Bilge Azgyn: Kiprdäki türk milletçileriniň Makarios ýaly ýagdaýy we döreden şikesleri barada (2)

Paýhasly Horny Geçen aý "Gaile" magazineurnalynda çap edilen makalamyzda "Türk", "Kipr türk milletçiligi" we "Kipr" okunyň töwereginde ösen keseki şahsyýet nagyşlaryny ara alyp maslahatlaşdyk. Bu makalada şuňa meňzeş meselelere has awtobiografik nukdaýnazardan baha bermek isleýärin Men 1980-nji ýylda türk milletçiligine däl-de, "Kipr" şahsyýetiniň has görnükli bolan maşgala we syýasy gurşawda doguldym. Syýasy aňymyň oýanmagy, on ýaşymda bolan tötänlikden başlandy. Şu günki Gloriýanyň gapdalyndaky ýaşaýyş jaýynda Serdar Denktaş 1990-njy ýylda geçiriljek prezident saýlawlary üçin kampaniýa alyp barýardy. Menden üç ýaş uly doganym Mutlu bilen Dereboýdan öýe gaýdyp barýarkam, Denktaşyň ýyldyz nyşanyny gördüm we "Denktaşyň futbolkasyny isleýärin" -diýip, ony şol aýala dakdym Görnüşi ýaly, bu aýal Ender Denktaşdy. - Onda, sen kimiň çagasy? diýip sorady. "Bekir Azgyn we Fatma Azgyn" - diýdim. Ender hanym geň galdy we: "Halkyňyz bize ses bermez, Denktaş futbolkasy bilen näme ederdiňiz?" diýdi. "Alada etmeýärin, Denktaşyň futbolkasyny isleýärin" -diýdim Ol: "liveaşasyn, balam, gel-de, Serdar doganyňa aýt" -diýip, meni içeri alyp gitdi, sebäbi bu ýagdaý gaty gülkünç bolmalydy. Serdar Denktaş kompýuterde işleýärdi. Ender hanym: "Bilge, aýdyň, doganyňyz Serdar hem eşidip biler" -diýdi. Serdar Denktaşyň reaksiýasy gaty gowy boldy. Ol hiç zat diýmedi. Ol diňe çagalygyma mähirli we adamkärçilikli ýylgyryş bilen jogap berdi. Şol ýylgyryşy diňe otuz bäş ýaşymdan soň ýatlap başlardym. Futbolkany öýe getirip, şkafymda goýdum. Ejem şkafy tertipläp otyrka, futbolkany gördi we geň galdy. "Bu futbolka nireden geldi?" Derrew ýuwmak üçin alyp gitdi. Ejemiň ortaça aladasy bardy; Şonuň üçinem onuň geň galmagy birneme howsala bilen boldy. Soňra bolsa, otagdaky adaty ýerinde oturan kakama ýagdaýy düşündirdi. Kakam muňa hiç hili reaksiýa bildirmedi, burçunda diwar ýaly gaty ýaraly haýwan ýaly otyrdy Ejemiň aljyraňňylygyny gören agam maňa Denktaşyň kakamy hakyna tutmaýandygyny aýtdy. Kakam müfti wezipesine ýüz tutanda, ol: "Leninçi müftini işe aljakmy?" Diýip sorady. Writtenazylandygyny aýtdy: Kämahal emosional sahnalaşmaga ýykgyn edýän doganym, Denktaşyň kakam hakda gyzyl ruçka bilen hat ýazandygyny, kakamyň "ruçkasynyň döwülmelidigini" aňladýardy (aslynda beýle zat bolmady!) Rememberadyma düşýärkä, bu meniň başdan geçiren syýasy şikesimiň ilkinji geçirilmegi boldy. Şol günden başlap, Denktaş ýamanlyk eden ýa-da ýakynlarymyma zyýan bermäge synanyşan adam hökmünde oýlandy. Elbetde, beýle adamyň syýasatyny goldap bolmaz. 1980-nji ýylda ýa-da töwereginde doglan CTP ýa-da TDP çagalarynyň köpüsiniň meňzeş ýa-da has agyr trawma geçirişleri bilen ulalandygyny aýtmak ulaldyp bolmaz. Çep maşgalalaryň ep-esli bölegi şol döwürde köpçülikleýin kemsitmelere sezewar edilipdi Bu ýerde ulanýan “trawma” düşünjäm gaty giň. Adamyň özüni doly duýmagynyň öňüni alýan we adam bilen öz arasyndaky baglanyşyga zeper ýetirýän dürli wakalary we ýagdaýlary öz içine alýar. Yzymyza seredenimde, şol döwürde UBP ýa-da sagçy maşgalalaryň çagalaryna Kipr türkleriniň Makarios re regimeimi tarapyndan nädip şikes ýetendiklerini aýdýandyklaryny görýärin. Çep maşgalalaryň çagalary Denktaş we türk milletçi re regimeimi tarapyndan ýigrenilip, kemsidilip, şikes aldy. Elbetde, Makarios re regimeiminiň Kipr türklerine ýetiren şikesleri barada mekdeplerde-de öwrendiler; Şeýle-de bolsa, çepçi toparlaryň aňynda bu kyssa "resmi gepleşik" bolup, doly ygtybarly hasaplanmady. Has möhümi, çep maşgalalaryň çagalaryna maşgalalarynyň özleri başdan geçiren şikeslerinden has çuňňur täsir etdi. Şonuň üçin bu çagalar üçin trawmanyň esasy çeşmesi uzak geçmişde Makarios re regimeimi däl; Bu Denktaş we türk milletçi TRNC re regimeimi Nähili gyzykly sikl, şeýlemi? Bir wagtlar grek milletçileri tarapyndan şikeslenip, barlygyny goramak üçin türkligine ýapyşan Denktaş ýaly türk milletçileri, soň Kipr türkleriniň çep bölümlerini trawma aldy, bu gezek "türklik" arkaly. Çep maşgalalar "Kipr" şahsyýetini, "türklilik" şahsyýetine garşy çykýardylar. Şeýlelik bilen Kipr türkleri özlerinde we içinde çuňňur bölünişikleri başdan geçirip başladylar. Syýasy polýusyň iň sag tarapynda Kipr türkleri bilen türkleriň arasynda hiç hili tapawudy görmedik irginsiz Denktaş, "giden türk, gelen adam türkdi" -diýdi. Çep tarapda "Kipr" "Kipr türk" şahsyýeti ýa-da "Kipre degişli, Kipr bölünip bilinjek adadyr" diýýän we Kipr türkinden has özüni duýýan "Kipr türk dilli" şahsyýet bardy. Şeýle-de bolsa, "Kipr türk" Kipr hem türk bolmak manysyny berýärdi. Şeýle-de bolsa, Denktaşyň dünýäsinde diňe bir türk bardy; Kipr üçin ýer ýokdy. Polýusyň beýleki ujunda diňe bir türk bardy. Kipr bardy, türklilik we greklilik şahsyýet däl-de, milletparazlygyň görnüşleri hökmünde kabul edilýändigi üçin howply we zyýanly hasaplandy, sebäbi Kipriň bölünmegine türk we grek diline esaslanýan milletçilik jogapkärdir öýdülýärdi Kipr hukugynyň lideri Denktaş Kiprliligi basyp ýatyrýardy we inkär edýärkä, Kipr çep tarapynyň möhüm şahsyýetlerinden biri Özker Özgür hem türkliligini basyp ýatyrýardy we inkär edýärdi. Bu iki polýusyň döreden deňagramsyz keýpi bulaşyklygy, şikesleri we tükeniksiz içerki gapma-garşylygy döretdi; Munuň täsiri Kipr türklerine häzirem çynlakaý duýulýar. Şeýle-de bolsa, çözgüt aslynda gaty ýönekeý: Kiprli türkleriň Kiprliligi ýa-da türkliligini içerde basyp ýatyrmak borjy ýok. Has dogrusy, şahsyýetleriň arasyndaky gegemoniýa ugrundaky bu göreşe goşulmaly däl ýa-da bu polýarlaşma konfliktinde hökman bir tarap saýlamaly däl Ungung newrozy içerki bölünişik diýip kesgitleýär. Bu ýagdaý düýbünden erbet däl; sebäbi şahsyýetiň içerki gapma-garşylyklary has ýokary bitewilige ýetmek üçin mümkinçilik döredip biler. Şeýle-de bolsa, içerki bölünişikler dolulygyna öndürmegiň ýerine çuňlaşsa we güýçlense, newroz adamyň özüni alýar. Şuňa meňzeş psihologiki dinamika jemgyýetlerde özüni görkezip biler. Şol sebäpden, 'Türk-Kiprizm' okunda ýüze çykan polýarizasiýa we häzirki döwürde 'Kipr türkçiligi' artdygyça, Kipr türk jemgyýetinde neýrotiki alamatlar hem artar. Bu diýseň howply sosial kesel. Şeýle şahsyýet esasly polýarizasiýalardan çykalga diňe synp aňynyň ösmegi ýa-da has güýçli çep ideologiki göreş arkaly gazanyp bolmaz Adamy şahsyýet bilen has berk baglanyşdyrýan zat köplenç ideologiýa däl; Bu şahsyýet ýa-da ideologiýa esasynda ýüze çykarylan we kemsidilen şikesler. Şonuň üçin beýle ýagdaýlaryň çözgüdi has ideologiýada däl; Içki söýginiň we rehimdarlygyň ýokary dozasynda. Diňe bu söýgi we rehimdarlyk bölünen ýa-da böleklere has ýokary bitewilik we sintez döretmäge mümkinçilik berer. Mysal üçin, Annan meýilnamasynyň ara alnyp maslahatlaşylýan bir döwründe jenap Talat "hawa" sesiniň Annan meýilnamasyna berilmelidigini, Kipr türkleriniň tanalmaýan ýurtda we geljegi näbelli ýurtda ýaşaýandyklary sebäpli başga ýere göçjekdigini aýtdy. Türk milletçisi, gödek we problemaly adam bolan Altemur Kılyç jenap Talata: "Sen git, biz doldurarys!" "Men sizi gyzyklandyranok" -diýdi. "Git, biz doldurarys" Kipr türklerini aşa peseldýän we kemsidýän söz. Altemur Kıliç hatda adamzada bolan söýgüsi bolan adam bolsa, "Annan meýilnamasyna" hawa "diýseňiz, häzirki ýagdaýdanam beter bolarsyňyz, ýöne tapawudy ýok, biz ýene Kipr türkleri üçin janymyzy bermäge taýyn" diýerdi Altemur Kılyçyň bu sözleri, federasiýaçy bolup, Kipriň şahsyýetini ileri tutýan adamlara, şol sanda maňa-da agyr psihologiki zyýan ýetirdi. Bu stil bilen size ýüzlenýän biri özüni türk milletçisi diýip atlandyrsa, elbetde ne türk, ne-de milletçi bolmak isleýärsiňiz. Bu mysallary köpeltmek mümkin Şeýle-de bolsa, Annan meýilnamasyna "ýok" diýýän Kipr türkleri bu hümmeti we masgaraçylygy duýmady diýen ýaly. Aslynda, jenap Denktaş bu sözleri halan bolmaly, sebäbi Altemur Kılyç Kiprde guran konferensiýasyna journalisturnalist hökmünde çagyrdy. Bu ýerde esasy mesele, Kiprli türkleriň öz içindäki sosial polýarlaşmalary we bölünişikleri has tegelek we mylaýym görnüşde dolandyryp bilmezligi. Merhum Denktaş: "Men hem Annan meýilnamasyna garşy, ýöne Altemur Beýiň sözleri bilen ylalaşyp bilemok; Kipr türkleri" Kipr türkleri hiç ýere gidenok "diýmek bilen Kipr türklerini goldamaýardy. Aslynda, türkçe düşünmek we demokratiýa bilen çäklendirilen tejribesi oňa beýle garamaga mümkinçilik bermedi Sagçy syýasatda çykyş edýänleriň köplenç demokratik ýagdaýy pes. Çep syýasatda oturanlar demokratiýa medeniýeti taýdan has ösen hem bolsalar, türklilige garşy goýlan Kipr şahsyýetine ýapyşsalar, Kipr bolmaz. Türk jemgyýetiniň uly gatlaklaryna hakyky peýdany bermek olara aňsat däl. “Türk-Kipr” okunda ýüze çykan trawmatiki bölünişigiň we dilemmanyň yzlary 1999-njy we 1999-njy ýyllar aralygynda ýaşan çep maşgalalaryň çagalarynyň hemmesinde diýen ýaly dowam edýär. Häzirki wagtda muňa “Türk-Kiprizm” okunda bölünişik goşuldy. Mundan başga-da, bu bölünişigi yzygiderli çyzyp bilersiňiz; Erhan Arykly ýaly populist milletçi syýasy ugur hem ýüze çykdy, peslik toplumyny, gahar-gazaby we gahary aňsatlyk bilen herekete getirmekde üstünlik gazandy. Bu bölünişiklerden we polýarizasiýalardan çykmagyň ýoly reaktiw we trawmatiki "Kipr" şahsyýetine ýapyşmak däl. Asyl zerurlyk, demokratik we plýuralistik gymmatlyklara eýerip polýarizasiýany we oppozisiýany ýeňip geçip biljek HHR-de düşünişmek we düşünmek ösdürmekdir. Niýazi Kızylyürek we Neşe ashaşyn ýaly 1970-nji ýyllaryň neslinden bolan möhüm intellektuallar bu barada umuman Kipr nukdaýnazaryndan pikirlenip, Kipr türkleri bilen Kipr greklerini bilelikde saklap biljek ýokary şahsyýet gözlediler Kipr türkleri bilen Kipr grekleriniň arasyndaky gapma-garşylyk şahsyýeti şeýle bir çuňlaşdy welin, ýapmak mümkin däl diýen ýaly. Iň azyndan bir asyr bäri şeýle boldy. Şol sebäpli Kiprli türkler, Kipr türkleriniň özleri başdan geçirýän we HHR-iň içinde köpelýän polýarizasiýalara ünsi jemlemeli; Bu ugurda öz-özüne düşünmeklerini çuňlaşdyrmak olar üçin has anyk we oňyn netijeleri berer Surat maglumatlary: Iki kelle, Pol Kleý, 1932. Enkaustik, ýag boýagy (?) We kanwada galam. Norton Simon muzeýiniň ýygyndysy. Çeşme: Wikimedia Commons