BMG jyns taýdan kemsitmeleri ýok etmek komiteti Täze Kaledoniýa barada beýannama kabul etdi

BMG-nyň jyns taýdan kemsitmeleri ýok etmek komiteti (CERD) tarapyndan Fransiýanyň Kanaki (Täze Kaledoniýa) koloniýasy barada beýannama kabul edildi APA habar gullugynyň Kanakidäki kolonial syýasaty sebäpli ýüze çykan ýagdaý barada Fransiýa duýduryş berendigini we Kanaki bilen baglanyşykly syýasy we konstitusion özgertmeleriň diňe ýerli Kanaki halkynyň gatnaşmagynda erkin we aç-açan geçirilmelidigini belläp, Fransiýa duýduryş berdi Beýanatda 2021-nji ýylyň 12-nji dekabrynda Fransiýada üçünji gezek Kanakide geçirilen "öz ykbalyňy kesgitlemek" referendumynyň Kanak halkynyň milli ýas döwrüne gabat gelýändigi sebäpli, ýerli Kanak halkynyň referendumy yza süýşürmek baradaky kanuny çagyryşlarynyň fransuz häkimiýetleri tarapyndan hasaba alynmandygy aýdylýar. Beýanatda Kanak halkyna wekilçilik edýän Kanaki däp-dessur senatynyň we sekiz sebitiň adaty geňeşleriniň bu mesele boýunça birnäçe gezek resmi ýüz tutandyklaryna garamazdan, olaryň islegine we pozisiýasyna düýbünden ähmiýet berilmändigi we Fransiýanyň Kanak halkynyň syýasy erkine we däp bolan institutlaryna äsgermezçilik edýändigi aýratyn nygtalýar Referendumdan soň hem fransuz häkimiýetleri "syýasy reforma" diýip atlandyrýan, ýöne kanak halkynyň hukuklaryna we möhüm bähbitlerine garşy gelýän, öz razyçylygy we gatnaşmazdan, birtaraplaýyn tertipde amala aşyrdylar we ýerli Kanak halkyny öz ykbaly bilen baglanyşykly karar bermek işinden bilkastlaýyn aýyrdylar we adaty dolandyryş institutlaryny abraýdan düşürmäge gönükdirilen syýasaty durmuşa geçirdiler Beýanatda Fransiýanyň Noumea şertnamasy bilen kesgitlenen syýasy çarçuwany birtaraplaýyn üýtgetmäge gönükdirilen başlangyçlaryň edilendigi we şertnamanyň esasy ýörelgelerinden biri bolan öz ykbalyňy kesgitlemek prosesine çynlakaý howp salýandygy nygtalýar. Komitetiň baha bermegine görä, şeýle ädimler kanak halkynyň syýasy erkini gowşatmaga, ýurduň syýasy durmuşyna gatnaşmak hukugyny çäklendirmäge we esasanam halkara hukugy bilen kesgitlenen beýleki hukuklara gönükdirilendir Bu resminama, Fransiýanyň 1998-nji ýylda gol çekilen Noumea şertnamasynyň düýp manysyny üýtgetmegi, dekolonizasiýa prosesiniň kanunylygyny düýpli pese gaçyrýandygyny we kanak halkynyň geljegi barada karar kabul etmegiň töwekgelçiligini ýokarlandyrýandygyny aýdýar Komitet saýlaw toparlaryny giňeltmek baradaky kanunyň Kanak halkynyň razyçylygy bolmazdan işlenip düzülendigine çuňňur alada bildirdi we saýlaw ulgamyna şeýle gatyşmagyň Kanak halkynyň öz geljegini we dekolonizasiýa etabynyň gidişini erkin kesgitlemek hukugynyň ulanylmagyna çynlakaý zyýan ýetirýändigini aýtdy Şeýle hem, komitet 2024-nji ýylyň maý aýynda ýerli ilatyň kanuny nägilelikleri, şol sanda ölümli zorluk hadysalary, halkara adam hukuklary çäginde howpsuzlyk güýçleri tarapyndan aşa güýç ulanylmagyny derňemegiň möhümdigini aýtdy. Mundan başga-da, 2025-nji ýylda Bujiwal (Bougival) şäherinde ýapyk formatda geçirilen gepleşikleriň netijesinde Kanakiniň geljegi barada täze syýasy şertnamanyň taýýarlanandygy bellenildi, ýöne bu işde Kanak halkyna wekilçilik edýän guramalaryň gatnaşmagy üpjün edilmedi. Resminamada kanak halkynyň henizem syýasy, ykdysady, jemgyýetçilik we medeni hukuklardan doly we deň derejede peýdalanmagyny çäklendirýän gurluş taýdan jyns taýdan kemsitmelere sezewar edilýändigi aýdylýar. Şol sebäpli fransuz hökümeti kanak halkynyň syýasy proseslere deň we täsirli gatnaşmagyny üpjün etmek, esasy hukuklarynyň goralmagyny kepillendirmek, zorluk aýyplamalary boýunça garaşsyz we aç-açan derňew geçirmek, şeýle hem BMG-nyň degişli tekliplerini doly we yzygiderli durmuşa geçirmek üçin çagyryldy BMG Adam Hukuklary Geňeşine 2024-nji ýylda Fransiýanyň kolonial syýasaty we Kanak halkynyň hukuklarynyň bozulmagy bilen baglanyşykly BMG Adam Hukuklary Geňeşine hödürlenen alternatiw hasabatda gozgalan meseleleriň Komitetiň häzirki beýanynda-da öz beýanyny tapýandygyny bellemelidiris