baradaky sanlary GDS auksion maglumatlaryndan alyndy. Toplanylanda, bu mukdarlar tenderiň netijelerine baglylykda üýtgäp biler Hökümet tarapyndan 4-nji iýunda garaşylýan täze karzyň häzirki döwürde ýerine ýetirilen borçlary ýerine ýetirmek üçin edilendigi hasaplanýar Bu ssenariýa tassyklansa, döwlet maliýeinde köpden bäri tankyt edilýän "karzy täze karz bilen ýapmak" usuly ýene bir gezek güýje girer. Şeýlelik bilen, häzirki bergi ýüküni azaltmagyň ýerine täze borçnamalar bilen geljege yza süýşürilse-de, maliýe gurluşynyň dowamlylygy bilen baglanyşykly sorag belgileri öser Entek tölenmedik karzlaryň umumy mukdaryny göz öňünde tutsak, borçnamalaryň walýuta boýunça paýlanyşy hem bellärliklidir Esasanam daşary ýurt walýutasynyň bergileriniň umumy paýdaky uly paýy, walýuta hümmetiniň üýtgemeginiň döwlet maliýeleşdirmesine täsirini ýokarlandyrýar. Çeşmeleriň öndürijilikli maýa goýumlarynyň ýerine bergi siklinde ulanylmagyny dowam etdirmegi, ýurduň ykdysadyýetiniň öňünde durýan iň möhüm gurluş meselelerinden biri bolup durýar