Bir donoryň gany üç adamyň janyny halas edýär - Söhbetdeşlik

Elhan Nagiýew: "Soňky iki ýylda donorlaryň sany 40,000-den gowrak artdy" Geljekde iki sany täze gan bankyny açmak boýunça işler alnyp barylýar "-diýdi Donorlaryň 88 göterimi erkekler, 12 göterimi aýallar ” Saglygy goraýyş ministrliginiň Respublikan gan bankynyň ýerine ýetiriji direktory Elhan Nagiýew Modern.az web sahypasyna giňişleýin söhbetdeşlik berdi. Onuň bilen geçirilen söhbetdeşligi okyjylarymyza hödürleýäris: Jenap Elhan, Gan bankynda iň uly ýetmezçilik haýsy gan toparlary we goraghananyň howply derejä ýakyn wagtlary barmy? Respublikan gan bankyndaky ýagdaý dünýädäki gan banklarynyň tendensiýalaryna laýyk gelýär. Ilatyň arasynda haýsy gan toparlary has ýygy duş gelýär, donorlaryň arasynda şol bir surat bar. Umuman, ganyň ýeke-täk çeşmesi adamlardyr. Azerbaýjanda iň köp ýaýran gan toparlary A Rh pozitiw (II topar) we O Rh pozitiw (I topar) gan toparlarydyr. Rh polo positiveitel gan topary ilatyň takmynan 33,3 göterimini, O Rh polo positiveitel 31,7 göterimi düzýär. Ativearamaz rezus gan toparlary az bolýar. Mysal üçin, AB Rh negatiw gan topary ilatyň 1,1 göterimini, B Rh negatiwiniň bolsa 0,9 göterimini düzýär. Şol sebäpli käbir gan toparlary üçin ätiýaçlyklaryň emele gelmegi aýratyn ünsi talap edýär. Gan bankynyň esasy wezipelerinden biri seýrek gan toparlary üçin ätiýaçlyk döretmekdir. Respublikan gan bankynyň merkezi we 8 sebit şahamçasy bir maglumat ulgamynda işleýär. Informationhli maglumatlar merkeze iberilýär we çeşmeleriň paýlanyşy şu ýerden dolandyrylýar. Öňki ýyllaryň statistikasyny seljerýäris, haýsy aýlarda haýsy ganyň görnüşleriniň zerurdygyny kesgitleýäris we şoňa görä meýilleşdirýäris Azerbaýjanda ýygnanan gan esasan hassalaryň haýsy toparyny bejermekde ulanylýar we soňky ýyllarda haýsy tarapa zerurlyk artdy? Häzirki wagtda, dünýädäki ýaly, esasan komponent bejergisi Azerbaýjanda ulanylýar. .Agny, gan tutuşlygyna ulanylman, komponentlere bölünýär. Her bir komponentiň saklanyş temperaturasy we saklanyş möhleti dürli-dürli. Ganyň we ganyň düzüm bölekleri adatdan daşary ýagdaýlarda we meýilleşdirilen bejergilerde ulanylýar. Ulanyşyň esasy ugurlary talassemiýa, gemofiliýa, onkematologiki keseller, dürli şikesler, awtoulag hadysalary we meýilleşdirilen hirurgiki amallardyr Tomus aýlarynda donorlaryň sanynyň azalmagy ulgama nähili täsir edýär we bu ýagdaý käbir ýagdaýlarda operasiýa ýa-da bejerginiň yza çekilmegine sebäp bolýarmy? Donorlaryň sanynyň belli bir azalmagy möwsümleýin döwürlerde, esasanam tomus aýlarynda we dynç alyş günlerinde bolup biler. Munuň esasy sebäbi adamlaryň dynç alşa gitmegi we migrasiýa faktorydyr. Bu ýagdaýy öňünden göz öňünde tutýarys we şoňa görä ätiýaçlyklarymyzy düzýäris. Jübi brigadalarynyň üsti bilen ýylyň dowamynda dürli kärhanalarda we guramalarda gan tabşyrmak kampaniýalary geçirilýär. Dynç alyş günlerinde bu hereketleriň intensiwligi belli bir derejede azalsa-da, emele gelen ätiýaçlyklar sebäpli ähli isleg kanagatlandyrylýar. Şu güne çenli ne TABIB-iň edaralarynda, ne-de hususy lukmançylyk edaralarynda gan ýetmezçiligi ýa-da wagtynda ideg edilmezligi sebäpli näsagyň ýitirilmegi meselesi ýüze çykdy Sosial ulgamlardaky "gyssagly gan zerur" bildirişleri resmi ulgamlar arkaly nä derejede paýlaşylýar we resmi däl donorlar meselesi häzirki wagtda-da möhüm mesele bolup galýarmy? Islendik adam sosial ulgamlarda maglumatlary paýlaşyp biler. Bu ýerde käbir akyl we psihologiki faktorlar hem rol oýnaýar. Adamlar käwagt ýakynlaryny bejermek üçin öz donorlaryny tapmaga synanyşýarlar. Şeýle-de bolsa, häzirki zaman gan bank ulgamynda haýyr-sahawat anonim ýagdaýda edilýär. Esasy maksat belli bir hassanyň däl-de, ulgamyň hemaýatkäri bolmak. Bu lukmançylyk we ahlak taýdan has dogry çemeleşme. Şeýle mahabatlary derňeýäris. Biziň tejribämiz, ýüzlenmeleriň köpüsiniň maglumatyň ýoklugy ýa-da psihologiki sebäpler bilen baglanyşyklydygyny görkezýär. Adamlar köplenç ilki bilen Gan bankyna barmaýarlar. Gan we gan komponentlerini bermek hassanyň ýa-da garyndaşyň haýyşy esasynda däl-de, lukmançylyk edarasynyň resmi haýyşy esasynda amala aşyrylýar. Lukmançylyk merkezi bize haýsy komponentiň gerekdigini aýdýar we biz ony üpjün edýäris Azerbaýjanda meýletin donor medeniýeti eýýäm döräpdir öýdýärsiňizmi ýa-da adamlar henizem ýakynlary üçin gan tabşyrmagy makul bilýärlermi? Meýletin haýyr-sahawat medeniýeti ýylsaýyn ösýär. Biz ätiýaçlyklarymyzy takyk meýletin donorlaryň hasabyna düzýäris. Mysal üçin, gijeki çaga dogurmak wagtynda Gaty ganly näsag girip biler. Onuň bilen donor ýok bolmagy mümkin. Şeýle ýagdaýlarda saklanylýan gan we ganyň düzüm bölekleri möhümdir. Talassemiýa we onkematologiki näsaglar üznüksiz gemotransfuziýa alýarlar. Diňe Talassemiýa merkezine 150-200 birlikden gowrak gan we gan komponentlerini iberýän günlerimiz bar. Statistikalara görä, donorlaryň 14,8 göterimi yzygiderli gan donorlarydyr. Donorlaryň 88 göterimi erkekler, 12 göterimi aýallar. Soňky ýyllarda aýal donorlaryň sany köpeldi. Donorlaryň sany yzygiderli artýar. Donorlaryň sany 2023-nji ýylda 93 müň bolsa-da, 2024-nji ýylda 124 müň 146, 2025-nji ýylda 133 müň 892-e ýetdi. 2026-njy ýylyň ilkinji dört aýynda 47,633 donor hasaba alyndy. Aprel aýynda rekord sany hasaba alyndy - 14 müň 881 adam gan tabşyrdy. Bu sanlar adamlaryň ulgama ynamynyň bardygyny we meýletin haýyr-sahawat medeniýetiniň ösýändigini görkezýär Donoryň gany laboratoriýada nädip bölünýär we bu gan hakykatda näçe adamy halas edip biler? Transfuziýa lukmançylygynyň iň möhüm meselelerinden biri donor ganynyň wirus howpsuzlygyny üpjün etmekdir. Donor gan bereninden soň, nusgalar laboratoriýa iberilýär. Başlangyç etapda serologiki synaglar geçirilýär. Munuň üçin diňe gan banky üçin niýetlenen ýokary duýgur enjamlar ulanylýar. Serologiki gözden geçirilenden soň, negatiw netijeleri görkezýän ähli nusgalar NAT (Nuklein kislotasyny barlamak - nuklein kislotalary güýçlendirmek) tehnologiýasy bilen barlanýar. Bu usul wiruslary has irki döwürde tapmaga mümkinçilik berýär. Gan topary kesgitlenenden we ähli howpsuzlyk ädimleri tamamlanandan soň, gan ulanmak üçin goýberilýär. Azerbaýjanda NAT tehnologiýasyny ornaşdyrmak 2025-nji ýyldan bäri başlandy. Bu tehnologiýa dünýäniň ösen ýurtlarynda ulanylýan iň häzirki zaman howpsuzlyk mehanizmlerinden biridir we goýberilen ganyň wirus howpsuzlygyny üpjün etmekde möhüm rol oýnaýar. Bir donoryň gany, böleklere bölünende üç adamyň ömrüni halas edip biler Möhleti geçen gan bilen baglanyşykly ýagdaý nähili düzgünleşdirilýär we bu mesele Azerbaýjanda we dünýäniň beýleki ýurtlarynda görülýärmi? Gan adam bedeninden iň gymmatly dokumalardan biridir. Her donoryň beren gany biziň üçin aýratyn ähmiýete eýe. Ganyň ähli bölekleri elektron görnüşinde hasaba alynýar we olaryň saklanyş möhleti hemişe gözegçilikde saklanýar. Maksat, ganyň birliginiň mümkin boldugyça biderek sarp edilmezligini üpjün etmekdir. Mysal üçin, eritrosit massasynyň saklanyş möhleti 35-42 gün. Täze doňdurylan plazma 24 aýa çenli saklanyp bilner. Käbir komponentleri diňe 3-5 günüň dowamynda ulanmaly. Halkara tejribesinde bolşy ýaly, ulanyp bolmaýan ýa-da tehniki sebäplere görä ýok edilýän komponentler bolup biler. Şeýle-de bolsa, bu görkeziji iň pes derejede saklanýar. Hatda bir ganyň birligi ýok edilmedik aýlaram bar Bakuw bilen deňeşdirilende sebitlerde gan üpjünçiligi nähili kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýar we sebitlerden paýtagta gan daşamak prosesi nähili guralan? Gan ätiýaçlyklaryny dolandyrmak doly sanly platformada amala aşyrylýar. Respublikan gan bankynyň merkezi we 8 sebit şahamçasy bir ulgamda işleýär. Guba, Şeki, Barda, Mingaçewir, Şirwan, Lankaran, Sumgaýt we beýleki sebit bölümleri öz çägindäki sebitleri gan bilen üpjün edýär. Her bölümde gan toparyna hakyky wagtda gözegçilik edilýän merkezi ulgamyň üsti bilen. Zerurlyk ýüze çykanda, gan komponentleriniň bir sebitden beýlekisine geçirilmegi gurnalýar Adatdan daşary ýagdaýlar üçin aýratyn gan ätiýaçlygy barmy we ulgam haýsy tertipde işledi, esasanam 44 günlük söweş wagtynda? Hawa, adatdan daşary ýagdaýlar üçin aýratyn strategiki ätiýaçlyk bar. Bu görkezijiler her gün, hatda her iki sagatdan täzelenýär we yzygiderli gözegçilik edilýär. 44 günlük Watançylyk urşy döwründe donorlaryň işjeňligi gaty ýokarydy. Adamlar uly watançylyk duýgusy bilen gan tabşyrmak hereketlerine meýletin goşuldylar. Şol döwürde döredilen raýdaşlygyň netijesinde müňlerçe ýaralanan adamyň janyny halas etmek mümkin boldy. Häzirki wagtda dürli döwlet edaralary, hususy kärhanalar we guramalar gan tabşyrmak kampaniýalaryna meýletin ýüz tutýarlar Sanlaşdyrmak we emeli intellekt tehnologiýalary soňky ýyllarda Gan bankynyň iş ýörelgesini we emeli gan tehnologiýalarynyň geljekde donorlara bolan islegini nädip azaldar? edip biler Häzirki wagtda hiç bir tehnologiýa adamyň ganyny çalşyp bilmez we ýakyn wagtda mümkin däl ýaly. Ganyň ýeke-täk çeşmesi adamdyr. Emma sanlaşdyrmak we täze tehnologiýalar gan hyzmatlaryny dolandyrmakda möhüm rol oýnaýar. Geljekde emeli intellekt serişdeleri meýilleşdirmek, gan toparlarynyň sebitlerde paýlanyşyny seljermek, logistika we çeşmeleriň optimal paýlanyşy ýaly ugurlarda has giňden ulanylyp bilner. Technologyagny, tehnologiýa ganyň özüni çalşyp bilmese-de, gan hyzmatynyň has netijeli dolandyrylmagyna möhüm goşant goşup biler Donorlaryň ýaşy we jyns statistikasy häzirki wagtda nähili üýtgeýär we gan tabşyrmak baradaky pikirler saglyga, esasanam aýallaryň we ýaşlaryň arasynda näderejede zyýanly? Adamlaryň arasyndaky psihologiki päsgelçiligi ýeňip geçmek üçin gan tabşyrmak we sadaka bermek medeniýetini döretmek möhümdir. Habarlylygyň artmagy bilen adamlar gan tabşyrmagyň howply iş däldigine düşünýärler. Munuň tersine, bu amal lukmanyň gözegçiligi astynda bütinleý önelgesiz şertlerde amala aşyrylýar. Gan tabşyrmagyň adam bedeni üçin hem peýdasy bar. Gematopoez prosesi täzelenýär, donor lukman tarapyndan yzygiderli barlanýar we bedendäki proseslere gözegçilik edilýär. Şol bir wagtyň özünde donoryň gany iň häzirki zaman tehnologiýalary bilen ýokaşma barlanylýar. Soňky ýyllarda aýallaryň arasynda haýyr-sahawata bolan gyzyklanma artýar. Fiziologiki aýratynlyklary göz öňünde tutup, erkekler ýylda 4 gezek, aýallar bolsa 3 gezek gan berip bilerler. Elbetde, bu adamyň umumy saglygyna baglydyr. Statistikalarymyz, donorlaryň esasy toparynyň 18-30 ýaş aralygyndaky adamlardygyny görkezýär. Donorlaryň takmynan 60 göterimi bu ýaş toparyndadyr. Bu, esasanam ýaşlaryň we okuwçylaryň arasynda haýyr-sahawat medeniýetiniň emele gelmegi taýdan möhüm görkeziji. Aýallaryň gan tabşyrmak kampaniýalaryna gatnaşmagynyň artmagy begendirýär Käwagt agramy pes adamlar gan tabşyrmaly däldir diýilýär, köplenç aşa semiz adamlar gan tabşyryp bilerler. Bu barada näme pikir edýärsiňiz? Bu mesele anyk lukmançylyk teswirnamalary esasynda düzgünleşdirilýär. Agramy 50 kilograma ýetmeýän adamlardan alynmaýar. Lukmançylyk nukdaýnazaryndan bu dogry hasap edilmeýär. Donor bolmak üçin adamyň agramy 50 kilograma, beýikligi 150 santimetrden ýokary bolmaly. Sagdyn adamlardan gan almak beden üçin peýdaly prosesdir, ýöne bu ýerde agram we umumy saglyk hökmany suratda göz öňünde tutulýar Umuman aýdanyňda, donor üçin gan tabşyrmagyň oňyn taraplary haýsylar? Şeýle hem, sagdyn adam bir ýylda näçe gezek gan berip biler? Gan tabşyrmagyň beden üçin möhüm dikeldiş peýdalary bar. Muny tebigatdaky prosesler bilen deňeşdirip bolar. Mysal üçin, ösümlik kesilende täze gül öndürýär. Adam bedeninde gematopoez prosesi gan tabşyrylanda işjeňleşýär. Gan öýjükleri gematopoetiki, ýagny süňk ýiliginiň öýjükleri. Gan berlende, şol öýjükleriň täzelenmegi we täze öýjükleriň emele gelmegi bolýar. Munuň bilen birlikde adamda ruhy kanagatlanma duýgusy bar. Gumanitar ädim ätmek adamyň içki dünýäsine-de oňyn täsir edýär. Käwagt adamlar hijama ýüz tutýarlar. Şeýle-de bolsa, hijama käbir ýagdaýlarda çynlakaý kynçylyklara sebäp bolup biler. Scarara we ýara ýerlerinden ýokaşma ähtimallygy ýokary. Gan tabşyrmak, lukmanyň gözegçiligi astynda önelgesiz şertlerde amala aşyrylýar. Şonuň üçin adamlara has ygtybarly we has peýdaly usul ýaly gan tabşyrmagy makul bilýäris. Sagdyn erkekler ýylda 4 gezek, aýallar bolsa 3 gezek gan berip bilerler Haýsy hünärmen we jemgyýetçilik toparlary iň işjeň donorlar? Üznüksiz gan tabşyrýan deputatlara, syýasy-jemgyýetçilik we medeni işgärlere at berip bilersiňizmi? Gan tabşyrmak kampaniýalaryna gatnaşmaýan edaranyň ýokdugyny aýdyp bolar. 14-nji iýunda Bütindünýä gan donorlary güni hökmünde bellenilýär we biz bu güni aýratyn belleýäris. Bu ugurda bizi goldaýan dürli kärhanalar, guramalar, ministrlikler, şeýle hem aýry-aýry donorlar bar. Yzygiderli esasda, her 3 aýdan meýletin gan donorlarymyz bar. Olar bilen duşuşyklar geçirýäris we minnetdarlygymyzy bildirýäris. Sebäbi bu adamlar gan hyzmatyny yzygiderli goldaýarlar. Recentlyakynda Milli Mejlisde gan tabşyrmak kampaniýasy geçirildi. Saglyga rugsat berýän deputatlar bu çärä gatnaşdy. Gan tabşyrmak kampaniýalary hem harby bölümlerde yzygiderli guralýar. Bizi özleri çagyrýarlar. Uly guramalar we Holdingler hem bu işe işjeň gatnaşýarlar. Bu ýerde belli bir ady agzamak dogry bolmaz, sebäbi haýyr-sahawat meýletin esasda amala aşyrylýar. Biziň üçin esasy mesele, bu medeniýetiň adamlarda kemala gelmegi. Durmuşy göni donoryň ganyna bagly hassalar topary bar. Käbir hassalar hepdede azyndan 1-2 gezek gan alýarlar. Olary üpjün etmek döwletimiziň, saglygy goraýyş ulgamynyň we biziň borjumyz. Gan bankyndaky işler yzygiderlilik we dowamlylyk ýörelgesine esaslanýar. Donoryň kabul edilmeginden başlap, gan we gan komponentlerini gaýtadan işlemek, saklamak we lukmançylyk edaralaryna eltmek ýaly ähli amallar zynjyrly tertipde gurnalýar. Adam faktoryny azaltmak we gan düzümleriniň ygtybarly üpjün edilmegi üçin ulgam iň ýokary derejede elektroniki Daşary ýurtlar bilen deňeşdirilende, Azerbaýjanyň donor ulgamy haýsy ugurlarda yza galýar we meýletin donor medeniýetiniň doly emele gelmegine iň uly päsgelçilik näme? Birnäçe ugurda artykmaçlyklarymyz bar diýip pikir edýärin. Tehnologiýa nukdaýnazaryndan Azerbaýjanda gan we gan komponentleriniň üpjünçiligi, gaýtadan işlenmegi we wirus howpsuzlygy Europeanewropa ýurtlarynda ulanylýan ýörelgeler bilen deňdir. Recentlyakynda Italiýadan gelen hünärmenler biziň işimiz bilen tanyşdylar we işleriň şu derejede Azerbaýjanda geçiriljekdigine garaşmaýandyklaryny aýtdylar. Tehnologiýa hökmünde şol bir ulgamlar ulanylýar. Käbir ugurlarda has döwrebap çözgütler hem ulanylýar. Dünýä gan banklarynyň esasy meselelerinden biri donorlary çekmek. Bagtymyza, Azerbaýjanda bu ugurda çynlakaý problema ýok. Halkymyzyň milli we ahlak gymmatlyklary, dini gymmatlyklarymyz, birek-birege goldaw bermek we paýlaşmak däbi bu ugurda aýdyň görkezilýär. Geljekde üznüksiz donorlar üçin belli bir artykmaçlyklary bermek gowy bolardy. Bu donor medeniýetini hasam giňeltmäge kömek edip biler. Mysal üçin, donora bir günlük iş rugsady bermek höweslendiriş taýdan möhümdir. Türkiýäniň Gyzyl esarymaý aýynyň wekilleri bilen bolan duşuşykda bu tejribe barada aýdanymda, olar muňa ýokary baha berdiler. Donorlary diňe bir gan berýän adam däl-de, ulgamyň bir bölegi hökmünde görýäris. Olar biziň hyzmat edýän adamlarymyz. Merkezimiz olar üçin öý mekanyna öwrüldi. Olary çärelerimize çagyrýarys, zerurlyk ýüze çykanda, olar we garyndaşlary hem bize ýüz tutýarlar. Aramyzda birek-birege ynam we tanyşlyk emele geldi diýerdim Geljekde "mejbury donor tapmak" praktikasyny doly ýok edip bolar öýdýärsiňizmi? Häzirki wagtda Azerbaýjanyň we Europeanewropa ýurtlarynyň köpüsiniň tejribesi, aýratyn donor däl-de, ulgam donory bolmak has dogry çemeleşmäni görkezýär. Bu, donoryň gizlinligini we gizlinligini goramagy üpjün edýär. Meýletin sadaka hiç wagt aktuallygyny ýitirer öýdemok. Munuň tersine, adamlar birek-birege kömek etmäge taýyn bolanda jemgyýet has sagdyn ösýär. Azerbaýjanda we dünýäniň köp ýurtlarynda haýyr-sahawat meýletin esasda amala aşyrylýar. Elbetde, adam ýakyn adamyna gan tabşyrmak isläp biler. Donöne berlen gan diňe bir adama däl, mätäç beýleki adamlara-da kömek edip biler. Munuň düýbündäki esasy mesele ganyň ornuny tutup bilmez. Ganyň ornuny tutup bolmaz Donor bolmak üçin ýüz tutup, iň soňky minutda pikirini üýtgedýänler köp, munuň esasy sebäbi has psihologiki gorky ýa-da saglyk aladalarymy? Käwagt şeýle ýagdaýlar bolýar we meniň pikirimçe esasy sebäp nadanlykdyr. Käbir adamlar gan görenlerinde iňňelerden gorkýarlar. Käwagt garyndaşlary olara gan tabşyrmagyň zyýanlydygyny aýdýarlar. Bu ýagdaý donorlaryň gaty az bölegini öz içine alýar. Şeýle adamlar bilen söhbetdeşlik geçirilýär we prosesiň ýönekeý, howpsuz we agyrysyzdygyny düşündirýärler. Bu ugurda köp ýyllap işleýän lukmanlarymyz bar. Donorlar bilen psihologiki nukdaýnazardan dogry aragatnaşyk saklaýarlar we aladalaryny ýok edýärler Bu ugurda köp ýyl bäri işleýän biri hökmünde size iň täsir galdyran we ýatdan çykarmadyk waka näme boldy? Iň täsir galdyran waka, 44 günlük Watançylyk urşy wagtynda gören köp sanly donor. Adamlar, hatda hatarda bolmasa-da, gan tabşyrmak arkaly goldawlaryny görkezmek islediler. Bu gaty täsir galdyryjy görnüşdi. Biziň islegimiz, mundan beýläk hemişe parahatçylygyň we asudalygyň bolmagyny isleýäris. Çagalygym Birinji Garabag söweşine gabat geldi. Men şol wagt takmynan 12-13 ýaşymdadym. Ikinji Garabag söweşinde halk bilen döwletiň nädip birleşendigini gördük. Halk prezidentiň töwereginde birleşdi, hemmeler birek-biregi goldadylar. Häzirki wagtda Garabagda we beýleki sebitlerde gan hyzmatyny etmäge synanyşýarys ýurdumyzyň ähli sebitlerindäki raýatlar bilen bile boluň. Geljekde iki sany täze gan bankyny açmak boýunça işler alnyp barylýar. Olaryň biri Gündogar Zangezur ykdysady etrabynda, beýlekisi Garabagda işlär. Biri Laçinde, beýlekisi Agdamda meýilleşdirilýär. Esasy zat, bu esere höwesli bolmak. Çaga dogranda köp gan akýan enä gan berip, janyny halas etmek iň uly ahlak gymmatlygydyr. Iň uly maýa adam kapitalydyr. Adamda goýlan maýa goýumdan has gymmatly zat ýok