BMG-nyň Kipr meselesindäki gowşak roly - üüçel Wural

Kipr meselesinde wagtal-wagtal kynçylyk barmy ýa-da demirgazykdaky saýlawlar başlamazdan ozal umyt edilýän täze proses barmy? Hiç kim ikinji orny eýelemegi islemeýär. Emma häzirki ýagdaýyň nirede ösjekdigi belli däl. Şeýlelik bilen Kipr meselesi boş. Her kim häzirki ýagdaýy ýa-da statusynyň ýoklugy bilen ýeke Kipr meselesinde täsirli BMG-nyň (Howpsuzlyk Geňeşi we Baş sekretary), ýagny bu prosesi başlatdy we geljekde öz pikirini aýdyp, häzirki halkara we sebit şertlerinde roluny saklamakda kynçylyk çekýändigi düşnüklidir BMG guramasynyň nukdaýnazaryndan Howpsuzlyk Geňeşiniň we Baş sekretaryň Kipr meselesinde täsirli bolandygyny aýdyp bolar. Golaýda Kipr meselesinde adyny iň meşhur eden Baş sekretar boldy. Thisöne bu ýagdaý bizi BMG-nyň Baş sekretarynyň özünden netijeli başlangyç eder öýdüp ýalňyşdyrmaly däldir. Baş sekretar, beýleki halkara meselelerde bolşy ýaly, BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň Kipr meselesi baradaky kararlarynyň çäginde hereket edýär. Mälim bolşy ýaly, BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň Kipr baradaky kararlaryna görä, Kipr meselesi taraplaryň arasyndaky gepleşikler we syýasy deňlige esaslanýan ikitaraplaýyn, iki sebitli federal döwleti durmuşa geçirmek arkaly çözülmeli. Baş sekretar bu çäkde galýar, zerur hasaplaýan başlangyçlaryny ýerine ýetirýär we işiň üstünlikli tamamlanmagyny üpjün etmäge synanyşýar Baş sekretaryň hasabatynda görkezilişi ýaly, taraplar hemmetaraplaýyn çözgüt üçin esas döredýän özara ynam gurşawyny döretmäge jogapkärdir. Aslynda, soňky döwürde şahsy wekili arkaly bu ýagdaýy yzygiderli nygtap gelýär. Şol sebäpli Baş sekretar, BMG-nyň adyndan taraplaryň käbir ädimleri ätmegine we Kipriň gündelik durmuşynda ýüze çykýan meselelerini çözmek üçin başlangyç tapmagyna garaşýar. Iki jemgyýetiň arasyndaky aragatnaşygy üpjün edýän geçiş nokatlarynyň sanyny köpeltmek baradaky tagallalar bu garaşmany görkezýän häzirki mysaldyr Theöne taraplaryň bu garaşmany kanagatlandyrjak umumy garaýşy ösdürip bilmedikleri aýdyňdyr BMG-nyň Baş sekretary, jemgyýetler arasyndaky gatnaşyklaryň artmagy we giňden ýaýramagy bilen jemgyýetler birek-biregi has ýakyndan tanar we düşüner, şonuň üçin islenýän çözgüdi goldamak ähtimallygynyň artjakdygyny çaklamak bilen öz wezipesini ýerine ýetirýär. Geçiş nokatlary işe başlansoň bolup geçen zatlar, munuň ünsden düşürip bolmajak çaklamadygyny subut edýär BMG-nyň Baş sekretarynyň häzirki ýagdaýdan çykmak baradaky täze başlangyjy Howpsuzlyk Geňeşiniň bu işe işjeň gatnaşmagyny talap edýär. Emma halkara ulgamyna täsir eden bulaşyklyk, Russiýanyň Ukraina çozmagyndan başlap, ABŞ-Ysraýyl goşunynyň Eastakyn Gündogardaky hereketleri bilen güýçlenip, BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň işini çäklendirdi. Situationakyn geljekde bu ýagdaýyň üýtgejekdigini görkezýän alamatlary görmek gaty kyn. Netijede, halkara ulgam Ukrainadaky çozuş we Europeewropa howp salýan ABŞ, Ysraýyl we Eýran arasyndaky söweş sebäpli dörän durnuksyzlyga boýun bolana meňzeýär. Eýran bilen urşy dowam etdirmegi ýüregine düwen ABŞ-nyň we Ukrainanyň üsti bilen Europeewropada gylyjyny gysmagyny talap edýän Russiýanyň bolmagy, halkara ulgamynda durnuksyzlygy saklamak üçin ýeterlikdir! Kiprde çözgüt tapgyrynda çynlakaý dikeliş bolmaly bolsa, bu hökman BMG Howpsuzlyk Geňeşiniň goldawyna mätäç. Şeýle-de bolsa, häzirki şertlerde BMG Howpsuzlyk Geňeşinde şeýle goldawyň çarçuwasyny döretmek gaty kyn, mümkin däl bolsa. Soňra, Kipr meselesini çözmek prosesinde “BMG-nyň roly” bilen çözgüt babatynda “BMG parametrleri” arasynda tapawut goýmagyň bosagasynda durýarys. BMG Howpsuzlyk Geňeşi aç-açan sebäplere görä Kipr meselesiniň çözülmeginde işjeň rol oýnap bilmeýän bolsa, çözgüt işini BMG parametrlerini ulanyp başga bir halkara inisiatiwasy bilen yzarlap bolarmy? BMG-nyň parametrleriniň çäginde çözgüt prosesini ösdürmekde theB-ne has işjeň rol oýnamaga mümkinçilik berýän käbir faktorlar eýýäm bar Bu faktorlaryň arasynda esasy zat Kipriň EUB-ne agzalygy. EUB agzalygy jemgyýet hökmünde gatnaşmagy üpjün edip bilmese-de, Kipr türkleri üçin möhüm netijeleri berdi. Mundan başga-da, theB çözgüt tapylýança Kiprli türkleri EUB üçin taýýarlamagy maksat edinýär TheB-niň roluny goldaýan ikinji faktor, Türkiýäniň EUB syýahatyny täzeden kesgitlemek. Türkiýäniň EUB perspektiwasy Bu, theB üçin Kipr meselesinde has işjeň rol oýnamaga ýol açar. Türkiýäniň EUB-den aljak ýaşyl çyrasyna oňyn baha bermegi mümkin. Bu ýagdaýda EUB üçin has işjeň rol oýnamak has aňsat bolar Kipr meselesinde EUB-niň has işjeňleşmegini goldaýan başga bir hakykat, üçünji faktor hökmünde ýüze çykýar. Bu, Türkiýäniň Europeewropanyň köpçülikleýin howpsuzlygyndaky jedelsiz roly. Türkiýäniň NATO arkaly Europeewropanyň köpçülikleýin howpsuzlygyna eýýäm gatnaşandygyny göz öňünde tutsaň, täzelenmegi ähtimal ýaly EUB-niň täze howpsuzlyk syýasaty, Kipr meselesiniň iň kyn taraplaryndan biri bolan “howpsuzlyk we kepillikler” barada has sazlaşykly çykyşlaryň döredilmegine goşant goşup biler. Häzirki ýagdaýda Türkiýe sebit deňlemesinde Kipr bilen baglanyşykly haýsydyr bir ädim ätmek gaty kyn ýaly. Bu, Türkiýanyň saýlamagy bilen çäklenýän mesele däl. Türkiye gündogarynda we günortasynda nämeleriň boljakdygyna düşünjek bolanda, hereket meýdanyny çäklendirýän başga bir ösüş bilen ýüzbe-ýüz boldy. Bu Ysraýylyň Kipr grek tarapy we Gresiýa bilen çynlakaý gatnaşygy. ABŞ-nyň sebite garşy alyp barýan syýasatynyň kölegesinde emele gelen bu ýakynlaşma, Türkiýäniň nukdaýnazaryndan seredilende şübheli we sebit deňlemesinden düýbünden aýrylmasa, Türkiýäniň täsirini gowşatmagy maksat edinýändigi aýdyňdyr. Şeýle ýagdaýda Türkiye, häzirki garaýşy gözden geçirilende Kiprde çynlakaý oňyn ädimler ätmän, garaşmagy makul bilýär. Simplyönekeý geçelgäniň açylmagynyň, “harby zonanyň” sebäbini görkezmek bilen, Kipr meselesi bilen baglanyşykly ýaňy-ýakynda döreden oňyn ritorikasyny aýak astyna alýan ýaly düşündirmegiň başga ýoly ýok Türkiýe bilen gatnaşyklaryny täzeden ýola goýup, BMG-nyň gowşaýan roluny paýlaşyp, Kipr meselesinde has işjeň rol oýnamagy, halkara ulgamynda kem-kemden artýan turbulentligiň Kipre ýetirip biljek ýaramaz täsirlerinden goranmagyň ýoluny hödürleýär Başga sözler bilen aýdylanda, Gündogar Ortaýer deňzinde sebit deňagramlylygyny üýtgetmek üçin "gylyç tolkunly repetisiýalara" gatnaşmagyň ýerine theB esasynda hyzmatdaşlygy we çözgüt tapmagy göz öňünde tutmak has mantykly bolup görünýär