Biomimetika we nutrigenomika: Türkmenistanyň tebigaty Gerontologiýada “Uzak ömrüň koduny” nädip açýar?

Türkmenistan Ylymlar akademiýasynyň Halkara ylmy-tehnologiki seýilgähiniň hünärmenleri iki sany häzirki zaman ylmy ugur - biomimetika (täze tehnologiýalary ösdürmek üçin janly tebigatda tapylan ýörelgeleri öwrenmek we ulanmak) we nutrigenomika (iýmitlenişiň we biologiki işjeň birleşmeleriň gen işjeňligine nähili täsir edýändigini öwrenýän ylym) çatrygynda gözleg geçirýärler Türkmenistan Ylymlar akademiýasynyň Halkara ylmy-tehnologiki seýilgähiniň müdiri Durdymyrat Gadamowyň we Biotehnologiýa barlaghanasynyň başlygy Altyn Rahmanowanyň ýolbaşçylygyndaky gözleg sebitiň tebigy potensialyna esaslanyp uzak ömrüň mehanizmlerini öwrenmäge we durmuşyň hilini goramaga gönükdirilendir Biotehnologiki gözlegleriň mowzuklaryndan biri Merkezi Aziýa pyşbagasydyr (Testudo horsfieldii). Biologiýada bu görnüş onlarça ýyllap biologiki funksiýalaryny gorap saklamak ukyby sebäpli “ähmiýetsiz garrylygyň” nusgasy hasaplanýar Genetiki derňewler, Garagum çölüniň agyr şertlerinde ösen bu organizmiň çydamlylygynyň, DNK-nyň çylşyrymly abatlaýyş mehanizmleri we öýjükli durnuklylygy saklamak üçin jogapkär sirtuin beloklarynyň netijeli işlemegi bilen baglanyşyklydygyny görkezýär. Oksidleýji stresden goraýan bu gorag mehanizmlerine düşünmek içerki lukmançylyk we biotehnologiýa üçin täze mümkinçilikleri açýar Bu gözlegleriň ösdürilmegini goldaýan esasy çeşme, “Türkmenistanyň derman ösümlikleri” atly köp göwrümli iş bolup, ýurduň tebigy baýlyklary barada giňişleýin we yzygiderli guralan maglumat ammary bolup hyzmat edýär. Pyşbagalaryň uzak ömri hadysasyny öwrenmek gözlegçilere asyrlar boýy adaty lukmançylykda ulanylýan ösümlik çeşmelerine täzeçe göz aýlamaga mümkinçilik berdi. Nazaryýet modelleri we laboratoriýa gözlegleri, sebitiň ösümlik dünýäsinde köp bolan flawonoidler, saponinler we glikozidler ýaly biologiki işjeň birleşmeleriň uzak ömrüň modulýatorlary bolup biljekdigini tassyklaýar. Bu birleşmeler, Testudo horsfieldii-iň ajaýyp çydamlylygyna goşant goşýan sirtuinleriň işjeňleşmegi we p53 bagly prosesleriň durnuklaşmagy ýaly birmeňzeş signalizasiýa ýollaryna täsir edýär Häzirki wagtda Türkmenistan Ylymlar akademiýasynyň Halkara ylmy-tehnologiki seýilgähiniň wezipesi bu teoretiki bilimleri amaly çözgütlere öwürmek. Gözlegçiler halkara ülňülerine laýyk gelýän formulalary ösdürmek üçin kompýuter modellemek usullaryny (silikoda) çuňňur fitohimiki derňew bilen birleşdirýärler. Türkmenistanyň tebigy gurşawy baradaky adaty bilimleriň häzirki zaman genetiki derňew we hasaplaýyş modelleri bilen birleşdirilmegi, derman we azyk senagaty üçin täze tehnologiýalary döretmäge mümkinçilik berýär we şeýlelik bilen häzirki zaman gerontologiýasynyň ösmegine goşant goşýar