Ikinji jahan urşunda atalary söweşen deputatlar - TARYH

Ikinji jahan urşy Azerbaýjanyň her maşgalasynyň diýen ýaly ýadynda galdy. Käbirleri frontda kakasyny, doganyny we daýysyny ýitirdi, käbirleri birnäçe ýyllap söweşiň ýaralary bilen ýaşaýan garyndaşlaryny küýseýärdi. Yearsyllarda ýüzlerçe müň azerbaýjan fronta çykanda, olaryň ykbaly indiki nesilleriň durmuş hekaýasyna öwrüldi. Bu agyr söweşiň yzlary käbir deputatlaryň maşgalalaryndan gaçyp bilmedi Modern.az web sahypasy Ikinji jahan urşunda atalary we garyndaşlary ölen deputatlary derňedi Wise-premýer Arzuhan Alizadeniň atasy Mastan Abdulla oglu Aliýew 35 ýaşynda fronta gitdi. Ol hakda maglumatlar Ikinji jahan urşuna gatnaşan adamlaryň arhiw materiallary ýygnalýan "Halk ýadygärligi" web sahypasynda hem ýerleşdirildi. Web sahypasynda M.Alyýewiň 223-nji tüpeň bölüminiň (I) 1041-nji tüpeň polkunda we 84-nji tüpeň bölüminiň 41-nji tüpeň polkunda hyzmat edendigi bellendi. Deputatyň atasy Mestan Alyýew 1-nji derejeli Watançylyk urşy ordeni, "Beýik Watançylyk urşundaky edermenligi üçin" medal we 2-nji derejeli Watançylyk urşy ordeni bilen sylaglandy. Ol 4 sany nemes esgerini elde söweşde öldürdi. Deputatyň atasy söweşde azerbaýjan bölüminde söweşen we uruşdan diri gaýdyp gelen watandaşlarymyzyň biri. Şeýle-de bolsa, Mozdok ugrundaky söweşlerde onuň bir aýagy kesilipdi we şol bir wagtyň özünde elinde gyrgyç yzlary galypdy Ömrüniň ahyryna çenli ýanynda galan we 1998-nji ýylda 95 ýaşynda aradan çykan Arzuhan Alizadeh: "Atam bize uruş hakda hiç zat aýtmady, soň hemme zady tötänleýin öwrendik" -diýdi. Atam şol wagt diri, biz bir öýde ýaşaýardyk. Dostum, beýleki garyndaşlarymyz, hemmämiz haýran galdyk. Öýümizde bir gahryman ýaşaýardy "-diýdi Deputat Azer Badamowyň iki atasy, Zarbeli Ismaýilow we Huseýnbala Mammadow Ikinji jahan urşuna gatnaşdylar. Ikisi-de söweşiň başyndan ahyryna çenli birinji hatarda: "Atamlar söweşiň ilkinji gününden ahyryna çenli söweşdiler. Berlini nemes faşizminden azat etmek ugrundaky söweşlerde hatda ýaralanypdyrlar. Uruş gutarandan soň hassahanalarda bejergi aldylar we maýyplar hökmünde öýlerine dolandylar. Atalarymyň urşy başdan geçirendigine buýsanýaryn "-diýdi Deputat Şahin Seýidzadeniň atasy hem söweşde gahrymançylyk görkezen azerbaýjanlylardan biridi. Urşa gideninde bary-ýogy 19 ýaşyndaka-da, awiasiýa aragatnaşykçysy bolup işledi. Uçuşdan öň batyrlyk üçin arak berildi, ýöne ol hiç wagt içmedi ". Deputat atasynyň uruş hakda köp ýatlamalary aýdandygyny aýtdy: "Hawa, atam Seýidzadeh Mustafa Mir Jafar oglu dürli hekaýalar aýdýardy. Şol döwürde biz gaty ýaşdyk, ýöne käbir ýatlamalar esasanam ýadymyzda saklanýar we häzirem maşgalamyzda ýatda saklanýar. Urşa gideninde bary-ýogy 19 ýaşyndady. Awiasiýa aragatnaşykçysy bolup işledi. Çagalygynyň süýjülerde we adaty, asuda durmuşda geçendigini aýtdy. Ol hemmelere gaýduwsyzlyk üçin arak berilýändigini aýdýardy. Muňa derek ýoldaşlary oňa şeker berdiler. Hatda çölde halwa ýasady Veryaş wagtynda olar adaty raýat durmuşyndan göni uruş hakykatlaryna çümüpdirler. Her gün täze meseleler, töwekgelçilik we howp bardy. Myöne atamyň iň esasy bellän zady dostluk we özara goldaw. Hisoldaşlary uçuşdan öň goşmaça arak alanyna begendiler we şeker aldy we ondan halwa çykardy. Bu ýönekeý, ýöne gaty adamkärçilikli hekaýa, bu kyn şertlerde adamlaryň birek-biregi nähili goldaýandyklaryny we her kimiň öz ýoly bilen ýaşamaga synanyşýandygyny görkezýär "-diýdi "Biz daýym söweşde öldi öýdýärdik, ýöne öýümize hatlar gelip başlady". Deputat Razi Nurullaýew bu sözleri urşa gatnaşan daýysy barada aýdanda şeýle diýdi: "Meniň daýym Hanbaba Nurullaýew maşgalanyň ýekeje ogly bolup, söweşe gitdi. Gynansagam, gaýdyp gelmedi. Çagalygymdan ýadyma düşýär, şol ýyllarda ol köplenç öýümize gelýärdi hatlar geldi, dürli adamlar gelip, Hanbabanyň Türkiýäniň "Garibler" obasynda ýaşaýandygyny aýtdy. Sowet döwründe tussag edilmeginden gorkup, gaýdyp barmakdan gorkýandygy aýdylýar. Ejem bu habarlary yzarlamak üçin sebitlere birnäçe gezek gitdi. Kimdir biriniň özi bilen hyzmat edendigini, hatda Laçin şäheriniň Minkend obasyna çenli baryp ýetendigini aýdýanlaryň yzyna düşdi. Köp gözleg geçirildi, ýöne anyk netije alynmady. Wagt geçdi, garyndaşlary dünýäden ýeke-ýekeden göçdüler, ýöne ady dillerden düşmedi. Ol ýerde abadan durmuş gurup, iki çagasy bar diýdiler. Stillöne henizem düşünmedik: diri bolsa, näme üçin gaýdyp gelmeýär, näme üçin uýalaryny gözlemeýär? Birnäçe ýyldan soň, doganym hem bu meseläni derňedi we hakykatdanam uzak wagtlap ýaşandygy belli boldy. Gynansagam, wakalaryň jikme-jikliklerini indi ýadymda däl. Thisöne bu hekaýa maşgalamyz üçin umyt we ýitgi hökmünde ýatda saklanýar "-diýdi Deputat Elnara Akimowanyň ejesi daýysy söweşe gatnaşdy we birnäçe wagtdan soň ýitirim boldy. Deputatyň ejesi we kakasy uruş wagtynda tussag edilipdi we uly kynçylyklara sezewar edilipdi. Şol döwürde, edil öňküsi ýaly, yzky dartgynlyk bardy we fronta zerur kömek bermek üçin oba adamlary müň kynçylyklary başdan geçirmeli boldular: "Şol döwürde ähli sebitlerde köpçülikleýin fermalar we döwlet fermalary döredildi we adamlar işe alynýardy. Atam kollektiw fermanyň başlygydy. Bir tarapdan uruş, beýleki tarapdan Bakuwyň arka tarapyndaky adamlar tutuş obanyň aýallaryny: göwreli, syrkaw, garry, agzamaly däl, agyr işe çekdiler. Atam günüň astynda köp zähmet çekýän aýallara garşydy. Netijede, ýokary wezipeli adam atamy kemsitdi we ol adama şarpyk çaldy. Şondan soň, 1941-nji ýylda, tussag edilenden 8 aý soň, atam zäherlenip öldürildi. " Deputat Tahyr Rzaýewiň kakasy, atasy we daýylary Ikinji jahan urşuna gatnaşdy. Kakasy we daýysy söweşde öldi, soň olar hakda hiç hili maglumat alyp bilmediler: T.Rzaýew kakasy bilen daýysynyň uruş gutarandan soň öýlerine gaýdyp gelendigini belleýär: "Kakam 1942-nji ýylda 19 ýaşyndaka Ikinji jahan urşuna gatnaşypdy. Bäş ýyl soň, 1947-nji ýylda, öýümize gaýdyp geldi. Yzyna gaýdyp gelenden soň köp wezipede işledi, maliýeçi boldy. Kakam 85 ýaşynda aradan çykdy we hemişe ýatlamalaryny biziň bilen paýlaşýardy. Kyn şertlerde söweşip, gahryman hökmünde watanyna dolandylar. Bu, azerbaýjan halkynyň buýsanjynyň, söweş ukyplarynyň we halkyň topraga, watana we erkinlige bolan ynamynyň görkezijisidi "-diýdi Iki suratda-da sagdan ilkinji adam, orunbasar Elman Nasirowyň atasy Sarhan Fati oglu Nasirow hem söweşe gatnaşdy: "Atam Taganrog şäherini 1943-nji ýylda nemes faşistlerinden azat etmekde tapawutlandy we medallar bilen sylaglandy. Şol söweşlerde agyr ýaralanandygy we yzda işleýändigi sebäpli goşun gullugyndan boşadyldy "-diýip, atasy hakda buýsanç bilen aýtdy Deputat Nasib Mahamaliýew: "Ejem atam 1936-njy ýylda Zagatala galasynda bolşewikler tarapyndan atyldy, atam söweşden öň öldi. Aýalymyň iki atasy-da uruşda öldi. Biri Berline gidip, söweşiň soňky günlerinde öldi. Ahmedow Habibulla Ramazan oglu 31 ýaşynda, Gadalow Ysmaýyl Mahama oglu bolsa 29 ýaşynda söweşe gitdi Deputat Aýdyn Mirzazade, Ikinji jahan urşunyň maşgalasyndaky agyryly yzlar bilen baglanyşykly iň täsirli hekaýalaryň biriniň enesiniň daýysy Muhammetiň ykbalydygyny aýtdy. Onuň sözlerine görä, kakasynyň enesiniň Muhammet atly daýysy bolup, ondan birnäçe ýaş uly we olar biri-birine gaty ýakyn bolupdyr. Şeýle-de bolsa, 1930-njy ýyllaryň ahyrynda olar aýrylyşdylar we maşgala köp ýyllap onuň ykbalyndan bihabardy. Aýdyn Mirzazade, birnäçe ýyl soň, gözlegleriň dowamynda Muhammetiň 1941-nji ýylda durmuşa çykandygyny we gyzynyň şol ýylyň mart aýynda dünýä inendigini mälim etdi. Şeýle-de bolsa, bary-ýogy dört aýdan - 1941-nji ýylyň iýunynda ony söweşe alyp gitdiler we mundan beýläk hiç zat eşitmedi. Hiç hili hat gelmedi, maşgalasyna onuň ölümi ýa-da diri galmagy barada habar berilmedi. Deputatyň sözlerine görä, Muhammet Rukiýa atly bir gyz galdyrypdyr. Kakasynyň nirededigini bilse-de, garyndaşlary hakda hiç hili maglumat ýokdy. A. Mirzazade köp ýyllap gözleglerden soň, takmynan 10 ýyl ozal şol gyzy we maşgalasyny tapmagy başarandygyny aýtdy. Muhammet ýaly müňlerçe azerbaýjanly söweşiň ilkinji ýyllarynda taýynlyksyz fronta iberilendigini we ýitirim bolandygyny aýtdy. "Olaryň köpüsi rus dilini bilmeýärdi we söweş tejribesi ýokdy. Urşuň ilkinji aýlarynda çagyryldy we göni fronta iberildi." Aýdyn Mirzazade, enesiniň ömrüniň ahyryna çenli daýysynyň, maşgalasynyň we ýekeje çagasynyň ykbalyny bilmän ýaşamagynyň maşgalada elmydama uly gynanç döredýändigini sözüniň üstüne goşdy Sebit işleri komitetiniň başlygy Siýawuş Nowruzow öz söhbetdeşlikleriniň birinde atasynyň söweşe gatnaşandygyny aýtdy: "Nemesler ellerine 40 milliondan gowrak adamyň ganyny dökdi. Olaryň biri meniň atam. Olar ony öldürdiler, hatda mazaryny hem tapyp bilmedik, nemeslere gaty gaharym gelýär!" Wise-premýer Azer Allahwerenowyň atasy we beýleki ýakyn garyndaşlary bu söweşe gatnaşan 660,000 azerbaýjanlynyň arasynda: "Atam Efendiýew Bala-Effendi Abdulwahid aga oglu we ýakyn garyndaşlarymyz - Hajyýew Jamaladdin Mahad oglu, Poladow Majid Niýaz oglu, Rasulow Hamza Abdurrahman oglu Ikinji jahan urşunyň öň tarapynda faşizme garşy göreşdi we ýeňiş gazandy. nygtady