Bakuwdan Türküstana çenli intellektual köpri: TDT-iň täze ösüş strategiýasy

Döredileli bäri Türk döwletleri guramasynyň (TDT) resmi däl sammitleri ynamy has-da güýçlendirmek we türk dünýäsinde strategiki utgaşdyrmak üçin aýrylmaz platforma öwrüldi. 15-nji maýda Gazagystanda geçiriljek indiki sammitiň türk dünýäsinde, ýagny sanly birleşigiň täze eýýamynyň yglan ediljek güni hökmünde ýatda saklanjakdygyny ynam bilen aýdyp bolar. Sanly dünýäniň tehnologiki täzeliklerini yzarlamagy we bu ugurda öňdebaryjy orunlary eýelemegi maksat edinýän TDT liderleri geljek nesiller üçin täze "ýol kartasyny" taýýarlar. Ara alnyp maslahatlaşyljak "Emeli intellekt we sanly ösüş" mowzugy tötänleýin saýlanmady. Bu, ençeme ýyl bäri birek-birege degip gelýän kärdeşler arkalaşygynyň strategiki ädimleriniň logiki netijesidir Türk döwletlerine şu gün gazanylan agzybirligi üpjün etmek beýle bir aňsat däldigini bellemelidiris. SSSR-iň dargamagyndan soň biri-biri bilen gatnaşyk guran türkler, ilkinji gezek 2009-njy ýylda Azerbaýjanyň başlangyjy bilen Nakhiwan şäherinde gol çekilen şertnama bilen Türk Geňeşini döretdi. Türk dünýäsiniň umumy erkiniň nyşanyna öwrülen bu Geňeş geljekki uly maşgalanyň özenine öwrüldi. Türk döwletleri güýçlenip, olaryň arasyndaky gatnaşyklar çuňlaşdygyça bu platforma global syýasy güýç merkezine öwrüldi. Geňeşiň esasynda 2021-nji ýylda Stambulda geçirilen sammitde "Türk döwletleriniň guramasy" (TDT) döredilmegi taryhy waka boldy TDT-iň döremeginde Azerbaýjanyň prezidenti Ylham Alyýewiň garaşsyz daşary syýasaty, halkara abraýy, batyrgaý çykyşlary, dünýäniň döwlet we hökümet baştutanlarynyň köpüsi bilen dostlukly gatnaşyklar möhüm rol oýnady. Geňeşiň başlygy döwründe 2019-njy ýylda bu integrasiýa taslamasy hil taýdan täze tapgyra çykdy. Ylham Alyýewiň başlangyjy bilen 2020-nji ýylda adatdan daşary sammit ýygnagy geçirildi we edaranyň krizis pursatlaryna çeýe we agzybir hereket edip biljekdigi subut edildi. Azerbaýjanyň prezidentiniň uzakdan görýän syýasaty we aýgytly pozisiýasy sebäpli Türk Geňeşi diňe bir maslahat beriş formaty däl-de, eýsem syýasy we ykdysady taýdan agyr bir gurama öwrülip başlady. Şol bir wagtyň özünde, 2020-nji ýyldaky Watançylyk urşunda Azerbaýjanyň şöhratly ýeňşi bilen sebitde döredilen täze hakykatlaryň Stambulda kabul edilen kararlara uly täsir edendigini belläliň Türk döwletleriniň guramasynyň döredilen Nakhiwan sammiti Häzirki wagtda Azerbaýjanyň TDT-nyň ideologiki we strategiki binagärligini guran esasy merkezlerden biridigini ynam bilen aýdyp bolar. Şunuň bilen baglylykda, Türk döwletleri guramasynyň resmi däl sammitleriniň däbiniň Azerbaýjanyň kömegi bilen döredilendigini we Bakuwyň resmi diplomatik başlangyjynyň önümidigini bellemelidiris. Häzirki wagtda täze däbe öwrülen bu formatyň ilkinji sammiti 2024-nji ýylyň 6-njy iýulynda Şuşada geçirildi. Bu tötänleýin däldi. Şuşa ýygnagynyň ähmiýeti, bu sammitiň, 44 günlük Watançylyk urşunda Azerbaýjanyň ýeňişinden soň Günorta Kawkazda ýüze çykan täze geosyýasy hakykatyň türk dünýäsi tarapyndan resmi möhürlenmegi boldy. Işden azat edilen we gaýtadan dikeldilen Şuşada sammit ýygnagynyň geçirilmegi, ähli agza döwletleriň Azerbaýjanyň territorial bitewiligine we özygtyýarlylygyna berýän iň ýokary goldawynyň görkezmesi boldy. Bu sammitiň çäginde gol çekilen Jarnama adaty bir resminama däl-de, eýsem türk halklarynyň umumy geljegine, howpsuzlygyna we ykdysady hyzmatdaşlygyna berlen köpçülikleýin kasamdy. Şeýle hem bu dünýä üçin açyk habar boldy: türk dünýäsi indi bölünen geografiýalar däl, strategiki taýdan ýakyn baglanyşykly we sebit durnuklylygynyň we howpsuzlygynyň esasy kepili bolan bitewi güýç merkezi TDT global tertipde öz ornuny almak isleýär 15-nji maýda Gazagystanyň Türküstanda geçiriljek ýygnagyň "Emeli intellekt we sanly ösüş" mowzugyna bagyşlanmagy häzirki döwürde türk dünýäsiniň global kynçylyklara we täzeliklere duýgurdygyny subut edýär. Şol bir wagtyň özünde, TDT global tertipde öz ornuny almak isleýär. Häzirki wagtda Azerbaýjan diňe bir energiýa we transport taslamalary bilen däl, eýsem ykdysadyýetiň düýpgöter üýtgemegini üpjün edýän sanly innowasiýalaryň merkezi hökmünde Türkiýe Guramasynda tapawutlanýar. Geçirilen "Emeli intellekt strategiýasy 2025-2028" bu ugurdaky işimiziň tötänleýin däldigini, ýöne çuňňur düşünilen döwlet syýasatyny subut edýär. Azerbaýjanyň maksady sebitiň “akylly merkezine” öwrülmek. 2025-nji ýylyň 8-nji ýyly Sentýabr aýynda Bakuwda açylan emeli intellekt akademiýasy geljegimiziň intellektual bazasynyň roluny ýerine ýetirýär. Bu akademiýada innowasiýa ideýalary ykdysady gymmata öwrülýär we döwlet dolandyryşynyň netijeliligini ýokarlandyrjak algoritmler işlenip düzülýär. Bu tejribäni ulanyp, Azerbaýjan tutuş türk dünýäsi üçin täze model hödürleýär. Turkisheke-täk türk emeli intellekt institutyny döretmek pikiri hem köp maksatlara hyzmat eder 2026-njy ýylyň TDT ýurtlary üçin hem taryhy waka bolandygyny bellemelidiris. Sebäbi takmynan 100 ýyl ozal, 1926-njy ýylda Birinji Türkologiki Gurultaý geçirildi. Bakuwda geçirilen şol taryhy gurultaý umumy elipbiýi, bitewi terminologiýany we türk halklarynyň milli oýanma ideallaryny ylmy derejede birleşdiren ilkinji uly platforma boldy. 1926-njy ýyldaky Baku Türkologiki Gurultaýy Merkezi Aziýadan Anadola çenli ähli türk intellektuallaryny bir ýere jemledi we 20-nji asyryň iň möhüm medeni wakasyna öwrüldi. Şol döwürde Baku türk dünýäsiniň umumy dilini we ynsanperwerlik giňişligini ara alyp maslahatlaşan ilkinji global platforma bolupdy we aslynda häzirki wagtda hereket edýän Türk döwletleri guramasynyň ideologiki we institusional başlangyjydy. Azerbaýjan post-Sowet giňişliginde geçen asyryň 90-njy ýyllarynyň başynda latyn elipbiýine geçen ilkinji türk döwletidir Bu geçiş diňe bir tehniki üýtgeşiklik däl, eýsem jemgyýetiň täze ýazuw ulgamyna uýgunlaşmagy, okuw kitaplarynyň, döwlet resminamalarynyň we köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň bu ulgama uýgunlaşmagy taýdan ägirt uly tejribe. Azerbaýjanyň bu üstünlikli usuly häzirki wagtda latyn ýazuwyna geçýän Gazagystan we Özbegistan üçin esasy okuw we amaly bazadyr. Hut 21-nji asyrda bilelikdäki türk elipbiý taslamasy ideýasy öňe sürüldi, aslynda türk dünýäsi diňe bir dil reformasy däl. Bu geosyýasy, medeni we strategiki barlygyň beýanydyr. Azerbaýjan bu meseläni syýasy-medeni özygtyýarlylyk meselesi hökmünde gün tertibinde saklaýar. Umumy türk elipbiýi boýunça komissiýanyň iň möhüm mejlisleriniň we Türk akademiýasynyň köp sanly ylmy paneliniň Bakuwda geçirilmegi tötänden däldir. Azerbaýjan bu meseläni 1926-njy ýyldaky Birinji Türkologiki Kongresiň ahlak mirasy hökmünde TDT-iň esasy ileri tutdy. Azerbaýjanyň tekliplerinden biri umumy elipbiýi sanly gurşa, emeli intellekt algoritmlerine we klawiatura standartlaryna sanly döwürde türk dilleriniň bäsdeşlik ukybyny ýokarlandyrýar. Prezident Ylham Alyýewiň dürli sammitlerde belläp geçişi ýaly, Azerbaýjan türk dünýäsiniň agzybirligini "maşgala içindäki agzybirlik" hökmünde görýär. Umumy elipbiý bu agzybirligiň iň möhüm serişdesidir. Azerbaýjanyň teklibi, elipbiýiň diňe resmi hat alyşmalarda däl, eýsem umumy okuw kitaplarynda, metbugatda we ylymda hem ulanylmagydyr Hundredüz ýyldan soň, ýubileý TDT-iň çäginde uly göwrümli çäreler bilen belleniler. Bu bolsa öz gezeginde türk dünýäsiniň taryhy miras ýörelgesine esaslanýandygyny subut edýär. Şeýle hem ajaýyp nyşan. 100 ýyl ozal Bakuwda diliň we medeniýetiň bitewiligini ara alyp maslahatlaşanlaryň agtyklary şu gün Türküstanda emeli intellekt, sanly ekosistemalar we umumy tehnologiki özygtyýarlylyk meseleleri barada gürleşýärler. Bir asyr mundan ozal tamamlanmadyk maksatlar häzirki wagtda döwletara derejesinde has güýçli we anyk görnüşde amala aşyrylýar Häzirki wagtda dünýäde bolup geçýän adaty söwda ýollaryndaky prosesleriň, näbellilikleriň we meseleleriň fonunda TDT agza ýurtlaryň arasyndaky hyzmatdaşlyk global logistika durnuklylygynyň esasy sütünine öwrüldi. Häzirki wagtda TDT, Gündogar bilen Günbataryň arasynda iň strategiki we ygtybarly ugur bolan Orta Koridoryň işlemegi üçin esasy grant hökmünde çykyş edýär. Bu ägirt uly logistika arhitekturasynda Azerbaýjanyň we Prezident Ylham Alyýewiň roly diňe bir geografiki artykmaçlyk bilen çäklenmän, eýsem ýyllaryň dowamynda emele gelen syýasy erk we göz öňünde tutulýan strategiki maýa goýumlary bilen hem baglanyşyklydyr. Ylham Alyýew Orta Koridoryň ideologiki binagärlerinden biridir. Ylham Alyýewiň öňdengörüjilikli ýolbaşçylyk hiliniň kömegi bilen Azerbaýjan içerki mümkinçilikleriniň hasabyna ençeme ýyllap ägirt uly infrastruktura taslamalaryny durmuşa geçirdi. Hazar deňzini we türk dünýäsini geçip bolmajak çatryga öwürdi. Baku-Tbilisi-Kars demir ýolunyň durmuşa geçirilmegi, Bakuw halkara deňiz söwda portunyň we ýurduň içinde döredilen häzirki zaman ulag ulgamynyň gurluşygy Ylham Alyýewiň "Azerbaýjany möhüm tranzit merkezine öwürmek" strategiki maksadynyň miwesidir. Emma, ​​prezidentiň munuň bilen kanagatlanmaýandygyny belläliň. Prezident Ylham Alyýew, esasanam Türkiýe döwletleri Orta Koridoryň syýasy we howpsuzlyk agramy guramanyň sammitlerinde hemişe öňe sürülýär we agza ýurtlary logistika nyrhlarynyň we ýönekeýleşdirilen gümrük amallarynyň töwereginde birleşmäge çagyrýar. Zangezur koridory taslamasy, Ylham Alyýewiň türk dünýäsiniň fiziki we geografiki bitewiligini dikeltmek ugrundaky iň batyrgaý ädimlerinden biridir. Häzirki wagtda “Orta koridor” dünýä arenasynda strategiki alternatiwa hökmünde kabul edilse, Azerbaýjanyň we Ylham Alyýewiň Türk bileleşigini dünýä ykdysadyýetiniň aýrylmaz mowzugyna öwürmek baradaky üýtgewsiz erkiniň görkezen ygtybarly hyzmatdaşyň keşbi netijesinde mümkin boldy Şeýle-de bolsa, Orta Koridory diňe transkontinental transport ýoly hökmünde häsiýetlendirmek, strategiki agramyny doly üpjün etmeýär. Bu ýol, şeýle hem, strategiki hyzmatdaşlygyň çuňlaşmagy, türk döwletleriniň ykdysady integrasiýasynyň fiziki görnüşi. Şunuň bilen baglylykda, 15-nji maýda Türküstanyň sammitinde ara alnyp maslahatlaşyljak sanlaşdyryş we emeli intellektual çözgütleriň ulanylmagy, Orta Koridory has çeýe we bäsdeşlik eder, ony XXI asyryň global logistika kartasyndaky iň durnukly we sarsmaz güýç merkezine öwürer Ulanylanda saýtdaky materiallara ýüzlenmek möhümdir. Web sahypalarynda maglumat ulanylanda, giperlink bilen salgylanmak hökmanydyr