BBC redaktory Bowen: Hormuz bogazyndaky dartgynlyk ähliumumy söweşe gaýdyp gelmek howpuny ýokarlandyrýar

Aýlagdaky ýaraşyk dört hepde dowam edýär we ýadawlygyň alamatlaryny görkezýär. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň we Eýranyň birek-birege basyş etmegi, ýaraşyk şertnamasyna çynlakaý howp saldy. Bu howply pursat Ot açyşlyk gysga wagtyň içinde öňe gidişlige meňzeýän diplomatiýa üçin mümkinçilik açdy. Amerikalylar we eýranlylar Pakistanyň paýtagty Yslamabatda geçirilen konferensiýa stolunyň garşysynda biri-birine ýüz tutdular, ýöne boş galdylar Päkistanlylar bu prosesi janlandyrmaga synanyşýarlar, emma şu wagta çenli kän bir üstünlik bolmady. Amerika bilen Eýran ikisi hem şertnama isleýär. Emma göz öňünde tutýan şertnamalary başga, iki tarapam gyzyl çyzyklaryna ýapyşýar Bir ýa-da has gowusy iki tarap hem eglişik etmek kararyna gelýänçä, ähliumumy konflikte gaýdyp gelmek diňe bir waka Niýetleri we netijeleri ýalňyş düşünmek we ýalňyş hasaplamak töwekgelçiligi öňküsinden has ýokary. Bularyň ikisi-de krizisleriň gözegçilikden çykmagy we uruşlaryň güýçlenmegi üçin nusgawy usullar ABŞ-nyň Hormuz bogazyndan iki gämini ugratmak karary eýýäm Eýrandan gutulgysyz reaksiýa döretdi. Bu hepde iň möhüm sorag: Şu wagt bes edilermi ýa-da özara ädimler we reaksiýalar doly söweşe tarap süýşmegi çaltlaşdyrarmy? Hormuz bogazyna gözegçilik krizisiň merkezine öwrüldi. Bu bogaz 28-nji fewralda ABŞ we Ysraýyl Eýrana hüjüm edýänçä hiç hili çäklendirmesiz we tölegsiz nawigasiýa üçin açykdy Indi Eýran bogazy ýapmagyň hem hüjüm guraly, hem girdeji çeşmesi, hem-de ätiýaçlandyryş görnüşi bolup biljekdigini görkezdi. Şu hepde Eýranyň Daşary işler ministri Abbas Araqçi kanun çykaryjylara köne status-kona gaýdyp gelmejekdigini aýtdy Amerikanyň Birleşen Ştatlary Eýranyň Hormuz bogazyny Tähranyň gözegçilik astyndaky “içerki suwlara” öwürmegine rugsat berip bilmez we gämilere tranzit tölegleri üçin millionlarça dollar töläp biler, ýogsam Eýranyň ýaragly güýçlerine garşy taktiki ýeňşiň strategiki ýeňlişe öwrülendigini kabul etmäge mejbur bolar Bogazy ýapmak global ykdysady netijelere getirýär. Näçe wagtlap ýapyk galsa, urşuň dünýädäki adamlara nähili derejede täsir etjekdigini kesgitlär Nebit we gaz öndürmek üçin ulanylýan çig malyň ýetmezçiligi, şeýle hem ýokary tehnologiýaly pudaklar üçin geliý we dökünler söweş meýdanyndan uzakda ýaşaýan millionlarça adama barha agyr täsir edýär. Tohum krizisi azyk howpsuz ýurtlarda açlyga sebäp bolýar ABŞ-nyň prezidenti Donald Trumpyň aýdanlary we mälim edilmedik sebäpleri elmydama çylşyrymly we üýtgeýär. Sosial mediýadaky nebit söwdagärlerini amerikan sürüjileri üçin gazyň bahasyny ýokarlandyrmazlyga yrjak boldy Şeýle hem, Eýran re regimeiminiň çydamlylygy we ABŞ bilen Ysraýylyň bu ýurda näçe agyr degse-de garşy durmak kararyndan lapykeç bolmaly. Januaryanwar aýynda bolşy ýaly köçelerde nägilelik bildirýän öz raýatlaryny atyp bilýän re regimeim, iň bolmanda häkimiýetiň saklanmagyna täsir etmese, ilatyň hal-ýagdaýy barada kän bir alada etmez Trampyň lapykeçligi, ýeňil ýeňiş gazanmak we netijelerine ýeterlik göz aýlamazdan, urşa gitmek kararyna gelen netijesidir. Amerikanyň Birleşen Ştatlary ýokary täsirli harby güýçleriniň güýjüni görkezdi, ýöne prezidentiň karar bermezligi ýurdy strategiki kynçylykda galdyrdy ABŞ-nyň Harby deňiz güýçlerine bogazdan geçýän birnäçe gämini ugratmak baradaky buýrugy nawigasiýa azatlygyny dikeltmeýär. ABŞ bilen Ysraýyl söweşe girmezden ozal her gün 40-60 gämi Bosfor bogazyndan geçýärdi Eýran söweşe gaýdyp gelmäge taýýardygyny, hatda güýçlenme tempini görkezmäge taýýardygyny görkezdi. Bu uly töwekgelçilikleri öz içine alýan strategiýa, emma ABŞ we Ysraýyl tarapyndan öldürilen öňki ýokary derejeli ýolbaşçynyň we ýokary wezipeli adamlaryň ornuny tutmak üçin töwekgelçilik bar Birleşen Arap Emirlikleri (BAE) Aýlagdaky arap goňşularynyň arasynda Eýranyň esasy maksady bolup görünýär. Muňa jogap hökmünde BAE ABŞ we Ysraýyl bilen hyzmatdaşlygyny hasam berkitdi. Ysraýyl BAE-ä “Demir gümmez” raketa goranyş ulgamyny iberdi we ulgamy dolandyrmak üçin Ysraýyl esgerlerini ýerleşdirdi. Bu, Ukrainany teklip etmekden ýüz öwürýän möhüm bir yşarat Eýranyň BAE-nyň Fujaira porty bellärliklidir. Bu port, Hormuz bogazynyň aňyrsynda, Oman aýlagyna seredýän çäkli kenar ýakasynda ýerleşýär Fujairah, BAE-den Hormuzdan geçmezden ozal nebit Eksporta mümkinçilik berýän we iri nebit saklaýan desgalaryň ýerleşýän turbageçirijisi. Bu, strategiki we ykdysady taýdan Emirlikler üçin möhüm ähmiýete eýe bolýar. Eýranyň indiki ädimleri barada çynlakaý alada edýärler Tährana we güýçli ýaragly güýçlere garşy berk duýduryşlara garamazdan, Emirlikler göni hüjümlere gatnaşmazlygy makul bilýärler. Şeýle-de bolsa, atyşyk bes edilse, bu syýasaty dowam etdirmek kyn bolup biler. Uzak möhletleýin perspektiwada milliardlarça dollarlyk Amerikan ýaraglaryna maýa goýmagy dowam etdirýär Trump henizem Eýranyň re regimeiminiň ABŞ-nyň basyşy we harby güýji sebäpli çökjekdigine ynanýana meňzeýär. Ylalaşyk görkezmek isleýär, ýöne tankytçylaryň Barak Obamanyň gol çeken ýadro şertnamasyndan has erbetdigini aýdýanlaryny kabul etmeýär Prezident bolan ilkinji möhletinde, Ysraýylyň premýer-ministri Benýamin Netanýahunyň güýçli höwesi bilen JCPOA diýlip atlandyrylýan bu şertnamadan çekildi. Ol muny "maksimal basyş" diýip atlandyrýan syýasaty bilen çalyşdy; Bu syýasat Eýranyň urany baýlaşdyrmagynyň öňüni alyp bilmedi we indi ABŞ bilen Eýrany aňsat çykalga tapmaýan söweş ýoluna goýana meňzeýär