Bakuw sammiti we türk dünýäsiniň ykbalynyň koridory: Zengezur - Mehmet Gökhan Özçubukçu - QHA - Krym habar gullugy

Azerbaýjanyň paýtagty Bakuwda geçirilen hökümet baştutanlarynyň / Wise-prezidentleriniň sammiti diňe bir türk dünýäsiniň geljegi üçin diplomatik ýygnak bolman, eýsem täze geosyýasy paradigmanyň yglan edilmegidir. Bu sammit, ençeme ýyl bäri beýan edilýän "Türk dünýäsi integrasiýasy" çykyşynyň ritoriki derejeden ýokary geçendigini we anyk strategiki taslamalar arkaly öňe gidýändigini açyk görkezdi Halkara ulgamyň barha gowşaýan, global söwda liniýalarynyň howpsuzlygy sorag astyna alynýan we energiýa-geosyýasy bäsdeşlik güýçlenýän döwürde bolup geçen bu sammit, wagt taýdan-da ajaýyp. Esasanam Ukraina-Rus söweşinden soň demirgazyk liniýalaryň gowşamagy we Gyzyl deňzine esaslanýan töwekgelçilikleriň köpelmegi alternatiw söwda koridorlaryny has gymmatly etdi. Bu nukdaýnazardan, türk dünýäsiniň geografiýasy diňe bir sebitde däl, eýsem dünýä derejesinde hem strategiki artykmaçlygy hödürleýär Bakuwda geçirilen gepleşiklerde iň möhüm tema transport we aragatnaşyk taslamalary boldy. Sammitde beýan edilen pikir söwda gatnaşyklaryny ösdürmäge we türk döwletleriniň arasyndaky maýa goýum gatnaşyklaryny çuňlaşdyrmaga, şeýle hem bu gatnaşyklary mümkin etjek infrastrukturany döretmäge gönükdirilendir. Aslynda, transport ulgamlaryny berkitmek we üstaşyr geçiş kuwwatyny ýokarlandyrmak türk dünýäsiniň umumy ileri tutulýan ugry hökmünde ýüze çykdy Bu pursatda iki sany strategiki taslama tapawutlanýar: Zangezur koridory we Merkezi koridor. Bu taslamalar bilelikde baha berlende, türk dünýäsiniň diňe bir özünde däl, eýsem dünýä söwda ulgamynda-da täze rol oýnamaga taýynlanýandygyny görmek bolýar. Başga sözler bilen aýdylanda, Bakuw sammiti türk dünýäsiniň "geografiki hakykata" däl-de, "geosyýasy aktýora" öwrülmeginde möhüm çäkdir ZENGEZUR KORIDORY: TÜRK DÜNLD OFINIOP GEOPOLITIK ÇYKY Zangezur koridory Baku sammitiniň iň möhüm we jedelli mowzugy hökmünde tapawutlanýar. Bu koridor Azerbaýjanyň materigini Nakhivan bilen birleşdirmegi maksat edinýän transport taslamasy ýaly görünse-de, aslynda has giň geosyýasy many bar. Sebäbi bu setir, Türkiýe bilen Türküstanyň arasynda üznüksiz ýer baglanyşygyny üpjün edip, türk dünýäsini fiziki taýdan birleşdirmek mümkinçiligine eýedir Bu koridoryň açylmagy türk döwletleriniň arasyndaky aralyk düşünjesini düýpgöter üýtgeder. Geografiki baglanyşyk sebäpli häzirki wagtda bölekleýin gurluşa eýe bolan türk dünýäsi, Zengezuryň girizilmegi bilen üznüksiz çyzyk arkaly biri-birine birikdiriler. Bu ýagdaý diňe bir maddy-tehniki taýdan däl, eýsem psihologiki we syýasy özgerişleri hem aňladýar. Sebäbi geografiki bitewilik syýasy integrasiýa üçin ýol açýan esasy elementlerden biridir Ykdysady nukdaýnazardan seredeniňde, Zangezur koridorynyň iň möhüm artykmaçlyklaryndan biri, söwda wagtyny we çykdajylaryny ep-esli azaldar. Hytaýdan Europeewropa çenli uzalyp gidýän söwda ugurlarynda wagt we çykdajy faktorlary aýgytly ähmiýete eýe bolsa-da, bu koridor türk dünýäsini özüne çekiji üstaşyr ýoluna öwrüp biler. Bu diňe bir sebitdäki ýurtlaryň üstaşyr girdejilerini artdyrman, eýsem önümçilik we logistika merkezlerine öwrülmegine ýol açar Şeýle-de bolsa, Zangezuryň ähmiýeti artdygyça, garşylygy hem ýokarlanýar. Hususan-da, Ermenistanyň koridora garşy çykmagy taslama üçin iň möhüm päsgelçiliklerden biridir. Mundan başga-da, Eýran ýaly sebit aktýorlary bu koridoryň geosyýasy pozisiýasyny gowşadyp biljekdigi sebäpli uzak garaýyş saklaýarlar. Bu ýagdaý Zangezuryň diňe bir ykdysady taslama bolman, eýsem köp gatlakly güýç göreş meýdanydygyny hem görkezýär Mundan başga-da, häzirki ýagdaýda koridoryň entek doly durmuşa geçirilmändigi prosesiň näzikligini görkezýär. Zangezur meselesi diplomatik taýdan "garaşylýan" ýagdaýda we sebitdäki syýasy ösüşlere baglylykda emele gelýär. Bu, taslamanyň geljeginiň diňe bir tehniki däl, eýsem syýasy erk we halkara deňagramlylyga baglydygyny aýdyň görkezýär GÖRNÜŞ KORIDORY: GLOBAL Söwdanyň täze ýoly Orta koridor, türk dünýäsiniň global ulgamdaky ornuny täzeden kesgitlemek mümkinçiligine eýe bolan iň möhüm taslamalaryň biridir. Hytaýdan başlap, Türküstan, Hazar deňzi, Kawkaz we Türkiýe arkaly Europeewropa çenli uzalyp gidýän bu liniýa häzirki wagtda alternatiw söwda ýollarynyň arasynda barha möhüm ähmiýete eýe bolýar Soňky ýyllarda geosyýasy çökgünlikler, Esasanam demirgazyk çyzygynyň ygtybarlylygyny peseltdi we bu Merkezi koridory has özüne çekiji etdi. Aslynda, bu ugurda ýükleriň mukdarynyň köpelmegi bu liniýanyň teoretiki taslama däl-de, iş ýüzünde ulanylýan söwda ýoluna öwrülendigini görkezýär. Bu ösüş, türk dünýäsiniň dünýä söwdasyndaky rolunyň artýandygyny görkezýär Merkezi koridoryň iň möhüm artykmaçlygy, bu diňe bir tranzit liniýasy bolman, eýsem ykdysady integrasiýany höweslendirýän gurluşy hem hödürleýär. Bu ugurdaky söwda, türk döwletleriniň önümçilik, logistika we senagat pudaklarynda täze hyzmatdaşlygy döreder. Bu sebitiň ykdysady gurluşynda has çuňňur özgerişleri döredip biler Şeýle-de bolsa, Orta koridoryň täsiri diňe fiziki infrastruktura bagly däldir. Gümrük amallaryny ýönekeýleşdirmek, sanlaşdyrmagyň ýokarlanmagy we nyrhlaryň sazlaşygy ýaly gurluş özgertmeleri bu setiriň bäsdeşlige ukyplylygyny kesgitleýän esasy faktorlardan biridir. Şonuň üçin Orta Koridor institusional integrasiýany talap edýän taslama Bu pursatda Zangezur koridorynyň roly möhüm bolýar. Sebäbi Zengezur Orta Koridoryň iň gowşak baglanyşygyny tamamlar we çyzygyň üznüksiz bolmagyny üpjün eder. Şol sebäpli iki taslama biri-birine garaşsyz däl-de, biri-birini doldurýan strategiki elementler hökmünde garalmalydyr. Zengezur bolmasa, Orta ýol doly bolmaz we Orta zolak bolmasa Zengezuryň täsiri çäkli bolar TÜRK DÜN. .INDE T NEWZE GEOPOLITIK SÖ .GI Türk dünýäsinde integrasiýa etabynyň Baku sammiti bilen täze tapgyra geçendigi aýdyň görünýär. Bu etap diňe bir medeni gatnaşyklar we syýasy gepleşikler arkaly däl, eýsem anyk ykdysady we infrastruktura taslamalary arkaly öňe gidişlige degişlidir Söwda mukdarynyň ýokarlanmagy we türk döwletleriniň arasyndaky maýa goýum gatnaşyklarynyň pugtalandyrylmagy bu integrasiýanyň ykdysady esasyny düzýär. Şeýle-de bolsa, bu prosesiň esasy kesgitleýji faktory transport we logistika infrastrukturasynyň güýçlendirilmegi bolup durýar. Sebäbi ykdysady integrasiýa fiziki baglanyşyksyz dowam edip bilmez Bu täze proses, türk dünýäsini global bäsleşigiň merkezinde goýýar. Hytaýyň “Bir guşak we ýol” başlangyjy, Europeewropanyň energiýa howpsuzlygyny gözlemegi we Russiýanyň sebitdäki täsiri, türk dünýäsini “geçiş sebitinden” “oýnaýan aktýora” öwürmek mümkinçiligine eýe Şeýle-de bolsa, bu proses töwekgelçilikleri hem öz içine alýar. Türk dünýäsiniň güýçlenmegi käbir sebitleýin we global gatnaşyjylaryň bähbitlerine garşy bolup biler. Bu taslamalaryň syýasy basyşlara, howpsuzlyk meselelerine we diplomatik dartgynlyga sebäp bolup biler. Şonuň üçin integrasiýa prosesi diňe bir ykdysady däl, eýsem strategiki deňagramlylygy dolandyrmagy hem talap edýär Netije we baha bermek Bakuw sammiti türk dünýäsiniň geljegi barada berk pikiri açdy. Bu garaýyş, türk döwletleriniň diňe bir sebitleýin hyzmatdaşlyga däl-de, eýsem global ulgamda has işjeň rol oýnamak islegini görkezýär. Zangezur koridory we Orta koridor taslamalary bu görnüşiň beýanydyr Zangezur koridorynyň durmuşa geçirilmegi, türk dünýäsiniň fiziki birleşmegini üpjün eder we bu ykdysady integrasiýany çaltlaşdyrar. Şeýle-de bolsa, bu etapda çynlakaý syýasy päsgelçilikler bar. Esasanam sebitdäki güýç deňagramlylygy we aktýorlaryň bähbitleriniň gapma-garşylygy taslamanyň geljegini kesgitleýän esasy faktorlardyr Has giň nukdaýnazardan baha berlende, Orta Koridor türk dünýäsiniň dünýä söwdasyndaky ornuny güýçlendirip biljek strategiki mümkinçilik hödürleýär. Şeýle-de bolsa, bu pursatdan peýdalanmak üçin diňe bir infrastruktura maýa goýumlary däl, eýsem institusional özgertmeler we utgaşdyrmak mehanizmleri hem ösdürilmeli Umuman aýdanyňda, Bakuw sammiti netije däl, başlangyç. Türk dünýäsi indi saýlama nokady: Bu taslamalar arkaly hakyky integrasiýa gazanmak arkaly global güýç bolar ýa-da geosyýasy bäsdeşlik kölegesinde bölekleýin gurluşyny saklar Şol sebäpli geljek döwür diňe bir taslamalaryň däl, eýsem türk dünýäsiniň strategiki erkiniň hem synag ediljek döwri bolar. Muny durnukly görnüşde görkezip boljak bolsa, Zangezur we Merkezi koridor diňe bir transport taslamalaryna däl, eýsem 21-nji asyryň iň möhüm geosyýasy özgerişleriniň esasy bolup biler