Birneme has adam bolmak: Orhan Arasyň sözler, daşary ýurtlara wepalylyk dünýäsi

Tehnologiýanyň durmuşymyzda agdyklyk edýän döwründe uruşlar adam ykbalyny gündelik habarlaryň sowuk statistikasyna öwürýär we girdeji gatnaşyklary duýgulary basyp ýatyrýar, belki iň ýatdan çykaran zadymyz adamyň özi. Adam faktory, ynsan agyrysy, adamyň ahlak bitewiligi we başgalaryň ýagdaýyny duýmak ukyby biziň döwrümiziň iň uly zerurlyklaryna öwrüldi. Dünýä has çalt, has tehnologiki we has baglanyşykly ýaly görünýär; emma şol bir wagtyň özünde ýalňyz, has ýiti we duýgusyz sahna döredýär Şeýle döwürde "birneme adam bolmak" ýönekeý ahlak çagyryşy däl-de, çuňňur bar bolan mesele. Bu, adamyň içki şahsyýetini goraýandygyny, başga biriniň derdine ýer berýändigini, ýadyna, diline, topragyna we wepalylygyna eýe bolandygyny aňladýar. Türk dünýäsinde tanymal edebiýat we pikir adamy Orhan Arasyň döredijiligi bu ruhy ugra esaslanýar. Onuň sözi diňe bir edebi aňlatma däl; daşary ýurtda synanşan adamyň sesi, uzakdan çuňlaşan ýat we dünýä filosofiki taýdan seredýän aýdyň adamdyr Germaniýada köp ýyl bäri daşary ýurtda ýaşaýan Orhan Aras üçin aralyk diňe bir geografiki aralyk däl. Daşary ýurtdan çykmak, adamyň kökleri bilen ýaşaýan dünýäsiniň arasynda üznüksiz içerki gepleşiklere öwrülýär. Günbataryň tertipli, ösen, ýöne köplenç şahsylaşdyrylan we sowuk ulgamynda ýaşamak oňa diňe bir bu dünýäniň mümkinçiliklerini däl, eýsem ýalňyzlygy, girdeji gatnaşyklary, ruhy ýadawlygy we adamyň adamdan daşlaşmak howpuny hem görkezdi Şunuň bilen baglylykda, “Aýralygyň reňki gynanç” eseri, pikirler we duýgular dünýäsine möhüm gapylardan biridir. Bu kitapda gynanmak diňe bir gynanmak däl; adamy çuňlaşdyrýan, ony has ünsli, has rehimli we has dogruçyl edýän ruhy ýagdaý hökmünde görülýär. Bu ýerdäki aýralyk diňe bir şahsy gykylyk däl, eýsem keseki dünýäde adamyň sesini, dilini we ruhy şahsyýetini gorap saklamak synanyşygydyr. Bu eserde aýdyň görünýän "birneme adam bolmak" pikiri şu tejribeden döreýär: agyr dünýäde adam bolmak, wepalylyk we başgalaryň ýagdaýyna biperwaý garamak Orhan Arasyň goşgularyndaky lirika hem bu duýgurlykdan gelýär. Höwes, söýgi, aýralyk, watan, dostluk we adam ykbaly onuň şahyrana dünýäsinde diňe bir tema däl-de, akyl ýagdaýy ýaly ýaşaýar. Şygryýetinde gaty bir bahana ýok, içki yhlas. Bu ses käwagt ümsüm, käte näzik, käte çuňňur jaň ýaly: biri öz gynanjyna duçar bolmazdan başga biriniň derdine düşünip bilmez Writerazyjynyň prozasynda, duýgusynda we pikirinde şahsy ykbal we taryhy ýat, şahsy synlamak we ähli türk jogapkärçiligi garyşýar. "Aşklar daha ölemdi", "Son zennet", "Ah Türkiye ah", "Orientalist mi", "Kaşgardan Berliniň portretleri we kitaplary" ýaly eserlerinde diňe bir ýazyjynyň duýgularyny däl, eýsem hadysalara filosofiki taýdan seredýän we adamyň, jemgyýetiň we medeniýetiň ykbaly hakda pikir edýän dyngysyz intellektualyň sesi hem eşidilýär. Bu eserlerde söýgi, daşary ýurtdan çykmak, watan, ýat, şahsyýet we adamyň ruhy bitewiligi diňe bir edebi temalar däl, eýsem barlyk soraglarydyr Daşary ýurtda ýaşamak käwagt adamy öz dünýäsinden daşlaşdyryp biler. Someöne käbir adamlar üçin daşary ýurtdan çykmak aýrylyşmak däl-de, has berk baglanyşyk görnüşi. Bu ugurda Orhan Arasyň diaspora işjeňligi hem aýratyn ähmiýete eýe. Dilini, edebiýatyny, Türkiýä, Azerbaýjana we türk dünýäsine bolan gatnaşygyny, ýaşaýan ýurduna eremezden gorap saklady we ýazuw, gözleg, neşir we medeni çäreler arkaly bu hyzmaty üznüksiz hyzmat etdi. Diaspora diňe bir onuň üçin ýaşaýyş meýdany däl; wepalylygyň, ýadyň we medeni jogapkärçiligiň synag edilýän ýeridir Countryurdy söýmek köplenç ýer bilen düşündirilýär, ýöne has çuň gatlagynda ýat, dil, adamlar we jogapkärçilik ýatyr. Orhan Arasyň Türkiýä bolan garaýşynda bu çuňluk bar. "Ah Türkiye Ah" ýaly eserlerinde görlen ses diňe bir söýýän adamyň sesi däl; alada edýän, pikirlenýän, tankytlaýan, ýöne bularyň hemmesini söýgüsinden aýyrmaýan aç-açan adamyň sesi. Sebäbi hakyky söýgi diňe öwmek bilen çäklenmeýär; käwagt agyrmak, aladalanmak we gowulyk arzuw etmek Öz dünýäsinde Azerbaýjana bolan gatnaşygy daşardan döredilen ýakynlyk däl-de, köklerden degişlilik duýgusydyr. Azerbaýjan diňe bir Türkiýäniň Idyr şäherinde doglan azerbaýjanly alym Orhan Aras üçin söýgüli geografiýa däl; diliň, maşgala ýadynyň, edebiýatyň, taryhyň we ruhy şahsyýetiň aýrylmaz bölegidir. Esad Beý, ýagny Gurban Said baradaky gözlegleri, bu goşulmanyň emosional bolşy ýaly intellektual we ynsaplydygyny görkezýär. Azerbaýjan Metbugatda ylym we kitap dünýäsinde edebiýata, häzirki durmuş we medeni meselelere yzygiderli makalalar bilen çykdy, bu ahlak borçnamasynyň üznüksiz işe öwrülendigini görkezýär Türk dünýäsiniň ideýasy onuň eserinde diňe umumy kök we taryh düşünjesi ýaly görünmeýär. Onuň üçin bu dünýä Kaşgardan Berline, Igdirden Bakuda, Anadolydan Merkezi Aziýa çenli uzalyp gidýän giň ruhy kartadyr. Bu kartada adam hekaýalary, aýralyklar, kitaplar, portretler, sürgünler, umytlar we gutarylmadyk duşuşyklar bar. Türk dünýäsini romantiki ýat hökmünde däl-de, eýsem janly ýat, umumy jogapkärçilik we geljekde göterilmeli ruhy miras hökmünde görýär Idyr, Orhan Arasyň pikir dünýäsinde aýratyn orny eýeleýär. Doglan we önüp-ösen bu topraga diňe nostalgiýa duýgusy ýaly goşmaçany okamak dogry bolmaz. Igdir dünýäsinde serhetler bilen bölünen, ýöne ýat bilen birleşdirilen geografiýa. Türkiýe bilen Azerbaýjanyň arasynda ruhy köpri bolan bu şäher, çagalyk sesi, watan duýgusy we tutuş türk ýadynyň janly nyşany hökmünde ýaşaýar Gözlegçi hökmünde şahsyýeti, portretiniň möhüm tarapy. Hakyky gözlegçi diňe maglumat ýygnamaýar; ýadyny yzarlaýar, ýatdan çykarylan atlaryň aňyrsynda adam ykbalyny görýär. Orhan Arasyň Esad Beý okuwlary we edebi-taryhy portretleri bu manyda ylmy jogapkärçiligini görkezýär. Geçmişe diňe bir resminama hökmünde däl, eýsem ahlak bergisi hökmünde garaýar. Bu ony diňe bir ýazyjy we şahyr hökmünde däl, eýsem, dogruçyl gözlegçi hökmünde hem tapawutlandyrýar Ruhy portretinde Orhan Arasyň ejesine, kakasyna, aýalyna, çagalaryna we garyndaşlaryna bolan söýgüsi we wepalylygy aýratyn orun tutýar. Adamyň watana, dile, topraga we dostluga bolan gatnaşygy köplenç maşgala, kakanyň zähmeti, enäniň rehimdarlygy we ýakyn halka wepalylygy bilen başlaýar. Onuň dünýäsinde maşgala diňe şahsy durmuşyň bir bölegi bolman, eýsem adamyň köküni, wy consciencedanyny we ahlak dowamlylygyny goraýan esasy goldawdyr Häzirki zaman dünýäsinde adamyň köp zady bar, ýöne käwagt manysy pes; köp birleşdirýär, ýöne az ýapýar; köp gürleýär, ýöne az diňleýär. Şeýle döwürde Orhan Arasyň ömri we döredijiligi bize ýönekeý, ýöne çuňňur bir hakykaty ýada salýar: adam nirede ýaşasa-da, diline, ýadyna, dostlugyna, topragyna we wy consciencedanyna eýe bolanda has gowulaşýar Şonuň üçin Orhan Aras hakda ýazmak diňe bir şahyr, ýazyjy, alym we gözlegçi bilen tanyşmak däl. Şeýle hem, daşary ýurtlarda-da wepalylygy saklamak, daşary ýurtlarda ruhy sesini ýitirmezlik we dünýä inen ýeri ýatdan çykarmazdan dünýä açmak mümkinçiligi hakda. Onuň dünýäsinde ýazmak biraz ýatda saklanýar; ýatda saklamak biraz söýmekdir; we söýmek her gezek birneme adam bolmakdyr