Bakylyga öwrülýän edebi durmuş

20-nji asyrda azerbaýjan ylmynyň, edebiýatynyň we biliminiň ösmegine deňsiz-taýsyz hyzmat eden görnükli ýazyjy, beýik alym Mir Jelal Paşaýew, ýokary adam häsiýetleri bilen ajaýyp şahsyýetleriň biri hökmünde halkymyzyň ýadynda ebedi ýaşaýşa eýe boldy Şu gün görnükli ýazyjy Mir Jelal Paşaýewiň doglan gününiň 118 ýyllygy bellenýär 1928-nji ýylda ýazyjy hökmünde edebiýata giren Mir Jelal ilkinji gözleg işini şol ýylda ýazdy Azerbaýjan döwlet uniwersitetiniň (häzirki Baku döwlet uniwersiteti) söýgüli mugallymy we täsirli professory hökmünde hemişe ýatda galan Mir Jelal Paşaýew hakykaty, dogruçyllygy, ak ýürekliligi söýýärdi, maşgalasyny we çagalaryny söýýärdi we goraýardy. Onuň bu sözleri henizem dillerde ýatda saklanýar: "Ömrümde döreden iň uly eserim maşgalam" 20-nji asyryň 20-30-njy ýyllarynda edebiýat dünýäsinde ilkinji gezek goşgular, soň esseler we hekaýalar bilen peýda bolan Mir Jelal tiz wagtdan zehinli we özboluşly ýazyjy hökmünde tanalýar. Samad Wurgun, Süleýman Rahimow, Süleýman Rüstam, Mehdi Huseýin bilen bir wagtyň özünde ýaşan Mir Jelal, ýazuw stili bilen kärdeşlerinden tapawutlanyp, Azerbaýjan edebiýatyna täze durmuş berdi. 20-nji asyrda azerbaýjan edebiýatynyň gazanan üstünlikleri onuň ady bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Mir Jelal Paşaýew edebi-çeper, jemgyýetçilik-pelsepe döredijiligi bilen edebiýatymyzda düýpli üýtgeşiklik döreden pikirdeşleriň biri. Elli ýyllyk döredijilik işinde ajaýyp proza ýazyjysy hökmünde Azerbaýjan edebiýatynyň taryhynda özüne mynasyp we abraýly orny eýeledi Mir Jelalyň nusgawy suratkeşleriň arasynda durmak hukugyny diňe "Manaş adamyň Manifesti" eseri sebäpli alandygyny doly ynam bilen aýdyp bileris. Bu eser çap edilende hatda 30 ýaşyndady. 1928-nji ýylda ilkinji goşgulary ("Deňziň jenaýaty", "Enäniň islegi", "Habarçy") metbugatda çap edildi. Şeýle-de bolsa, şondan soň, has dogrusy, 1930-njy ýyldan başlap hekaýalar ýazdy. Şol döwrüň abraýly neşirlerinde "Gündogaryň zenany", "Workeraş işçi", "Rewolýusiýa we medeniýet", "Edebi gazet", "Lukman Uhrimow", "Ekspozisiýa", "Merkez adamy", "Nakhalaf", "Bostan ogry", "Güýç görkezmek", "Dazgah Gizi" ýaly hekaýalaryny çap etdi. 1932-nji ýylda "Saglam yolarda" we "Oglan" atly ilkinji düzme we gysga hekaýalar kitaplary 1935-nji ýylda neşir edildi Sözleriň güýjüne ynanýan we beýikligine boýun bolan bu hudo .nigiň döredijilik dünýäsi bilen tanşanymyzdan soň, möhüm meseleleri, milli halk döredijiliginiň çyrasyny, halk pikirlenişini, nusgawy däp-dessurlara laýyklykda milli ahlak gymmatlyklaryny ösdürmegi we bu ugurda ýüze çykýan kynçylyklary, proza dilindäki halk durmuşynyň hakyky keşbini aç-açan we aýdyň görkezip bolar diýen netijä gelip bileris. Sabir, Mirza Jelili okanyňyzda satira we gülkünç okanyňyzda goşgynyň güýjüni duýşyňyz ýaly, Mir Jelalyň hekaýalaryny okanyňyzda-da özüňizi duýýarsyňyz Writerazyjynyň ilkinji uly göwrümli eseri - "Dirilen adam" romany 1935-nji ýylda aýratyn kitap hökmünde neşir edildi. Akademik Mammad Arif bu eser hakda şeýle ýazdy: "Mir Jelal" Dirilen adam "bilen seresap realist ýazyjydygyny görkezdi 1937-39-njy ýyllarda "Ynkylap we medeniýet" magazineurnalynda ilkinji gezek neşir edilen "Manaş adamyň Manifesti" ýazyjynyň durmuşynda uly öwrülişik döretdi, edebi pikire ýol açdy we awtoryň uly okyjy bolmagyna sebäp boldy. 1940-njy ýylda bu eser "Ushaggenaşr" -da kitap görnüşinde kitap görnüşinde neşir edildi we okyjylaryň islegi sebäpli soňky ýyllarda neşir edildi. "Aaş ýigidiň Manifesti" henizem ýüreklere ot ýakýar we ýürekleri gynandyrýar. Dürli ýyllarda aýratyn kitap hökmünde dokuz gezek neşir edilen bu eser Azerbaýjanyň çäklerinden has uzakda söýülýär Mir Jelalyň "Dirilen adam", "umolumuz Haýanadir" we "Açyk Kitab", "Deňdeşlerim", "Täze şäher" romanlarynda häzirki durmuşyň çeper keşpleri ussatlyk bilen ýazylýar. Writerazyjynyň "Adamzat pelsepesi" (1961) kitabynda toplanan hekaýalary terbiýeçilik we ahlak taýdan uly ähmiýete eýe. "Ynsanperwerlik pelsepesi", "Durmuşa çykmagyň pelsepesi", "Täze toý üçin edep düzgünleri", "Wyciencedanyň hökümi", "Wyciencedanyň jezasy", "Hasap dostlary", "Tötänlik ýa-da zerurlyk", "Garry adamlaryň çagalar gepleşigi" we beýleki hekaýalarda hakyky durmuş tagtalary we pelsepe pikirleri bar Güýçli proza ​​ýazyjysynyň çeper döredijiliginiň mysallary ençeme gezek çap edildi. Saýlanan eserleri (2 tom, 1956-57), Saýlanan eserler (4 tom, 1967-68), Saýlanan eserler (2 tom, 1986-87), Daň atýanlar (1972), hekaýalar we gysga hekaýalar, Daglar gürledi (1978), Mertebesi, Garpyz ogry, gysga hekaýalar ýygyndysy . Umuman, ýazyjynyň 70-den gowrak kitaby neşir edildi 20-nji asyryň edebi we ylmy pikirleriniň şöhlelerinden biri bolan Mir Jelal Paşaýew häzirki Azerbaýjanyň taryhynda edebiýatşynas we teoretik hökmünde aýratyn orun eýeledi. Filologiýa fakultetiniň birinji ýylynda talyplar tarapyndan ulanylan "Edebi gözlegleriň esaslary" okuw kitaby soňra hünärmenler üçin stol kitaby boldy. 1936-njy ýyldan ömrüniň ahyryna çenli beýik mugallym mugallymçylyk eden uniwersitetiniň zallarynda bu ugurda leksiýalar berdi 1940-njy ýylda Mir Jelal Paşaýew "Fuzuliniň şahyrana aýratynlyklary" atly dissertasiýasy üçin filologiýa ylymlarynyň kandidatyny, 1947-nji ýylda "Azerbaýjanda edebiýat mekdepleri" eseri üçin filologiýa ylymlarynyň doktory boldy. 1958-nji ýylda Fuzuli şygryýetini çuňňur duýan we nusgawy edebiýata çuňňur üns beren görnükli alym bu mowzuga ýene ýüzlenip, "Fuzuli sungaty" monografiýasyny neşir etdi. Professor Gara Namazow bu monografiýany Fuzuliniň edebi mirasyny öwrenmek, özleşdirmek we düşünmek üçin ylmy açar hökmünde baha berýär. Eseriň 1994-nji ýylda gaýtadan neşir edilmegi tötänden däldir Mir Jelal Paşaýew "Azerbaýjanda edebiýat mekdepleri" atly eserinde 20-nji asyryň başynda rewolýusiýa-demokratik tendensiýalar bilen baglanyşykly jemgyýetçilik-syýasy wakalar kontekstinde Azerbaýjanda realizm, romantizm edebiýat mekdepleri, bilim-didaktiki ýazyjylar we ownuk içerki dramalar barada jikme-jik gözlegler geçirdi we giňişleýin ylmy netijeler berdi Edebiýatçy alym tanymal gözlegçi Firudin Huseýnow bilen bilelikde ýazan "20-nji asyr Azerbaýjan edebiýaty" kitaby 40 ýyl töweregi wagt bäri orta mekdeplerde okuw kitaby hökmünde ulanylýar. 20-nji asyryň beýik edebiýatçylary, döredijiligi we edebi gurşawa getiren täzelikleri barada giňişleýin ylmy pikirler bu okuw kitabynda doly öz beýanyny tapdy Mir Jelal Paşaýew beýik şahsyýetleriň durmuşyny we eserlerini, şol döwrüň jemgyýetçilik-syýasy, edebi-medeni gurşawyny öwrenmek we öwrenmek arkaly beýiklige çykdy we hakyky şahsyýet hökmünde akylly boldy Hormatly alym Mir Jelal Paşaýewiň 20-nji asyryň edebiýatynda we edebiýatşynaslyk taryhynda açan ýoly häzirki zaman pikirimiziň esasy sütüni bolup galar 1978-nji ýylyň 28-nji sentýabrynda aradan çykan ajaýyp mugallym, görnükli ýazyjy, zehinli edebiýatşynas Mir Jelal Paşaýewiň ýatlamasy hemişe ýüregimizde ýaşar we edebiýatymyzyň we edebiýatşynaslygymyzyň baky mowzugy bolup galar Sages, kämil adamyň, alymyň, ýazyjynyň dünýäni diňe bir düşündirmek bilen çäklenmän, eýsem ony üýtgetmeginiň hem adamlaryň aňyna we garaýyşlaryna täsir edip biljekdigini aýtdy. Bu nukdaýnazardan Mir Jelal Paşaýewiň köptaraply döredijiligi diňe bir döwürdeşleri üçin däl, eýsem ondan soňky nesiller üçinem görelde bolup durýar ("Azertaj")