Berna Numan: Parheziýadan Zenger, COINTELPRO-dan Gaza: Söz azatlygyny "umytsyz strategiýa" hasaplamalymy?

Berna Numan Söz azatlygy düşünjesi, geýýän şaý-sepleriňizden aýdym aýdýan aýdymyňyza, türmedäki çagaňyza ene dilinde gaty küýseýändigiňizi aýtmakdan başlap, re regimeimi tankytlaýan gazet makalasyna çenli giň gerime eýe. Söz azatlygynda umyt edilýän bilen hakykatda bolup geçýän zatlaryň arasynda meňzeş boşluk bar. Baudrillardian nukdaýnazaryndan bu ýalan umydyň çeşmesini tapawutlandyryp bolar we söz azatlygyna garşy çuňňur, ýöne nihilistik däl. Bu makala söz azatlygyny öz-özüňi ýok etmekden nädip gorap boljakdygy barada düzme hökmünde ýazyldy. Makala, söz azatlygyna netijä däl-de, sebäp hökmünde garamagy maksat edinýär we netijede gazanjakdygymyzy çaklamak bilen, dekonstruksiýany amala aşyrmagy maksat edinýär Bu mesele boýunça edebiýat günbatara gönükdirilenligi sebäpli, düşünjäniň döremegi nusgawy grek we aň-bilim döwrüniň pelsepe tekstlerine gönükdirilýär. Bu pikir hökmünde däl-de, eýsem XVIII asyryň başynda, Londonyň häzirki Flit köçesinde neşirýat we isticurnalistiki gyzyklanma toparlarynyň başlangyjy bilen et we gana öwrüldi. [i] 1990-njy we 1980-nji ýyllar aralygyndaky mezhep söweşleri wagtynda talap edilýän ybadat azatlygy häzirki düşünýän söz azatlygymyza laýyk gelse-de, dürli taryhy tapgyrlarda öňe sürlen şuňa meňzeş hukuk talaplaryna söz azatlygynyň yza çekilmegi azatlygy hökmünde baha berilip bilinýän hem bolsa, häzirki bar bolan we kanuny esaslary bolan düşünjäniň taryhy çyzykly ösüşi oňa bagyşlanmaly däldir Söz azatlygynyň filosofiki esaslaryna 'parheziýa' diýilýän, ýagny bir pikiri aç-açan beýan edýän, hakykaty görkezýän, ikirjiňlenmän beýan edýän, esasanam Gadymy grek döwründe we aýal dogany 'izegoriýa' düşünjesi bilen bilelikde ulanylýan köp çeşmeler bar. Mişel Fuka parreziýa düşünjesine ähmiýet berip, leksiýalarynda ulanansoň, bu düşünje häzirki wagtda has meşhur düşünje öwrüldi. Düşünjäniň, esasanam indiwiduallyga esaslanandygyna düşünmek üçin söz azatlygynyň günbatara gönükdirilen pelsepewi esaslarynyň beýleki döwürlerde we ýerlerde dürli ýollarda ýüze çykandygyny kesgitlemek zerur. Söz azatlygy düşünjesini we Europeewropanyň daşyndaky ulanylyşyna seredenimizde, ylalaşyga esaslanýan, dilden aýdylýanlara esaslanýan we söz azatlygynyň jemgyýetçilik borçlary bilen deňagramlaşdyrylmalydygyny we netijede sosial parahatçylygy deňagramlaşdyrýan görnüşde işlenmelidigini görýäris. Bu düşüniş, söz azatlygynyň günbatara gönükdirilen okundan uzakda we şahsyýeti we topar gyzyklanmalaryny nygtaýar 1791-nji ýylda ABŞ-nyň konstitusiýasyna ilkinji düzediş [ii] we Fransuz rewolýusiýasyndan soň 1789-njy ýylda neşir edilen Adam we raýat hukuklary jarnamasy konstitusiýa we hukuk esasynda Günbatara gönükdirilen söz azatlygy düşünjesini döretmekde möhüm ähmiýete eýe. Köp çeşmeler Iňlis şöhratly ynkylaby, ýagny 1689-njy ýylda Mejlisiň özygtyýarly agalygy, adam hukuklary jarnamasy, kakasy Genri II bilen dinastiýa garşy ýeňilendigini görkezýär. 1649-njy ýylda Çarlz II-iň kellesi kesilipdi. Jeýmsiň tagtdan aýrylandygy we parlamentdäki erkek adamlara möhüm raýat we syýasy hukuklaryň berlendigi kesgitlenilen hem bolsa, bu kodlaşdyrmalar söz azatlygy düşünjesiniň indiwidual ölçegini görkezip bilmeýär. Iňlis adam hukuklary jarnamasy güýç merkezleriniň arasyndaky deňagramly maşkdyr. Haçan-da tekstiň özi söz azatlygyny kimiň ulanjakdygy we haýsy maksat bilen ulanyljakdygy öwrenilende, adam hukuklary meselesi duýulmaýar. Aýry-aýry adamlara däl-de, belli bir topara ýüzlenýän söz azatlygynyň maksadydygyny aýtmak has dogry bolardy. Şeýle-de bolsa, XVIII asyrda Iňlis kolonial administrasiýasynyň garamagynda Nýu-Yorkorkda bolan bir waka şahsyýetiň ölçegini açýar. Jon Piter Zenger 1735-nji ýylda şol wagtky Amerikanyň kolonial häkiminiň korrupsiýasyny aýan edeninde, Zem we Kadih kazyýet işi açyldy. [Iii] Bu kazyýet özbaşdak kazyýet işini döretmese-de, indiki asyrlarda kanuna giriziljek gorany öz içine alar. 'Hakykaty goramak', ýagny şikaýat edilýän materialy faktlary görkezýän gorag hökmünde ulanmak, material beýleki tarapa erbet täsir etse-de, gynamalaryň ýüze çykmandygyny öňe sürýär we ilkinji gezek kazyýetde gorag hökmünde ulanylýar we Zenger aklanýar. Bu waka indiki asyrlarda möhüm metbugat azatlygy meselesi hökmünde garalyp başlandy Suffraget we raýat hukuklary hereketleri näme üçin söz azatlygy däldi Okuw kitaplary, internetde gezmek Gurallar we emeli intellekt sorasaňyz, Söz azatlygynyň ýeňişleriniň sanawy uzyn. Sowet Soýuzynyň dargamagyndan başlap, Kommunizmiň dargamagy diýlip atlandyrylýan Panama gazetlerine we Jennet gazetlerine çenli köp öwrülişik nokatlary, gozgalaňlar, re regimeim üýtgeşmeleri we hukuk çäreleri söz azatlygy üçin ýeňiş hökmünde görkezilýär. Pioner hereketleriň biri Suffragette hereketidir. Bu hereket aýal-gyzlaryň esasy syýasy hukuklaryny gazanmagyny maksat edinýän we köp sanly aýal-gyzlaryň polisiýa zorlugyna sezewar bolan, türmä basylan we işsizlik howpy astynda basyp ýatyrmak synanyşyklaryna garamazdan onlarça ýyllap garşy durmagyny dowam etdirýän guramaçylykly garşylykdyr. Söz azatlygyna peseltmek iň bigünä ýalňyşlyk. Edil şonuň ýaly-da, Martin Luter King Jr. Raýat hukuklary hereketi, ýigrimi ýyldan gowrak wagt bäri guralan we ýokary baha tölenen hereketdir. Söz azatlygynyň çäklendirilmegine garamazdan bu hereketleriň ikisiniň hem üstünlikli bolandygyny bahalandyrmak has dogry bolardy. Raýat hukuklary hereketiniň esasy işgärleriniň FBI-nyň COINTELPRO programmasy tarapyndan kommunistler tarapyndan aralaşandygyny öňe sürmek, hatda 1970-nji ýyldan soň Amerikan Kongresi tarapyndan tankyt edildi. Bu üstünlikler söz azatlygy sebäpli däl-de, söz azatlygynyň çäklendirilmegine garamazdan gazanyldy Täze üstünlikler? Menem, BLM we Erkin Palestina Pandemiýa döwründe polisiýanyň zorlugyna şaýat bolan we goşulyşmaga synanyşan raýatlaryň gözüniň öňünde Jorj Floýdyň öldürilmegi bilen ýüze çykan “Gara durmuş meselesi” hereketi, guramaçylykly bolany üçin, şeýle hem “kesişmek” düşünjesini feminist teoriýasy esasynda ulanýandygy sebäpli üstünlik gazandy. “Million aýal Mart” we “Me Too” hereketleri, aýal-gyzlara garşy jynsy zorlugyň we sosial sütemiň näderejede giň ýaýrandygyny we munuň sebäbini halka düşünmäge kömek etmekde täsirli boldy. Şeýle-de bolsa, bu iki meselede, esasanam aýallaryň hukuklarynda çynlakaý yza gaýdyşyň bardygyny görýäris. Aýal-gyzlara garşy zorlukda günäli tapylan adamlaryň deportasiýa kararlary biziň ýurdumyzda, ABŞ-da Roe Wadeň ýatyrylmagy bilen, federal derejede reproduktiw hukuklaryň goralmagy geçmişe öwrüldi we Angliýada zorlama işleriniň diňlenmegi azyndan 3 ýyl yza süýşürildi, belli bir derejede zorlamak jenaýat hökmünde bes edildi Jynsparazlyga garşy göreşde, syýasy garşylykly hüjüm bilen, Trump we MAGA lageri "lifehli durmuş möhüm" bahanasy bilen ak artykmaçlyklaryny ýitirendiklerini öňe sürdüler we ýeňiş gazanan indiki frontda Gazaakyn Gündogarda Gaza genosidini aç-açan amala aşyrdylar. Bu setirleri okaýarkaňyz, ABŞ-da ICE tarapyndan sansyz immigrantlar tussag edilýär we muňa garşy çykýan akýagyz amerikalylar kamerada öldürilýär. [V] Baudrillardyň umytsyz strategiýalarda beýan edişi ýaly söz azatlygy öz-özüni ýeňmek düşünjesimi? 1981-nji ýylda neşir edilen “Simulacra and Simulation” atly kitaby bilen kult öwrülen Baan Baudrillardyň iň umytly eseri, “Umytsyz strategiýalar” kitabydyr. Baudrillard bu ýerde ulgamyň öz strategiýalaryny ulanmak we şol strategiýalaryň öz-özünden ýykylmagyny üpjün etmek arkaly garşylyk meýdanynyň açylyp bilinjekdigini aýdýar Söz azatlygy, esasanam pandemiýa döwründen soň, mazmun moderasiýasy we sosial media platformalarynyň haýsy mazmuna rugsat berjekdigi we algoritmleri bilen haýsy ýazgylary bellejekdigi ýa-da blokirlejekdigi barada çekişmeler netijesinde öňe saýlandy. Pandemiýadan dessine, Twitter köpçülikleýin ýygnaga öwrülen Elon Musk tarapyndan satyn alyndy we paýdarlar jemgyýeti bolmagyny bes etdi. Bu diňe girdeji gözlemek däl. Hemmeler deň bolan we ýazgylaryň takyklygy hünärmenler tarapyndan barlanylýan we ady X-a öwrüldi, diňe “Space Today” -e meňzeşligi sebäpli däl, “X” ak artykmaçlygyň we ak nadanlygyň gymmatlyklaryny açyp görkezýän Manosfera eserine öwrülýär, esasanam Muskyň öz hasabynda. Bu we şuňa meňzeş platformalarda “söz azatlygy” ady bilen haýsy gepleşikleriň, nyşanlaryň we şekilleriň kanuny we zyýansyzdygyny kesgitleýän ulgamlar bar we ýakynda hünärmenlerden aýryldy. 'Halk' / 'märekä' gowşuryldy. Üçünji tarap hünärmenleri Twitteriň X-a öwrülmegi bilen haýsy sözleriň zyýanly ýa-da nädogrydygyny barlaýarka, köpçülikleýin maglumat gözegçiligi girizildi. Bu ýerdäki esasy kemçilik, esasy algoritmiň haýsy maglumatlaryň köpçülige ýetjekdigini we haýsy intensiwlik bilen kesgitlenmegidir. Diýmek, munuň özi gapma-garşylyk. Geçen hepde Angliýada görlen bir waka Muskyň kömegi bilen ýene-de ýaýrady we Reform partiýasynyň lideri Nigel Farageň aýdanlary sebäpli bidüzgünçiliklere sebäp boldy. Elon Musk Wikrum Digwa tarapyndan Henri Nowagyň pyçaklanmagyny we Nowagyň ýere eliňi tutup, Nowagyň ölümini, polisiýanyň Nowaka ynanmagyň deregine jynsparazlyk baradaky aýdanlaryny diňländigi, bu bir tarapdan umytsyz strategiýa düşünjesine laýyk gelýändigine garamazdan, ulgamyň dowam etdirilmegini üpjün edýär Iň soňky we ähtimal iň möhüm mysal, Germaniýanyň Federal Respublikasyndaky Gaza genosidi döwründe we ondan soň palestinalylaryň ýaşamak hukugyny goraýan, polisiýanyň goşulyşmagy we güýç ulanylmagy, anti-semitizm, ýagny anti-semitizm diýen pikiri yzygiderli blokirlemekdir. Recentakyn taryhymyzdaky beýleki yzygiderli päsgelçiliklere, ýokarda beýan edilen we üstünlikli hasaplanan beýleki garşylyklara we hereketlere ser salanymyzda, adaty işjeňligiň nä derejede ösüş döredendigini täzeden gözden geçirmeli we Baudrillardyň düşündirişi ýaly ulgamyň içindäki öz-özüni ýok etmegiň tohumlaryna üns bermelidiris. Şol sebäpli, utopiýalardan kömek umyt etmegiň ýerine, belki özümiziň ideallaşdyrýan düşünjelerimizi täzeden gözden geçirmeli. Muny esasanam hereketlerimiz üçin etmeli Indiki makalanyň ady: "Kipriň demirgazygyndaky ak konsessiýanyň elleriniň üýtgemegi: eýesi kim? Eýesiniň sesi kim?" [i] Dabhoiwala, F. (2025). Söz azatlygy näme ?: Howply pikiriň taryhy. Söz azatlygy näme? Garward uniwersitetiniň metbugaty [ii] Birinji düzediş we galan 9 düzediş Amerikanyň Hukuklar kanunyny düzýär [iii] Bu ýerde Demirgazyk Kipr Türkiýe Respublikasyndaky Zem we Kadih wakalary bilen deňeşdirmek ýa-da kanun çykaryjylaryň gün tertibinde bolan islendik kanun taslamasyny okyja hödürlemek maksat edinilmedi. Okyjy makalany tutuşlygyna okandan soň özi saýlap biler [iv] Bonilla, T., & Tillery Jr, A. B. (2020). Haýsy şahsyýet çarçuwalary # BlackLivesMatter hereketinde goldawy we mobilizlenmegi güýçlendirýär? Synag synagy. Amerikanyň Syýasaty öwreniş syn, 114 (4), 947-962 [v] Musa, A. (2026, 8-nji ýanwar). Aýdym aýtmagy we goşgy ýazmagy halaýan 3 çaganyň ejesi, Minneapolisde ICE tarapyndan surata düşürilen we öldürilen. CNN. https://edition.cnn.com/2026/01/08/us/renee-nicole-good-minneapolis-ice-shooting-hnk [vi] Rüst, S. (2026, 9-njy iýun). Genri Nowak meselesi: Näme boldy we näme üçin milli gahar-gazap döretdi? BBC habarlary. https://www.bbc.com/news/articles/cpvpv2xylgeo