Azerbaýjanyň şäher modeli: Taryh, döwrebaplaşdyryş we dowamly gelejek

Dünýäniň uly ünsi we Bakuwda geçirilen Bütindünýä şäher ösüş forumynyň (WUF13) 13-nji sessiýasyna köp sanly gatnaşyjynyň gatnaşmagy diňe bir biziň her birimiz üçin buýsançly zat däl. Şol bir wagtyň özünde, Azerbaýjanyň ýerleşýän ýeri hökmünde saýlanmagynyň tötänleýin däldigini bütin dünýä görkezýär. Bu saýlaw diňe bir guramaçylyk we tehniki mümkinçiliklere baha bermek bilen çäklenmän, eýsem Azerbaýjanyň global şäher meýilnamalaşdyrylyşyna we durnukly ösüş gepleşiklerine barha artýan görkezijisi hökmünde çykyş edýär Azerbaýjanyň global şäher platformasyny kabul etmegi tötänden däldir. Bu ýerde bellemeli ilkinji möhüm zat, milletimiziň taryhy taýdan şäher gurmak siwilizasiýasy däbidir. Bu tarap şäherleşme meselesine diňe bir häzirki zaman ösüş strategiýasy hökmünde däl, eýsem taryhy-medeni üznüksizligiň çäginde hem baha bermäge mümkinçilik berýär Bu näme many berýär? Bu Azerbaýjanyň çäginiň gadymy döwürlerden bäri Gündogar şäherleşmesiniň möhüm merkezleriniň biri hökmünde emele gelendigini aňladýar. Taryhy çeşmeler we arheologiki gözlegler bu geografiýada şäher medeniýetiniň emele gelmeginiň irki döwlet däp-dessurlarynyň, söwda ýollarynyň we senetçilik merkezleriniň ösmegi bilen bir hatarda bolup geçendigini subut edýär. Esasanam Uly küpek ýolunda ýerleşýän Azerbaýjan şäherleri diňe bir ykdysady alyş-çalyş ýerleri bolman, eýsem syýasy dolandyryş, ylmy pikirler we medeni integrasiýa hem bolupdyr. Kesgitlesek, Gabala, Ganja, Nakhivan, Şamahi we beýleki şäherleri atlandyryp bileris. Mysal üçin, Kawkaz Albaniýasynyň paýtagty bolan Gabala sebitiň irki şäher merkezlerinden biri hasaplanýar. Arheologiki gazuw-agtaryş işleri bu ýerde ösen şäher meýilnamasy, goranyş infrastrukturasy we senetçilik däpleriniň bardygyny tassyklaýar. Gabalanyň mysaly, Azerbaýjanyň çägindäki şäher durmuşynyň tötänleýin däldigini, yzygiderli siwilizasiýa prosesiniň netijesidigini görkezýär. Ganja, orta asyr Gündogaryň iň uly şäherleriniň biri hökmünde şäher ösüşiniň möhüm mysalydyr. Bu diňe bir ykdysady we senetçilik merkezi bolman, eýsem intellektual we edebi gurşawyň döredilen şäheridi. Şäheriň binagärlik däpleri, bazar ulgamy, töwerek gurluşy we jemgyýetçilik guramalary gündogar şäher nusgawy nusgasynyň ösen görnüşini görkezýär. Bu nukdaýnazardan, Ganja şäher medeniýeti bilen jemgyýetçilik guramasynyň arasyndaky özara gatnaşyklaryň taryhy mysaly hökmünde çykyş edýär. Nakhivan, Azerbaýjanyň gadymy şäher meýilleşdiriş däpleriniň dowamlylygyny görkezýän başga bir möhüm merkezdir. Nakhivan dürli döwürlerde sebitleýin syýasy we ykdysady merkez bolup hyzmat edipdi we bu ýerde döredilen binagärlik mekdebi Yslam Gündogarynyň şäher-estetiki pikirine möhüm täsir edipdir. Esasanam Ajami binagärlik däbi şäher giňişliginiň funksional we estetiki guramasynyň sintezini görkezýär. Azerbaýjanyň şäher gurýan halk hökmünde emele gelmeginiň taryhy subutnamalarynyň biri Şamakhi. Orta asyrlarda Şirwanşa döwletiniň esasy merkezlerinden biri bolan Şamakhi, syýasy dolandyryş, söwda we medeniýet taýdan sebitiň öňdebaryjy şäherlerinden biri hasaplanýar. Şäher birnäçe gezek weýrançylykly ýer titremelerine sezewar bolsa-da, onuň täzeden gurulmagy bu ýerdäki şäher durmuşynyň ýokary çydamlylyk we uýgunlaşma derejesini görkezýär Bu we beýleki taryhy şäherler Azerbaýjanyň şäher şahsyýetiniň taryhy esasyny düzýär. Bu şahsyýet diňe bir fiziki şäher giňişlikleriniň bolmagy bilen çäklenmän, eýsem şäher dolandyryşynyň, senetçilik ykdysadyýetiniň, jemgyýetçilik guramalarynyň we binagärlik pikiriniň köp asyrlyk ösüşi bilen häsiýetlendirilýär Ikinji nokat, soňky ýyllarda Azerbaýjan tarapyndan durmuşa geçirilen şäher meýilnamalaşdyryş syýasatynda şäher ösüşi institusional modernizasiýa bilen bir hatarda amala aşyrylýar. Bu amal taryhy we medeni mirasy goramak bilen bir wagtda amala aşyrylýar. "Taryhy dowamlylyk" we "şäher şahsyýeti" düşünjeleri häzirki zaman şäher meýilleşdiriş teoriýalarynda aýratyn ähmiýete eýe. Azerbaýjan tejribesinde şäherleriň döwrebaplaşdyrylmagy täze infrastrukturanyň gurluşygy bilen çäklenmän, taryhy binagärlik mirasyny, adaty şäher giňişliklerini we medeni ýadygärligi gorap saklamagy hem öz içine alýar Azerbaýjanda şäher meýilleşdiriş syýasatynyň "konserwatiw modernizasiýa" modeliniň çäginde ösýändigini bellemelidiris; bu ýerde taryhy miras şäher özgerişlerine alternatiwa däl-de, onuň bir bölegi bolup, bu syýasat has yzygiderli, institusional we strategiki boldy. Azerbaýjanyň şäher ösüş modeli eýýäm ýerli infrastruktura taslamalarynyň derejesinden döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň birine geçdi Soňky ýyllarda durmuşa geçirilýän taslamalar Azerbaýjanda şäher meýilnamasynyň diňe bir gurluşyk we infrastruktura işi bolman, eýsem durmuş üpjünçiligini gowulaşdyrmak, ekologiki deňagramlylygy goramak, medeni mirasy goramak we sebitleýin ösüşi üpjün etmek üçin hyzmat edýän çylşyrymly döwlet syýasatydygyny görkezýär Iň möhüm nokat barada aýdylanda bolsa, bu konfliktden soňky ýerleri täzeden gurmak prosesi. Erkin ýerlerde ulanylýan "akylly şäher" we "akylly oba" düşünjeleri, nusgawy rekonstruksiýa modelinden tapawutlylykda sanly tehnologiýalar, ýaşyl energiýa, çeşmeleri durnukly dolandyrmak we innowasiýa şäher meýilnamasy ýörelgelerine esaslanýar. Bu çemeleşme, konfliktden soňky sebitlerde şäher ösüşiniň täze modeliniň emele gelmegi nukdaýnazaryndan halkara derejesinde gyzyklanmanyň mysaly hökmünde baha berilip bilner. Hususan-da, BMG-nyň durnukly ösüş maksatlarynyň çäginde Azerbaýjan tarapyndan durmuşa geçirilýän dikeldiş syýasatynyň çäginde howpsuz, öz içine alyjy we durnukly ýaşaýyş ýerlerini döretmegiň ileri tutulýan ugurlarynyň arasynda konseptual laýyklyk bar Susa, Agdam, Fuzuli, Zangilan we beýleki ilatly punktlarda geçirilen dikeldiş işlerine diňe weýran edilen şäher giňişligini fiziki taýdan dikeltmek hökmünde däl-de, eýsem täze şäher meýilleşdiriş pelsepesiniň ulanylyşy hökmünde hem baha berip bolar. Bu ýerde durmuşa geçirilýän taslamalar “akylly şäher” we “akylly oba” modellerine, sanly dolandyryş infrastrukturasyna, ýaşyl energiýa tehnologiýalaryna, daşky gurşawyň durnuklylygyna we giňişleýin meýilnamalaşdyrylyşyna esaslanýar. Şeýlelik bilen, Azerbaýjan konfliktden soňky giňişlikleri şäher özgertmek ulgamynda täze kadalaşdyryjy model döretmäge synanyşýan döwletleriň biridir Häzirki zaman halkara gatnaşyklar ulgamynda dawa-jenjelleriň, sebitdäki konfliktleriň we ynsanperwerlik krizisleriniň köpelýän döwründe, Azerbaýjan konfliktden soňky rekonstruksiýany amala aşyrýan we halkara hyzmatdaşlyk platformasyny döredýän döwlet hökmünde seýrek mysal görkezýär. Hususan-da, Azerbaýjanda global çäreleriň geçirilmegi ýurduň halkara ulgamynda gepleşikler üçin ygtybarly, durnukly we ygtybarly ýer hökmünde kabul edilýändigini görkezýär. Howanyň üýtgemegi, durnukly şäherleşme, energiýa howpsuzlygy we Bakuwdaky konfliktden soňky ösüş ýaly meseleleri ara alyp maslahatlaşmak Azerbaýjanyň halkara syýasy ulgamynda barha artýan funksional roluny subut edýär Countryurdumyzda geçirilen şäher gurluşyk forumyna uly üns bermegiň sebäplerinden biri, Azerbaýjanyň geostrategiki pozisiýasy. Günorta Kawkaz sebitinde ýerleşýän Azerbaýjan, Gündogar-Günbatar we Demirgazyk-Günorta transport koridorlarynyň çatrygyndaky ýaly transmilli aragatnaşyk we logistika ulgamynda möhüm funksional rol oýnaýar. Häzirki zaman halkara gatnaşyklary nazaryýetinde "hökmany döwlet" düşünjesi bilen düşündirilýän bu status, Azerbaýjana dürli sebitleriň arasynda syýasy we ykdysady gepleşikler üçin platforma öwrülmäge mümkinçilik berýär Başga sözler bilen aýdylanda, Bakuwda WUF13 ýaly global şäher platformasynyň ýerleşdirilmegi şäher meýilnamalaşdyryş meselelerini diňe bir ýerli däl, eýsem geosyýasy we geo-ykdysady taraplarda hem ara alyp maslahatlaşmaga mümkinçilik berýär. Munuň bilen birlikde, Azerbaýjanyň halkara çärelerini guramak babatynda döreden institusional tejribesi hem göz öňünde tutulmalydyr. Soňky ýyllarda ýurtda geçirilen köptaraplaýyn halkara forumlar we sammitler döwletiň ýokary derejeli utgaşdyrmak, howpsuzlyk we logistika mümkinçiliklerini açdy. Bu faktor diňe bir halkara guramalary üçin ygtybarly hyzmatdaşlyk gurşawyny emele getirmän, eýsem Azerbaýjanyň global dolandyryş platformalaryna gatnaşmak mümkinçiliklerini hem giňeldýär Şeýlelik bilen, Azerbaýjanyň häzirki zaman şäher meýilleşdiriş modeline taryhy şäherleşme däpleriniň sintezinden, milli-medeni mirasy goramakdan, strategiki döwlet dolandyryşyndan we konfliktden soňky rekonstruksiýa tejribesinden emele gelen çylşyrymly ösüş modeli hökmünde baha berilip bilner. Bu model sebitleýin şäher ösüşi we halkara şäher meýilnamalaşdyryş gepleşikleri nukdaýnazaryndan aýratyn analitiki ähmiýete eýe