Bakuwda Hazar deňziniň derejesiniň peselmegi barada panel çekişmesi geçirildi

BAKU, Azerbaýjan, 5-nji iýun. Bütindünýä daşky gurşaw gününe (WED) bagyşlanan halkara konferensiýanyň çäginde "Hazar deňzi öwrülişik pursatynda: deňiz derejesiniň düşmegi we sebitleýin hereketler barada ylmy we analitiki pikir alyşma" atly panelde çekişme geçirildi Maslahatyň dowamynda Russiýanyň Gidrometeorologiýa gözleg merkeziniň gözlegçisi enaelena Ostrowskaýa Hazaryň deňziniň derejesiniň üýtgemeginiň tebigy bir prosesdigini aýtdy "Howa gözlegleri, Hazar deňzindäki suw derejesiniň peselmeginiň ýakyn ýyllarda dowam edip biljekdigini görkezýär. Hazar deňziniň derejesiniň üýtgemegi tebigy bir proses we bu taryhda ençeme gezek bolup geçdi. Suw derejesiniň ýokarlanmagy we peselmegi dürli döwürlerde hasaba alyndy. Stansiýalarda görülýän çäreler, suw derejesiniň peselmeginiň we ýokarlanmagynyň soňky 200 ýylda hasaba alnandygyny görkezýär" Azerbaýjanda işleýän klimat boýunça hünärmen Röwşan Abbasow, Hazar deňziniň adatça akymsyz suw howdanydygyny, ýöne esasy suw çeşmeleriniň basseýnine akýan derýalardygyny aýtdy Onuň sözlerine görä, suwuň köp bölegi esasan Wolga we Ural derýalaryndan gelýär. Kaspi deňzine girýän umumy suwuň 80% -ini Wolga derýasy tutýar "Hazar deňziniň derejesi peselýär, sebäbi bu derýa akymlaryna bagly. Derýalaryň akymynyň üýtgemegi bilen deňziň derejesi hem üýtgeýär. 1995-nji ýyl ýadyma düşýär. Soňky 100 ýylda deňiz derejesi ep-esli üýtgäpdir 1995-nji ýylda Hazar deňziniň derejesi iň ýokary derejä ýetdi. Bu, Azerbaýjanyň takmynan 800 kilometr kenarýaka sebitlerinde adaty durmuşy bozdy. Uzak wagtlap suw joşmagy bolup, kenarýaka esasy infrastruktura suw basdy. Suw joşmasy sebäpli Baku bulwarynyň käbir ýerlerine zeper ýetdi Şeýle-de bolsa, 1995-nji ýyldan soň deňiz derejesiniň peselmegi hasaba alyndy. Bu peselme Hazar basseýninde ýüze çykýan dürli faktorlar bilen baglanyşykly. Esasy sebäbi derýalardan gelýän suwuň azalmagydyr. Onda näme üçin derýa akymy azalýar? Munuň esasy sebäpleri temperaturanyň ýokarlanmagy we ygalyň peselmegi. Mundan başga-da, suwa bolan isleg hem artýar. Mälim bolşy ýaly, Haza girýän suwuň köp bölegi Russiýanyň çäginden, esasanam Wolga derýasyndan gelýär Russiýadaky suw howdanlarynyň umumy meýdany 30 müň inedördül kilometre ýetýär. Bu has köp bugarmagy we suw ýitgilerini aňladýar. Bu ugurda çäreler görülmelidir Şol bir wagtyň özünde, Russiýada-da, Azerbaýjan ýaly beýleki ýurtlarda-da howanyň üýtgemeginiň täsiri güýçlenýär we suwarymly ýerleriň mukdary köpelýär. Bu suw çeşmelerine goşmaça basyş döredýär Esasy netije, Hazar basseýninde suwy has netijeli we tygşytly guramak zerur. Bu mesele aýratyn möhümdir "-diýdi Lids uniwersitetinden Simon Gudman Hazaryň deňziniň derejesiniň peselmeginiň katastrofiki netijelere getirip biljekdigini aýtdy Iň optimal ýagdaýda-da deňiz derejesi 5–8 metre düşse, munuň möhüm ýaşaýyş ýerlerinde we ekologiki taýdan möhüm sebitlerde uly ýitgilere sebäp bolup biljekdigini aýtdy "Deňiz derejesinden 5 metr aşak gaçsa, bar bolan ekologiki we biologiki taýdan möhüm 15 sebitden 7-si öz meýdanynyň 50 göteriminden gowragyny ýitirip biler we 4-si düýbünden ýok bolup biler. Deňiz derejesi 10 metre düşse, şeýle sebitleriň bäşisi düýbünden ýok bolup biler we Demirgazyk Kaspiniň dört täsin ekoregiýasy hem ýok bolmak howpuna duçar bolar." Şeýle hem, Hazaryň esasy görnüşleri bolan bekre balyklary üçin netijeleriň çynlakaý boljakdygyny aýtdy "Deňiz derejesinden 5 metr aşak gaçmak, Hazar möhüriniň bar bolan köpelýän ýerleriniň takmynan 57–81 göteriminiň ýitmegine sebäp bolup biler. Şol bir wagtyň özünde bekre balyklarynyň paýlanyş çäkleri ep-esli çäklendiriler we derýa ulgamlaryna girişi gaty çäkli bolar. Bu, Kaspi deňziniň möhüm biodürlüligine bagly bolup biler. ýitgiler "-diýdi IDEA jemgyýetçilik birleşiginiň Kaspi deňziniň gözlegleri boýunça bilermen Elnur Safarow öz çykyşynda meteorologiýa stansiýalarynyň çäginiň çäklidigini aýtdy Onuň sözlerine görä, bu maglumatlar doly düşünmek üçin ýeterlik däl Kaspi deňzinde bolup geçýän üýtgeşmeler "Degişli kanunlar bar, Russiýa we Azerbaýjan tarapyndan dürli çemeleşmeler ulanylýar. Käwagt bu çemeleşmeleriň arasynda düşünişmezlikler bolýar. Mundan başga-da, hemra gözegçilikleri hem bolýar we has takyk netijeleri gazanmak üçin dürli çeşmelerden maglumatlary birleşdirmek möhümdir. Maglumat ulgamlarynda belli bir täzelenmeler zerurdyr. Bileleşik, has takyk maglumat almak üçin ýarym platforma döredip bileris. Kaspi deňziniň gözlegçilerini birleşdirýän geňeş, muňa garamazdan, munuň has giň gerimde durmuşa geçirilmegi üçin döwlet derejesinde goldaw gerek Stansiýa maglumatlary, gaýtadan analiz maglumatlary we raýat synlaryny birleşdirýän ýeke-täk model döretmek möhümdir. Maglumatlar näçe takyk bolsa, çaklamalar şonça ygtybarly bolar. Hazaryň demirgazyk böleginde ortaça çuňlugy bary-ýogy birnäçe metrdir. Hatda 25 sm töweregi peselmek hem çynlakaý ekologiki netijelere getirip biler. Theylyň ahyryna çenli ýagyş dowam etse, Hazar deňziniň derejesinde durnuklaşma bolup biler "-diýdi Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň howa we saglyk boýunça ýörite wekili Robb Batler öz çykyşynda Hazar deňziniň ýagdaýynyň töwereginde ýaşaýan ähli adamlaryň we janly-jandarlaryň ýagdaýyna gönüden-göni täsir edýändigini aýtdy "Häzirki wagtda deňiz derejesiniň peselmeginiň, suwuň mukdarynyň we suwuň hiliniň üýtgemeginiň adam saglygyna edýän täsiri barada yzygiderli maglumat ýygnamadyk we baha bermedik. Şol sebäpli Azerbaýjanda IDEA jemgyýetçilik bileleşigi we Azerbaýjanyň Saglygy goraýyş ministrligi, şeýle hem Saglyk ministri Teýmur Musaýew bilen daşky gurşawa we adamyň saglygyna ýetirýän täsirlerine yzygiderli baha bermäge başladyk Countriesurtlaryň ygtyýaryndaky ähli maglumatlaryň ýoklugy, ylmy we syýasy derejede çynlakaý pikir alyşyp bilmejekdigini aňlatmaýar diýdi "Sebäbi biziň öňümizde iň gowy ýa-da iň erbet mysal - Aral deňzi bar. Dünýäde dördünji uly içerki suw basseýni bolan Aral deňzi takmynan 68 müň inedördül kilometre barabardyr. Häzirki wagtda onuň köp bölegi zäherli tozan bilen örtülen çöle öwrüldi. Bu, iň erbet ýagdaýyň nähili bolup biljekdigini aýdyň görkezýän mysal "-diýdi Russiýanyň Tebigy baýlyklar we daşky gurşaw ministrliginiň Halkara hyzmatdaşlygy we howanyň üýtgemegi bölüminiň başlygy Natalýa Tretýakowa öz çykyşynda Russiýanyň Hazar deňziniň derejesini üýtgetmek meselesine çynlakaý çemeleşýändigini aýtdy Ol 30 ýyl töweregi wagt bäri Hazar deňzini goramak bilen meşgullanýandygyny aýtdy "Bu döwürde dürli mehanizmler we hyzmatdaşlyk platformalary döredildi. Hazaryň özboluşly suw howdanydygy bilen hemmämiz ylalaşýarys. Esasy aýratynlyklaryndan biri, suw derejesiniň üýtgemegi bolup, kanuny resminamalarda hem görkezilýär. Bu deňziň hemmämize degişlidigine ynanýarys we meseleler boýunça geňeşmeler adalatly we aç-açan görnüşde geçirilmelidir. Maglumat alyşmak näçe giňişleýin bolsa, bahalandyrmalar şonça-da dogry bolar. Ygtybarly maglumatlara esaslanyp, uýgunlaşdyrylan çäreler görülip bilner we suwuň aşa üýtgemegi wagtynda amala aşyrylýan işler has täsirli bolar Türkmenistanda geçirilen ýygnakda Howa boýunça iş toparyny döretmegi teklip etdik. Maglumatlar bazasynda has doly klimat ölçegleriniň we maglumatlaryň bolmagyny möhüm hasaplaýarys Ikitaraplaýyn şertnamalardan başga-da dürli ugurlarda işjeňlik bar - gidrometeorologiki gözegçilik, janly deňiz baýlyklaryny goramak we ylmy hyzmatdaşlyk. Russiýa Hazardaky suw derejesiniň üýtgemegi meselesine aýratyn ähmiýet berýär. Häzirki wagtda suwuň derejesiniň üýtgemeginiň sebäplerini öwrenmek üçin taslama durmuşa geçirilýär "-diýdi Bu aralykda, Azerbaýjanyň Suw baýlyklary gullugynyň suwdan peýdalanmak we goramak boýunça döwlet gözegçilik gullugynyň başlygy Rafik Werdiýew seljerişe görä geçen ýyl temperaturanyň ýokarlanandygyny aýtdy "Temperaturanyň ýokarlanmagy, bugarmagy we derýa akymlarynyň peselmegi tebigy ýagdaýda Hazar deňziniň derejesiniň peselmegine sebäp bolýar. Goodagdaý gowy däl. Mysal üçin, Azerbaýjanda kenarýaka zolagymyzda ekologiki problemalary, biodürlüligi we senagat meselelerini görýäris. Mysal üçin, gämiler edip bilmeýär kenara, kenarýaka sebitlerine ýakynlaşyň we bu käbir kynçylyklary döredýär. Deňiz derejesiniň birnäçe metr aşaklamagy has çylşyrymly ýagdaýa getirip biler. Weagdaý biziň täsirimizde. Howanyň üýtgemegi bize täsir etdi, deňiz derejesiniň peselmegi bize täsir etdi "-diýdi