Binagäriň dymmagy, alymyň sesi

Taryh käwagt dymýar. Daşlarda, diwarlarda, geometrik nagyşlarda gizlenýär. Şol ümsümlikde asyrlar boýy gürleýän bir pikir ýaşaýar. XII asyrda Nakhiwanda gurlan binagärlik ýadygärlikleri şeýle dymmagyň göterijileridir. Bu dymmagyň awtory Ajami Nakhçivani. Onuň döreden binagärlik dili, pikirlenen görnüşdäki sessiz pelsepe. Emma her uly dymmagyň sesi bar. Ajami Nakhwiwaniniň binagärlik mirasy asyrlar boýy dymyp, 20-nji asyryň ortalarynda ylmy söze öwrüldi. Abdulwahab Salamzadeh bu sesiň awtorlaryndan biri, ilkinji ses. Hormatly alym, sungat ylymlarynyň doktory, professor, binagär, Azerbaýjan SSR Ylymlar akademiýasynyň doly agzasy, akademik Abdulwahab Salamzade Ajamini diňe bir taryhy binagär hökmünde däl, eýsem ulgam döreden suratkeş, mekdebi döreden intellektual şahsyýet hökmünde hem hödürledi. Şeýlelik bilen, daşdan ideýa barýan ýol ylmy pikir bilen açyldy 2026-njy ýyl Azerbaýjan medeniýeti üçin tötänleýin senenama ýyly däl. Bu ýyl Ajami Nakhwiwaniniň doglan gününiň 900 ýyllygy, işini ylmy esasda öwrenen görnükli sungat tankytçysy Abdulwahab Salamzadehiň 110 ýyllygy. 2026-njy ýyl bu iki ýubileýiň ruhy nukdaýnazardan kesişýän senesi hökmünde tapawutlanýar. Bu çatryk diňe bir ýatlamak meselesi däl, eýsem ylmy miras we medeni jogapkärçilik meselesidir Ajami Nakhivani-iň çylşyrymly we köp gatly binagärlik ulgamynyň ylmy düşündirişi Abdulwahab Salamzadeniň gözleginiň özenini emele getirdi. Gymmat alym, Ajamini mifologiýa etmedi, ýönekeýleşdirmedi we ýüzleý kesgitlemeler bilen kanagatlanmady. Munuň tersine, sungatyny analitiki garaýyş bilen öwrendi we binagärlik görnüşleriniň aňyrsyndaky ideýalary we estetiki ýörelgeleri ylmy esaslarda açdy. Salamzadehiň çemeleşmesinde Ajami mirasy janly, pikirleniş we gürlemek ulgamy hökmünde görkezilýär Abdulwahab Salamzadeniň Ajami Nakhivaniniň işine bolan garaýşy tötänleýin gyzyklanma döretmedi. Maksatly, yzygiderli we usulyýet taýdan esaslandyrylan ylmy pozisiýa. Gözleglerinde Ajami mirasy aýratyn ýadygärlikleriň beýany bilen çäklenmedi. Bu miras binagärlik pikiriniň tutuş ulgamynyň beýany hökmünde hödürlenýär. Salamzadeh üçin Momina Hatunyň we Yususif Küseýir oglunyň guburlary diňe orta asyr ýadygärlikleri bolman, eýsem daşda kodlanan belli bir ideýa-filosofiki görnüşiň görnüşleri bolupdyr Ajaminiň sungatyna "Ajami Abubakr oglu we Nakhivan binagärlik ýadygärlikleri", "Azerbaýjan binagärliginiň Nakhiwan mekdebiniň ýadygärlikleri" (bilelikde ýazyjy), "Ajami Nakhivani" kitaplarynda, şeýle hem orta asyr binagärlik ýadygärliklerine bagyşlanan eserlerinde aýratyn orun berilmegi tötänden däldir. Salamzade ilkinji gezek Ajami Nakhwiwanini ýerli binagäriň çäginden çykardy we ähli türk we gündogar arhitekturasynyň çäginde baha berdi. Bu çemeleşme, azerbaýjan sungat öwrenişinde täze tapgyr açdy. Ajami diňe bir "Nakhivan binagäri" hökmünde däl, eýsem sebit binagärlik proseslerine täsir eden mekdebi esaslandyryjy hökmünde hem hödürlendi Abdulwahab Salamzadeniň usulyýetiniň esasy artykmaçlygy, resmi düşündirişden kanagatlanmady. Arhitektura görnüşini ideýadan aýyrmady. Geometrik nagyşlaryň ritmi, konstruktiw çözgütleriň logikasy we giňişlikdäki gurama ýörelgeleri derňewinde estetiki kategoriýa däl-de, intellektual görkeziji hökmünde çykyş etdi. Şunuň bilen baglylykda, Salamzade Ajami mirasyny öwrenip ýörkä binagärçiligi "ýiti pikir" hasaplady. Bu çemeleşme, Ajami sungatynyň düýp manysyna iň ýakyn ylmy pozisiýa boldy Häzirki wagtda yza gaýdyp seretseň, diňe bir döredijiliginiň däl, eýsem bu zehini ylmy esasda açan gözlegçileriň rolunyň Ajami Nakhiwani dünýä arhitekturasynyň taryhynda iň möhüm ornunda aýgytlydygy äşgärdir. Abdulwahab Salamzadeh bu ugurda diňe bir gözlegçi däl, binagärlik ýadyny saklaýjydyr. Ajamini wagtyň ýatdan çykarylmagyndan halas etdi we ylmy dolanyşyga gaýtardy. Şol sebäpli şu gün, Ajami Nakhçiwaniniň 900 ýyllygyny bellän mahaly, Abdulwahab Salamzadeniň adyny aýtmazlyk mümkin däl. Bu ýubileýlerden has köp. Bu ylmy wy consciencedan meselesidir. Sebäbi binagärlik ýadygärlikleri özleri üçin gürlänok. Ylym, pikir we jogapkärçilikli gözlegler olary gürlemäge mejbur edýär. Ajami arhitektura bilen wagt döreden bolsa, Salamzade bu gezek sözlere öwrülen alymdy Ajami Nahçiwaniniň 900 ýyllygy mynasybetli şu gün beýan edilen wakalaryň we pikirleriň fonunda bir hakykaty ýatdan çykaryp bolmaz. Uly miras diňe bir ýatda galmak bilen çäklenmän, düşünmek arkaly hem ýaşaýar. Ajami arhitekturany pikir ulgamy hökmünde döreden bolsa, ony okamak we geljekki nesillere dogry ýetirmek üçin ylmy jogapkärçilik talap edilýär. Abdulwahab Salamzade bir gezek bu jogapkärçiligiň derejesini ölçedi kesgitledi Salamzadehiň ylmy mirasy häzirem möhümdir, sebäbi arhitektura taryhyna diňe bir hronologiki faktlaryň ýygyndysy hökmünde däl-de, eýsem medeni ýadyň işjeň bölegi hökmünde düşünýärdi. Approachadygärlik geçmişiň beýany däl-de, häzirki we geljege gönükdirilen pikirdi. Şonuň üçin Salamzadeh mekdebi diňe bir metodiki mekdep däl, eýsem ruhy mekdep, ylma dogruçyl çemeleşýän mekdepdir 2026-njy ýylyň 26-njy fewralynda Abdulwahab Salamzadeniň doglan güni diňe bir senenama çäresi däl. Bu taryh, Ajami ýaly binagärleriň diňe ýubileý ýyllarynda däl-de, elmydama ylmy pikirlenmek bilen diri galmalydygyny ýada salýar. Otherwiseogsam, daş dymar, görnüş mazmundan aýrylar we pikir wagtyň tozanynda ýitiriler. Taryhyň dymmagy köplenç ýatdan çykarmagyň däl-de, biperwaýlygyň netijesidir. Bu biperwaýlyk iň uly ýitgilere sessiz sebäp bolýar Ajami Nakhivani arhitektura bilen wagt kesgitledi, daş-töweregi boýun egdirdi we pikiri ýükledi. Bu aralykda, Abdulwahab Salamzade ylmy sözlere öwürdi, binagärlik ýadyny tertipleşdirdi we pikir giňişligine geçirdi. Bu günki wezipämiz diňe ikisini ýatlamak we ýatlamak däl, eýsem bize galdyran mirasyny dowam etdirmek. Sebäbi bu miras diňe bir geçmişe degişli bolman, eýsem şu gün we geljegi pikirlenmek zerurlyklaryny kanagatlandyrýar. Binagäriň dymmagy diňe alymyň sesi dymmasa manyly. Otherwiseogsam, daş hem, söz hem wagtdan goragsyz galýar ANAS-nyň Nakhivan bölümi