Yhlas indi ejizlikmi? - Abulfaz Süleýmanli Sosiologiki garaýyş

"Gowşak tarapyňyz näme?" Onuň "Meniň ejiz tarapym, yhlaslylygym" diýen soraga beren jogaby, adamzadyň adyna oýandyryjy we agyr boýun alma äheňini berdi. Bu jogap, häzirki zaman adam gatnaşyklarynda şahsy boýun alma däl-de, barha duýulýan hakykatyň sessiz, ýöne çuňňur beýany ýalydy Adaty jemgyýetlerde yhlas, ynamyň, jemgyýetçilik baglanyşyklarynyň we ahlak bitewiliginiň esasy görkezijilerinden biri hasaplandy. Yhlas ejizlik däl-de, eýsem ynam döreden esasy häsiýetleriň biri boldy. Şeýle-de bolsa, häzirki döwürde bu düşünjäniň manysy üýtgäp başlady Häzirki jemgyýetçilik hakykatynda gatnaşyklar barha öndürijilikli bolýar. Sosial ulgamlar, korporatiw durmuş we bäsdeşlik gurluşlary adamyň özüni alyp barşyny "şekillendirilen" hökmünde düzýär. Adam indi diňe özüne meňzeş bolmak islemän, nähili görünmelidigini hem hasaplaýar. Munuň bilen gatnaşyklaryň barha pragmatiki ulgamy goşuldy: adam gatnaşyklaryna peýdalara, netijelere, ýagdaýlara we ikitaraplaýyn mümkinçiliklere esaslanyp baha berilýändigi sebäpli, yhlas käwagt "biperwaýlyk" we "özüni gorap bilmezlik" hökmünde kabul edilýär. Bu nukdaýnazardan çynlakaýlyk, köplenç gözegçiliksiz açyklyk, hatda töwekgelçilik hökmünde görülýär Yhlas, adamyň içki we daşarky dünýäsiniň arasynda sazlaşyk döredýän sosial-ahlak hilidir. Falsealan hereketlerden daşda durmaga we adamlar bilen has ýyly, tebigy we has çuňňur gatnaşyk gurmaga mümkinçilik berýär. Yhlas diňe gatnaşyklara has çuňňur we ýyly mazmun berýän aýratynlyk däl; emosional baglanyşygy, ynamy we ýakynlygy emele getirmegiň esasy esaslarynyň birine öwrülýär Bu ýerde bir nokady ýatdan çykarmaly däl: yhlas, çäksiz açyklygy, hemme zady bolşy ýaly birkemsiz aýdyp bermegi ýa-da başga biriniň çäginden aşmagy aňlatmaýar. Munuň tersine, hormat, çäkler we jogapkärçilik duýgusy bilen doldurylanda hakyky yhlas gymmatlyk gazanýar Amerikaly jemgyýetçilik işgäri we raýatlyk hukuklary ugrundaky göreşiň möhüm şahsyýetleriniň biri bolan bir döwrüň nyşanyna öwrülen we oňa "Bilimli däl, hiç bir ugurda hünärmen däl. Iöne çyn ýürekden we ak ýürekliligim iň möhüm nokadym" şu nukdaýnazardan manyly. Adamlara täsir etmek güýji diňe bir syýasy pozisiýasy bilen çäklenmän, eýsem sözlerine bolan içki ynamy we ýaşaýan zatlary bilen aýdanlarynyň arasyndaky sazlaşyk bilen baglanyşyklydy Döwrebap adam duýgularyny süzgüç arkaly görkezmäge öwrenişdi. Açyk bolmak, duýgularyny bolşy ýaly beýan etmek, käwagt dolandyryp boljak giňişlik hökmünde baha berilýär. Şeýlelik bilen, adam näçe köp aragatnaşyk etse, şonça-da özüni gizlemäge mejbur bolýar Sosial media we sanlaşdyrma bu prosesi çuňlaşdyrýar. Şol ýerde görkezilen "ideal durmuş", "üstünlikli adamlar" we "kämil gatnaşyklar" fonunda yhlas köplenç süzülen, redaktirlenen özüni alyp barşyň görnüşine öwrülýär. Pandemiýadan soňky işiň öýden modeliniň giňelmegi adam gatnaşyklarynda täze aralyk döretdi; Geçmişdäki dostlukly goňşularyň, goňşularyň we ýüzbe-ýüz aragatnaşyk gurşawynyň zerurlygy sanly ekranlaryň sowuk dilinde has aýdyň duýulyp başlady Taryhy taýdan azerbaýjan halkynyň jemgyýetçilik häsiýetinde yhlas aýratyn orun tutýar. Jemgyýetimizde "ýürekden gürlemek", "içerden bolmak", "biriniň sözünde durmak" we beýleki tarapa ynanmak gatnaşyklaryň ahlak ölçegi hasaplanýar. Hatda daşary ýurtdan gelen myhmanlaram biziň ýurdumyzdaky täsirleri bilen paýlaşyp, azerbaýjan halkynyň yhlasyny we myhmansöýerligini nygtaýarlar. Käwagt bu aç-açanlyk adamy ejiz ýaly edip biler, ýöne sosial baglanyşyklarymyzy dowam etdirýän esasy ruhy çeşmelerden biridir. Şeýle-de bolsa, häzirki zaman prosesleri, şuňa meňzeş medeni kodlary bolan beýleki jemgyýetlerde bolşy ýaly, Azerbaýjandan gaçyp gutulmady. Yhlas henizem gymmatlyk hökmünde saklansa-da, gatnaşyklaryň has pragmatiki çarçuwa geçmegi gündelik durmuşda beýan etmek mümkinçiligini belli bir derejede çäklendirýär Bu ýagdaýda esasy sorag ýene ýüze çykýar: yhlas hakykatdanam ejizlikmi? Yhlaslylygy ejizlik hökmünde kabul etmek, mazmunyndan däl-de, ýerleşýän sosial kontekstiniň aýratynlyklaryndan has köp alýar. Gatnaşyklar ynamyň üstünde gurlan bolsa, dogruçyllyk güýçdür. Emma gatnaşyklar bäsdeşlik, gözegçilik, maddy gyzyklanma, pragmatiki hasaplama we şekil esasynda gurlan bolsa, yhlas töwekgelçilige öwrülýär Häzirki zaman jemgyýetiniň esasy şu ýerde dilemma ýüze çykýar: adam ikisem ak ýürekli bolmak isleýär we yhlas sebäpli dörän duýgurlykdan gorkýar. Gatnaşyklaryň ballary, sosial maskalar we emosional aralyk artdygyça, yhlasyň sosial gymmaty ýitip başlaýar. Adamlary ýakynlaşdyrmagyň ýerine, bu olary aýyrýar Diýmek, mesele yhlasyň özi däl, ejizlik hökmünde görkezýän sosial gurşaw. Döwrebap jemgyýet yhlaslylygy saklamak üçin ýeterlik sosial esas döretmese, bu hil töwekgelçilik hökmünde kabul ediler. Ine, häzirki zaman adamyň iň uly içki gapma-garşylygy ýüze çykýar: güýçli görünmek üçin yhlas ýaly ynsan häsiýetlerinden daşlaşmak Bu dawa diňe şahsy gatnaşyklar bilen çäklenmeýär; adamzadyň geljegi barada has çuňňur meselä yşarat edýär. Meşhur taryhçy we futurist uvuwal Nuh Harariniň adamzadyň geljegi baradaky leksiýalarynda belleýşi ýaly, käwagt esasy howp Homo sapiensiň fiziki soňy däl-de, eýsem adamzadyň düýpgöter gowşaşmagydyr. Adam yhlasy, wy consciencedany, duýgusy we ynamyny ýitirse, tehnologiki taýdan näçe ösen hem bolsa, hilini ýitirip başlaýar Bu nukdaýnazardan, yhlas ejizlik däl-de, eýsem adamyň tebigatyny gorap saklaýan iň soňky ahlak sütünlerinden biridir. Sebäbi yhlas ýitirilende, diňe dogry gurlan şekiller galýar we adamyň özi şol suratlaryň kölegesinde barha görünmeýär