Heýdar Alyýew - Ömürboýy wezipe

Azerbaýjan halkynyň milli lideri, görnükli döwlet işgäri Heýdar Alyýewiň jemgyýetçilik-syýasy mirasy diňe bir garaşsyz Azerbaýjan döwletini esaslandyryjy we baştutany hökmünde däl, eýsem çylşyrymly döwürde terbiýelenen syýasy we milli şahsyýet hökmünde hem ünsi özüne çekýär. Beýik lideriň syýasy erkine, dolandyryş başarnyklaryna we taryhymyzyň dürli döwürlerinde görkezilen milli döwletlilik düşünjesine düşünmek üçin ilki bilen baý durmuşynyň çagalyk we ýaşlyk ýyllaryna seretmek gaty möhümdir. Beýik ýolbaşçylaryň häsiýeti köplenç ýaş wagtynda emele gelýär Heydar Alirza oglu Aliýew 1923-nji ýylyň 10-njy maýynda Nakhivan şäherinde dünýä indi. Nahçiwan üçin syýasy we jemgyýetçilik ýyllary gaty çylşyrymly ýyllardy. Bir tarapdan, bolşewikler hökümetiniň täze gurluşy, beýleki tarapdan geosyýasy basyşlar astynda sebitiň bolmagy bu ýerde emele gelen adamlaryň häsiýetine düýpli täsir etdi Heýdar Alyýew ýönekeý, zähmetsöýer maşgalada ulaldy. Maşgala köpdi, terbiýe, zähmet we tutanýerlilik çagalaryň terbiýesinde esasy orny eýeledi. Bu maşgala gurşawy soň Haýdar Alyýewiň keşbinde aç-açan ýüze çykdy: güýçli tertip-düzgün, güýçli erk, duýgulary dolandyrmak ukyby we ýokary jogapkärçilik duýgusy Şol ýyllarda Nakhivan diňe bir geografiki taýdan däl, eýsem milli we medeni taýdan hem möhüm ýerdi. Bu ýerde ýaşaýan adamlar türk-musulman şahsyýetini gorap saklamaga synanyşdylar, ýöne şol bir wagtyň özünde Sowet sistemasynyň berk ideologiki gurluşyna duçar boldular. Bu gapma-garşylykly gurşaw, ýaş Haýdar Aliýewiň pikirleniş ulgamynda milli wepalylygyň we döwlet dolandyryşynyň logikasynyň paralel ösmegine sebäp boldy Haýdar Alyýew orta bilimini Nakhiwanda aldy. Mekdep ýyllarynda taryh, edebiýat we dolandyryş temalary, şeýle hem jemgyýetçilik prosesleri bilen has gyzyklanýandygy bellendi. Şol döwürde mekdeplerde bilim sowet ideologiýasyna esaslanandygyna garamazdan, Haýdar Aliýew gündogar pikirini we Azerbaýjanyň taryhynyň milli gatlaklaryny aýratyn höwes bilen öwrendi. Ol çagalykdan synlamak ukyby, adam psihologiýasyna dogry baha bermek, asuda görnüşde, sözleýiş we aragatnaşyk ukyplary we guramaçylyk zehini bilen beýlekilerden tapawutlanýar. Soň bolsa SSSR ýaly çylşyrymly syýasy ulgamda iň ýokary wezipelere ädim-ädim ýokary galdy we hut şu häsiýetler sebäpli boldy 1939-njy ýylda Heýdar Aliýew Azerbaýjan senagat institutynyň binagärlik fakultetine okuwa girdi. Emma Ikinji jahan urşunyň başlamagy onuň okuwyny kesdi. Uruş ýyllary tutuş bir nesliň ykbalyny üýtgedişi ýaly, bu onuň durmuş ugruna-da uly täsir etdi 1960-njy ýyllar diňe bir harby döwür däl, eýsem Sowet giňişliginde syýasy howpsuzlykdy. Döwlet gurluşlarynda hünärmen işgärlere bolan isleg artdy. Bu döwürde Heýdar Alyýew Nakhivan MSSR Halk Içeri işler komissarýatynda we beýleki administratiw gurluşlarda işläp başlady. Bu etapy onuň durmuşynda öwrülişik nokady hasaplamak bolar. Heýdar Alyýewiň berk dolandyryş we wezipeleri takyk ýerine ýetirmek, gizlinlik we döwletlilik ýörelgelerine berk ýapyşmagy, adamlar bilen işlemek ukyby, analitiki pikirlenişi we gyssagly karar bermek ukyby ýaly döwlet dolandyryş ulgamynda çalt tapawutlanmagynyň gaty möhüm we esasly sebäpleri bardy. Hut şu häsiýetler soňra howpsuzlyk gullugynda ösmegine mümkinçilik döretdi 1944-nji ýylda Heýdar Alyýewiň syýasy karýerasy SSSR-iň Döwlet howpsuzlyk komitetiniň ulgamynda işläp başlanda başlandy. Bu ýönekeý işe alynmak däldi. Sebäbi bu sistema diňe ýörite taýýarlyk, tertip-düzgün we syýasy ygtybarly adamlar kabul edildi. Şol döwürde howpsuzlyk gulluklary SSSR-iň iň ýapyk we berk gurluşlaryndan biridi. Bu gurluşda işlemek üçin diňe bir hünär ussatlygy däl, eýsem ýokary psihologiki durnuklylyk hem gerekdi Heýdar Alyýew gysga wagtyň içinde özüni professional işgär hökmünde görkezip bildi. H.aş H. Aliýew proseslere diňe bir operasiýa derejesinde däl, eýsem syýasy we jemgyýetçilik nukdaýnazaryndan hem çemeleşip bildi Bu döwür geljekki syýasy durmuşynyň esasy mekdebine öwrüldi, ol ýerde işgärler syýasatyny öwrendi, güýç mehanizmlerini özleşdirdi, SSSR-iň içindäki milli respublikalaryň ýagdaýyny seljerdi we syýasy töwekgelçilikleri hasaplap bildi Soň bolsa, 1969-njy ýylda Azerbaýjanda ýolbaşçylyga geleninde, dolandyryş başarnyklarynyň kökleri şu ýyllarda kök urupdy Milli lideriň durmuşynyň çagalyk we ýaşlyk ýyllaryny seljerip, bir möhüm nokat ýüze çykýar: ol tötänleýin häkimiýete gelen syýasatçy däldi. Syýasaty karýerasynyň kemala gelmegi uzak jemgyýetçilik, syýasy we psihologiki prosesleriň netijesi boldy. Nakhiwanyň daşky gurşawy, maşgala düzgüni, Sowet sistemasynyň gödek hakykaty we howpsuzlyk edaralarynda toplan tejribesi, döwlet dolandyryşy üçin amatly milli, strategiki pikirli, berk we pragmatiki lider hökmünde öz keşbini emele getirdi Bu etap hakykatdanam geljekdäki beýik syýasy ýol üçin taýýarlyk döwri boldy. 1969-njy ýyldan soň Heýdar Alyýew indi işleýän ulgamynyň işgäri däldi, ýöne Azerbaýjanyň ykbalyny üýtgeden esasy syýasy şahsyýetleriň birine öwrüler 1969-njy ýyldan garaşsyzlyga çenli: milli döwletçilik ideýasynyň emele gelmegi: 1969-njy ýyl diňe bir Azerbaýjanyň taryhynda häkimiýetiň üýtgemegi däldi. Aslynda bu sene, Sowet sistemasynyň çäginde Azerbaýjanyň milli galkynyşynyň tapgyrynyň başlangyjydy. Şol ýylyň 14-nji iýulynda, Haýdar Aliýew Azerbaýjanyň Kommunistik partiýasynyň Merkezi komitetiniň birinji sekretary wezipesine saýlanandan soň, respublikada diňe bir ykdysady we administratiw üýtgeşmeler bolup geçmän, eýsem milli öz-özüňi tanamak, medeni galkynyş we döwletlilik pikiri hem täze tapgyra gadam basdy Şol döwrüň hakykatyna dogry baha bermek üçin bir möhüm meselä düşünmeli: Azerbaýjan SSR resmi taýdan bileleşik respublikasy bolsa-da, hakyky syýasy kararlar Moskwanyň gözegçiliginde boldy. Şeýle ulgamda milli bähbitleri goramak syýasy şygarlary däl-de, eýsem örän inçe we strategiki syýasaty talap edýärdi. Heýdar Alyýewiň beýikligi hut şu ýerde göründi - Sowet sistemasynyň çäginde milli döwlet mekdebini döretmegi başardy Heýdar Aliýew Sowet lideri hökmünde däl-de, milli lider hökmünde döredildi. 1969-njy ýyldan soň Azerbaýjanda geçirilen syýasata üns berseňiz, Heýdar Alyýew ykdysady ösüşi milli galkynyşyň esasy gurallarynyň birine öwürmäge synanyşana meňzeýär. Ykdysadyýeti gowşak bir halkyň hem milli garşylygy gowşakdygyna düşünýärdi. Şonuň üçin onuň ýolbaşçylygynda senagat kärhanalary döredildi, oba hojalygy güýçlendi, Baku SSSR-iň möhüm senagat we ylmy merkezleriniň birine öwrüldi, müňlerçe ýaş azerbaýjanly SSSR-iň abraýly uniwersitetlerine iberildi, milli işgärleri taýýarlamak ileri tutulýan meselä öwrüldi. Bir tarapdan, bu syýasat sowet modernizasiýasyna meňzeýärdi. Aslynda, bu geljekki garaşsyz Azerbaýjanyň sosial we intellektual bazasynyň döredilmegi boldy Azerbaýjan dili we milli özboluşlylyk meselesi beýik lider üçin iň möhüm gymmatlyklaryň biri boldy. Sowet döwründäki iň çynlakaý howplardan biri Russiýa syýasatydy. Hususan-da, 1960-70-nji ýyllarda kärdeşler arkalaşyklarynyň köpüsinde milli diller basyldy. Şeýle şertlerde Heýdar Alyýew azerbaýjan dilini gorap saklamagy strategiki mesele hasaplady 1978-nji ýylda kabul edilen Azerbaýjan SSR-iň konstitusiýasynda döwlet dili hökmünde azerbaýjan diliniň döredilmegi taryhy waka boldy. Bu ädim Moskwanyň doly razyçylygy bilen amala aşyrylmady we çynlakaý syýasy töwekgelçilikler bardy Heýdar Alyýew geljekde dili goralmaýan adamlaryň syýasy garaşsyzlygynyň howp astyna düşüp biljekdigine gowy düşünýärdi. Şonuň üçin onuň döwründe azerbaýjan dilinde kitap neşir edilmegi, teatr çäreleri, poeziýa gijeleri we milli edebi gurşaw aýratyn goldanyldy Heýdar Alyýewiň işiniň iň möhüm taraplaryndan biri intellektuallar bilen gatnaşygydy. Sowet ýolbaşçylarynyň köpüsinden tapawutlylykda, edebiýaty diňe ideologiki gural hökmünde görmedi, edebiýaty halkyň milli ýady hasaplady. Şol sebäpli ýazyjylar, şahyrlar, alymlar, teatr aktýorlary, suratkeşler, kompozitorlar döwlet derejesinde aýratyn üns we alada aldylar Azerbaýjan ersazyjylar bileleşigi şol döwürde diňe bir döredijilik instituty bolman, milli pikiriň goralýan esasy ýerlerine öwrüldi. Heýdar Alyýew milli ruhly ýazyjylara aýratyn üns beripdir. Edebiýatyň syýasy çäklendirmeler şertlerinde adamlaryň milli pikirini dowam etdirýän esasy güýçdigine düşündi. Bu döwürde Mircelal Paşaýew, Bagtyýar Wahabzadeh, Halil Reza Ulutürk, Mammad Araz, Anar, Elçin, Nabi Hazri, Sohrab Tahyr, Balaş Azeroglu, Ali Tude ýaly şahyrlaryň we ýazyjylaryň döredijiligi hakykatdanam milli öz-özüňi tanamak prosesiniň bir bölegine öwrüldi Sowet ulgamynda milli pikirli intellektuallar köplenç basyş bilen ýüzbe-ýüz bolýardylar. Hususan-da, milli taryh, türkizm we Günorta Azerbaýjan temalaryna degen adamlar howply hasaplandy. Heýdar Alyýew intellektuallaryň repressiýa sezewar edilmeginiň öňüni aldy. Bu proses elmydama aç-açan görünmeýärdi, sebäbi Sowet sistemasyndaky soýuzdaş respublikanyň baştutanynyň hereket etmek üçin çäkleri bardy. Şeýle-de bolsa, arhiw ýatlamalary we döwrüň şaýatlarynyň sözleri onuň işini görkezýär Düzgün bolşy ýaly, milli pikirli adamlary jezadan goramaga synanyşdy. Bu, esasanam milli mowzuklarda ýazýan şahyrlary goramak, türkizm ideýasy sebäpli edilýän basyşlary ýumşatmak, döredijilik adamlarynyň Moskwa arz-şikaýatlarynyň öňüni almak, milli ruh bilen eserleri düýbünden gadagan etmezlik synanyşyklarynda ýüze çykdy. Aslynda, sowet senzurasynyň basyşy astynda milli edebiýaty kökleri bilen dowam etdirmek üçin uly syýasy hereket, paýhas we batyrlyk gerekdi Günorta Azerbaýjan meselesi Heýdar Alyýewiň işinde iň täsirli mowzuklaryň biri. SSSR döwründe Eýran bilen baglanyşykly milli meseleler gaty duýgur hasaplandy. "Bütin Azerbaýjan" we "Günorta Azerbaýjan" ýaly pikirleri aç-açan getirmek howplydy. Şeýle-de bolsa, şol döwürde Azerbaýjanyň poeziýasynda we edebiýatynda Günorta Azerbaýjanyň mowzugynyň güýçlenmegi tötänleýin däldi. Köp şahyrlaryň we intellektuallaryň ýatlamalarynda Heýdar Aliýewiň döredijilige milli ruh bilen üns berendigi, esasanam Günorta Azerbaýjanyň temasyny edebiýatda ýaşamagyň möhümdigi aýdylýar. Bu syýasat Günorta Azerbaýjan şahyrlarynyň eserlerini ýaýratmak, Muhammethuseýn Şahriýaryň döredijiligine aýratyn üns bermek, Arazyň şygryýet temasyny güýçlendirmek we edebiýatda halkyň bölünen ykbalyny simwoliki görnüşde görkezmek ugrunda ýüze çykdy Garaşsyzlyk döwründe-de Heýdar Alyýew Bütindünýä azerbaýjanlylaryň agzybirligi meselesini ileri tutulýan ugurlaryň biri hasaplady. 2001-nji ýylda geçirilen Bütindünýä azerbaýjanlylaryň 1-nji gurultaýy bu ugurda taryhy waka boldy. Bu gurultaý bilen Bütindünýä azerbaýjanlylaryň guramasy, milli şahsyýet, ene dili, Günorta Azerbaýjan bilen ruhy gatnaşyklary goramak meselesi döwlet syýasaty derejesine çykdy. "Bir millet, iki döwlet" düşünjesi Heýdar Alyýewiň çykyşlarynda-da aýratyn orny eýeledi we Türkiýe bilen gatnaşyklar strategiki derejä çykaryldy Heýdar Alyýewiň iň uly hyzmatlaryndan biri, Azerbaýjanyň halkara arenasynda garaşsyz syýasy aktýora öwrülmegi boldy. 1990-njy ýyllaryň başynda Azerbaýjan daşary syýasatda gowşak we izolirlenen ýagdaýdady, ýöne indiki ýyllarda ABŞ, Russiýa, Türkiýe, Europeanewropa ýurtlary we Merkezi Aziýa ýurtlary bilen deňagramly gatnaşyklar ýola goýuldy. Daşary syýasaty esasan pragmatikdi. Akyl-amaly we deňagramly syýasaty emosional ritorikadan ileri tutdy 1970-nji ýyllar Sowet döwründe Azerbaýjanyň medeni ösüşiniň iň güýçli tapgyrlaryndan biri hasaplanýar. Bu döwürde teatrlar ösdi, kinematografiýa güýçlendi, döwlet derejesinde milli aýdym-saz goldanyldy, mugham we halk döredijiligi saklandy we nusgawy miras gaýtadan gözden geçirildi. Gara Garaýew, Fikret Amirow, Niýazi ýaly sungat işgärleriniň işine döwlet derejesinde baha berildi. Şol bir wagtyň özünde, nusgawy azerbaýjan edebiýatynyň wagyz edilmegi, şeýle hem "Kitabi-Dada Gorgud" eposy, Nizami Ganjavi, Nasimi, Fuzuli ýaly beýik şahyrlar we milli-medeni mirasymyzyň beýleki mysallary güýçlendirildi. Bu syýasatyň esasy maksady, Azerbaýjany diňe bir SSSR-iň içinde dolandyryş bölümi hökmünde däl-de, eýsem gadymy we beýik medeniýeti bolan bir ýurt hökmünde görkezmekdi 1982-nji ýylda Heýdar Alyýewiň SSSR-iň - Sowet Soýuzynyň Kommunistik partiýasynyň Merkezi komitetiniň Syýasy býurosynyň ýolbaşçylygyna göterilmegi Azerbaýjanyň taryhynda möhüm waka boldy. Sowet imperiýasynyň iň ýokary syýasy ýolbaşçylygynda bir azerbaýjanly ilkinji gezek wekilçilik edildi. Bu waka Azerbaýjan jemgyýetinde uly psihologiki üýtgeşiklik döretdi. Sebäbi adamlar ilkinji gezek öz wekiliniň dünýä syýasatyna täsir edip biljek derejä çykandygyny gördüler. Moskwadaky işinde Azerbaýjan bilen gatnaşyklar dowam etdi we respublikanyň bähbitleri ýatda saklandy Garaşsyzlyk döwri: döwletiň halas bolmagy, milli strategiýanyň döredilmegi we taryhy öwrülişik tapgyry: 1969-njy ýyldan garaşsyzlyk döwrüni seljerenimizde, Haýdar Alyýewiň işiniň diňe bir Sowet lideriniň işi däldigini görmek bolýar. Sowet sistemasynyň çäginde Azerbaýjanyň geljekdäki garaşsyzlygynyň intellektual we milli esaslaryny döretmäge synanyşdy. Bu etapda milli işgärleriň potensialyny döretmek, azerbaýjan dilini goramak, milli edebiýaty we medeniýeti ösdürmek, intellektuallara howandarlyk etmek, Günorta Azerbaýjanyň ýadyny goramak we döwletlilik ideýasyny güýçlendirmek esasy hyzmatlarynyň biri boldy. Aslynda, 1991-nji ýylda Azerbaýjan garaşsyzlygyny alanda, ýurduň ýaşamagy üçin zerur bolan intellektual esas esasan şol ýyllarda emele geldi Azerbaýjan döwletlilik nukdaýnazaryndan 1991-nji ýylda resmi taýdan garaşsyzlyk gazandy diýseň kyn we howply tapgyra gadam basdy. SSSR-iň dargamagyndan soň ýurtda syýasy güýç, ykdysady çökgünlik, harby ýeňlişler, separatizm howpy we administratiw bulaşyklyk başdan geçirildi. Azerbaýjan içerki dargamak we daşarky geosyýasy basyşlar bilen ýüzbe-ýüz boldy. Şeýle şertlerde Haýdar Alyýewiň 1993-nji ýylda häkimiýete gaýdyp gelmegi diňe bir syýasy üýtgeşiklik däl, eýsem döwletiň hakyky halas edilmegi hökmünde dogry hasaplanýar. Bu döwür seljerilende, Haýdar Alyýewiň işi dört esasy ugurda häsiýetlendirilip bilner: döwletliligi goramak, ykdysady ulgamy döretmek, milli ideologiýany döretmek we Azerbaýjany halkara syýasy mowzuga öwürmek Azerbaýjan elýeterli däldi. Garabag söweşinde agyr ýitgiler çekildi, içerde ýaragly toparlar peýda boldy we ykdysadyýet çökdi. Ganja wakalary we ýurtdaky raýat konflikti howpy eýýäm döwletiň dargamak howpuny döretdi. Hut şu şertlerde Heýdar Alyýewiň häkimiýete gaýdyp gelmeginde halkyň we syýasy elitanyň möhüm bölegi çykdy 1993-nji ýylyň iýun aýynda Bakuda gelmegi Azerbaýjanyň taryhynda öwrülişik pursatyna öwrüldi Bu etapda Heýdar Alyýewiň esasy artykmaçlygy diňe bir syýasy tejribesi däldi. SSSR derejesinde uly dolandyryş mekdebini geçdi, sebit we global syýasy güýçleri bildi, içerki dawa-jenjelleri dolandyrmagy başardy, duýgudaş däldi we strategiki kararlar berdi Heýdar Alyýewiň dolandyran ýyllary esasan döwletiň çökmeginiň öňüni almak tapgyrydy. Bu döwürde ýaragly toparlar zyýansyzlandyryldy, merkezi hökümet güýçlendi, separatistik meýiller gowşady, döwlet edaralary täzeden guruldy we goşun ulgamlaşdyrylyp başlandy. 1994-nji ýylda atyşygyň gazanylmagy Azerbaýjanyň doly harby we syýasy betbagtçylyga düşmeginiň öňüni aldy. Bu ädim şol döwürde käwagt tankyt edilse-de, strategiki nukdaýnazardan möhüm karardy. Sebäbi ýurt ykdysady, harby we syýasy nukdaýnazardan uzak möhletli söweşi dowam etdirip bilmedi. Heýdar Alyýew döwletiň barlygyny ileri tutulýan ugur hasaplady Asyr şertnamasy - ykdysady we geosyýasy öwrülişik nokady: 1994-nji ýylyň 20-nji sentýabrynda gol çekilen Asyr şertnamasy garaşsyz Azerbaýjanyň taryhynda iň möhüm strategiki wakalardan biri hasaplanýar. Bu şertnama diňe bir ykdysady resminama däldi. Azerbaýjanyň dünýä ykdysady ulgamyna goşulmagyny üpjün etdi, Günbatar ýurtlarynyň sebite bolan gyzyklanmasyny ýokarlandyrdy, Azerbaýjanyň geosyýasy ähmiýetini ýokarlandyrdy we ýurduň geljekki maliýe binýadyny döretdi. Asyryň şertnamasy bilen dünýäniň öňdebaryjy energiýa kompaniýalary Azerbaýjana geldi we Hazaryň basseýni halkara energiýa syýasatynyň merkezlerine öwrüldi Bu etapda Heýdar Alyýewiň syýasy öňdengörüjiligi aýratyn göze ilýärdi. Gowşak ykdysadyýet bilen garaşsyz syýasat alyp barmagyň mümkin däldigine düşündi. Şol sebäpli energiýa syýasaty döwlet garaşsyzlygynyň esasy sütünine öwrüldi. Soňra Baku-Tbilisi-Jeýhan, Baku-Supsa nebit geçirijileri we Baku-Tbilisi-Erzurum gaz geçirijisi ýaly taslamalaryň düýbi şol bir strategiýa bilen guruldy Heýdar Alyýewiň garaşsyzlyk döwründäki iň möhüm işlerinden biri, milli ideologiýamyzyň we Azerbaýjanizm düşünjesiniň esasynda milli ideologiýamyzyň döredilmegi boldy. SSSR dargansoň, postsowet ýurtlarynyň köpüsinde çynlakaý ideologiki boşluk ýüze çykdy. Azerbaýjanda bu boşluk sebitleýin, dini we syýasy taýdan bölünmek howpuny döretdi. Bu ýagdaýda Heýdar Alyýew azerbaýjanizm ideýasyny döwlet ideologiýasy derejesine çykardy. Bu düşünjäniň esasy mazmuny milli döwletlilik, azerbaýjan diline ygrarlylyk, köp medeniýetli gurşaw, türk-musulman şahsyýeti bilen häzirki zaman döwlet modeliniň arasyndaky deňagramlylyk we dünýädäki azerbaýjanlylaryň agzybirligi Garaşsyzlyk döwründe-de Heýdar Alyýew edebiýata we medeniýete strategiki ugur hökmünde garady. 1990-njy ýyllaryň kyn ykdysady ýagdaýyna garamazdan, ýazyjylar bilen duşuşyklar geçirildi, ýubileýler guraldy, nusgawy mirasy gorap saklamaga üns berildi, medeni işgärler döwlet tarapyndan alada edildi. Bu döwürde nusgawy mirasymyzyň mirasy, şeýle hem Molla Panah Wagif, Jelil Mammadguluzadeh, Huseýn Jawid ýaly suratkeşlerimiziň mirasy ýene-de döwlet derejesinde öňe sürüldi. Hususan-da, Huseýn Jawidiň mirasyna bolan garaýyş simwolikdi. Jesetlerini Nakhiwana getirmek we mawzoleýini gurmak milli ýat syýasatynyň möhüm mysallaryndan biri boldy Heýdar Alyýewiň dolandyryş pelsepesinde intellektual düşünjäniň aýratyn orny bardy. Döwletiň diňe bir ykdysadyýet bilen däl, eýsem milli pikir bilen hem ýaşap biljekdigine ynanýardy. Şol sebäpli alymlar, ýazyjylar, şahyrlar, kompozitorlar we umuman sungat işgärleri döwlet derejesinde goraldy. Çykyşlarynda milletiň milli baýlygynyň diňe bir nebit däl, eýsem intellektual potensialydygy baradaky pikir köplenç göründi. Şol sebäpli 1990-njy ýyllaryň agyr krizisinde-de medeniýetiň ösmegine aýratyn üns berildi Heýdar Alyýew Sowet döwründe, hatda garaşsyzlyk ýyllarynda başlap başlan bilim we milli işgärler syýasatyny dowam etdirdi. Bu döwürde daşary ýurtlarda bilim meselesi öňe çykdy, milli goşun işgärleri taýýarlanyp başlandy, diplomatik mekdep döredildi we döwlet dolandyryşynda hünär derejesi ýokarlandy Bu syýasat, indiki ýyllarda Azerbaýjanyň institusional ösüşiniň esasyny düzdi Heýdar Alyýewiň mirasynyň dowamy: 2003-nji ýylda saglyk ýagdaýynyň ýaramazlaşmagyna garamazdan, Heýdar Aliýew Azerbaýjanyň geljekki syýasy we ykdysady ugruny eýýäm kesgitledi. Azerbaýjan aradan çykanda halkara energiýa taslamalarynyň merkezine öwrüldi, syýasy institutlaryny döretdi, milli ideologiýa ugruny kesgitledi we dünýädäki azerbaýjanlylary bir platformada ýygnap başlady. Şol sebäpli Haýdar Aliýew diňe bir syýasy lider däl, eýsem Azerbaýjanyň garaşsyz döwletiniň binagäri hökmünde hem häsiýetlendirilýär Tutuşlygyna alnanda Azerbaýjanyň häzirki taryhyna seretseň, Heýdar Alyýewiň döreden döwletçilik pelsepesiniň mynasyp syýasy mirasdüşeri Ylham Alyýewiň ýolbaşçylygynda täze taryhy tapgyra girendigi äşgärdir. Haýdar Aliýew garaşsyz Azerbaýjan döwletiniň syýasy we strategiki esaslaryny döreden bolsa, Ylham Alyýew bu esaslary 21-nji asyryň hakykatlarynda güýçli döwlet modeline öwürdi Şu nukdaýnazardan seredeniňde, Azerbaýjanyň häzirki taryhyny üstünlikli syýasy mirasyň dowamlylygyna esaslanýan iki esasy basgançak hökmünde häsiýetlendirmek mümkin: Heýdar Alyýewiň döwri - Azerbaýjanyň halas bolmagy we täze garaşsyz döwletimiziň binýadynyň döredilmegi, Ylham Alyýewiň döwri - güýçli döwletiň ösmegi we taryhy oryeňiş üpjünçiligi Ylham Alyýew, uly döwlet tejribesi, tükeniksiz akyl we üýtgewsiz erki bilen garaşsyz Azerbaýjan döwletini häzirki we häzirki zaman ösüşiniň nusgasyna öwürdi. Ikinji Garabag söweşinde 44 günde gazanan ajaýyp ýeňşimiz, 1993-nji ýyldan başlap köp ýyllaryň dowamynda amala aşyrylan syýasy, ykdysady, diplomatik we harby strategiýanyň netijesi boldy "Demir ýumruk" hadysasy: 2020-nji ýylda Azerbaýjanyň halky taryhda milli jebisligiň iň beýik mysallaryndan birini görkezdi. Prezident Ylham Alyýewiň ýolbaşçylygynda geçirilen Watançylyk urşunyň netijesinde ýerlerimiz azat edildi, Azerbaýjanyň territorial bitewiligi dikeldildi we sebitde Azerbaýjana gönükdirilen täze geosyýasy hakykat ýüze çykdy. Şol döwürde dillerde söz sözüne öwrülen "Demir ýumruk" jümlesi diňe bir harby güýji aňlatman, eýsem döwletiň we halkyň jebisligini, syýasy erkini, milli raýdaşlygy, taryhy ýady we azerbaýjan ideologiýasyny aňladýardy. Bu oryeňişiň ideologiki kökleri esasan Heýdar Alyýewiň mekdebine baglydy Heýdar Alyýewiň Azerbaýjan döwletliligine beren iň uly ideologiki miraslaryndan biri, azerbaýjanizm düşünjesidir. Bu pikir diňe bir syýasy teoriýa däldi. Milli jebisligiň nusgasy, döwletlilik pelsepesi, medeni öz-özüňi tanamak ulgamy we dünýädäki azerbaýjanlylaryň ahlak platformasydy. Ylham Alyýewiň döwründe bu düşünje hasam giňelip, dünýä häsiýetine eýe boldy Häzirki wagtda dünýäniň dürli ýurtlarynda ýaşaýan millionlarça azerbaýjanlylar dil, taryh, medeniýet, Garabag hakykatlary we milli bähbitler barada has ýakyn birleşip başlady Heýdar Alyýew geljekde diňe geografiki serhetleri bolan beýik döwlete öwrülip bolmajakdygyna gowy düşünýärdi. Güýçli diaspora, medeni täsir we milli jebislik hem möhüm faktorlar. Şol sebäpli Bütindünýä azerbaýjanlylaryň 1-nji gurultaýy onuň başlangyjy bilen taryhy ähmiýete eýe boldy. Ylham Alyýewiň döwründe bu syýasat has yzygiderli dowam etdirildi: diaspora guramalary güýçlendirildi, Garabag hakykatlary dünýä ýaýradyldy, daşary ýurtlarda ýaşaýan azerbaýjanlylaryň utgaşdyrylmagy artdy we milli-medeni taslamalar giňeldi. Esasanam Watançylyk urşy döwründe dünýäniň dürli ýurtlarynda ýaşaýan azerbaýjanlylaryň görkezen agzybirligi bu syýasatyň hakyky netijesi boldy Heýdar Alyýewiň medeni syýasaty Ylham Alyýew döwründe üstünlikli dowam etdirildi. Bu ugry: Şuşa Azerbaýjanyň medeni paýtagty boldy, Molla Panah Wagifiň gubury dikeldildi, Garabagdaky beýleki taryhy ýadygärlikleriň gaýtadan dikeldilmegi başlandy, mugham, asik sungaty we nusgawy miras döwlet derejesinde saklandy we Azerbaýjan medeniýetiniň täze hakykatlary dünýäde wagyz edilip başlandy. Şuşanyň azat edilmegi diňe bir harby däl, eýsem medeni ýeňiş hem boldy. Sebäbi Şuşa azerbaýjan milli ruhunyň nyşanlaryndan biri hasaplanýar. Bu nukdaýnazardan Zafar milli ýadyňy dikeltmekdi Heýdar Alyýew tarapyndan esaslandyrylan energiýa strategiýasy, Ylham Alyýewiň döwründe has giň gerim aldy. Energetika taslamalary giňeldildi, Günorta Gaz Koridory amala aşyryldy, Azerbaýjan Europeewropanyň energiýa howpsuzlygynda möhüm hyzmatdaş boldy, nebit däl pudagy ösdürmek üçin ädimler ädildi, iň esasysy, Zangezur koridorynyň taryhy meselesi çözülmeli. Bu ykdysady güýç soňra Azerbaýjanyň diplomatik we harby mümkinçiliklerini artdyrdy. Aslynda, 2020-nji ýyldaky oryeňişiň arkasynda diňe bir goşun däl, eýsem köp ýyllaryň dowamynda döredilen ykdysady garaşsyzlyk hem bardy Häzirki wagtda Heýdar Alyýewiň mirasyna diňe geçmişiň syýasy ýady hökmünde garamak dogry bolmaz. Mirasy häzirki Azerbaýjan döwletçiliginiň ideologiki we strategiki esasydyr Döwletlilik pikiri, azerbaýjanizm ideologiýasy, milli jebislik, güýçli döwlet modeli, dünýädäki azerbaýjanlylaryň raýdaşlygy we milli-medeni ýadygärligi goramak ýaly möhüm meseleler bu mirasyň esasy sütünleridir. Heýdar Alyýewiň iň uly strategiki arzuwlaryndan biri, diňe güýçli Azerbaýjan döwletini döretmek däldi. Şeýle hem, bölünen milli ýady birleşdirmek we dünýäniň azerbaýjanlylaryny umumy bir pikire ýygnamak isledi Bu nukdaýnazardan gelejek üçin iň uly wezipe hut şu: dünýädäki azerbaýjanlylaryň milli agzybirligini we raýdaşlygyny goramak. Sebäbi häzirki zaman dünýäsinde diňe bir adamlary diri galdyrýan serhetler däl. Olary diri saklaýan zat umumy ýat, umumy dil, umumy medeniýet, döwletlilik baradaky umumy pikir we milli raýdaşlykdyr. Häzirki wagtda azerbaýjanizm ideologiýasy diňe bir Azerbaýjanda däl, eýsem dünýäniň dürli ýurtlarynda ýaşaýan millionlarça azerbaýjanlylaryň ahlak baglanyşygyny emele getirýän esasy platforma öwrülýär. Haýdar Alyýew bu ideologiki çyzygyň başynda, Ylham Alyýew bolsa häzirki zaman taryhy dowamydyr. Beýik lider bilen başlanan taryhy tabşyryk, baş serkerde Ilham Aliýewiň aýgytly ädimleri, tutanýerli tutanýerliligi we erki sebäpli üstünlikli dowam etdirilýär Azerbaýjan ersazyjylar birleşiginiň başlygynyň geňeşçisi