Azerbaýjanyň şäher meýilleşdiriş modeli: taryhy mirasy gorap saklamak bilen häzirki zaman ösüşiň bitewiligi - ANALIZ

Şäher gurmak däbi we azerbaýjan halkynyň taryhy ýady Azerbaýjanyň topraklaryndaky gadymy oturymly ýerler, binagärlik mekdepleri we şäherleşme däpleri diňe bir sebit üçin däl, eýsem tutuş dünýä siwilizasiýasy üçinem möhümdir. Ganja, Nakhivan, Şamakhi, Gabala, Şeki ýaly şäherler azerbaýjan halkynyň asyrlar boýy emele gelen şäher gurluşyk medeniýetiniň janly mysallarydyr Bakuwda geçirilen Bütindünýä şäher gurluşyk forumynyň (WUF13) 13-nji sessiýasynyň açylyş dabarasynda eden çykyşynda Azerbaýjanyň prezidenti Ylham Alyýew bu taryhy mirasa aýratyn ünsi çekdi we Azerbaýjanyň gadymy şäherleriniň binagärlik we şäher meýilleşdiriş däpleriniň şu güne çenli saklanyp galan seýrek ýerleriniň biridigini aýtdy. Prezidentiň çykyşynda belläp geçişi ýaly, Şamahidäki 8-nji asyr metjidi, Nakhiwandaky Momina Hatun mazary, Ganjanyň taryhy ýüzi, Şaki we Gabalanyň gadymy ýadygärlikleri azerbaýjan halkynyň diňe bir medeni taýdan däl, eýsem şäher taýdan-da ösen siwilizasiýany döredendigini görkezýär Şu nukdaýnazardan seredeniňde, azerbaýjan şäher gurluşyk däbi diňe bir gurluşyk we binagärlik işi däl. Bu milli ýadyň goralmagyny, döwletliligiň taryhyny we medeni aýratynlygyny aňladýar. Azerbaýjan şäherleri asyrlar boýy söwda ýollarynyň, siwilizasiýalaryň we medeniýetleriň çatrygynda ýerleşýär. Gündogaryň we Günbataryň duşuşýan ýeri hökmünde ýurduň şäher ulgamy dürli binagärlik stilleriniň sintezinden emele geldi XIX asyrda başlanan täze şäherleşme tapgyry Azerbaýjanda şäherleşme prosesiniň täze tapgyry XIX asyryň ikinji ýarymynda başlandy. Esasanam Bakuwda nebit pudagynyň ösüşi şäher meýilnamalaşdyryş işine düýpli täsir etdi. Bu döwürde Europeanewropanyň binagärlik stili bilen Gündogar binagärlik däpleriniň arasynda özboluşly sintez emele geldi. Prezident Ylham Alyýewiň belleýşi ýaly, Bakuwdaky Köne şäheriň gadymy diwarlaryny taşlap, birnäçe ädimden soň düýbünden döwrebap şäher gurşawyna girip bolýar Azerbaýjanyň şäher meýilleşdiriş pelsepesiniň esasy özeni: taryhy gorap saklamak bilen döwrebaplaşdyrmak. Aslynda, bu çemeleşme soňky onýyllyklarda döwlet syýasatynyň esasy ugurlaryndan birine öwrüldi. Taryhy mirasy gorap saklamak bilen häzirki zaman infrastrukturany döretmek arasynda deňagramlylygy üpjün etmek Azerbaýjan modeliniň esasy aýratynlygydyr Bakuwyň ösüşi munuň aýdyň mysalydyr. Bir wagtlar senagat hapalanmagy bilen tanalýan "Gara şäheriň" häzirki zaman "Ak şäher" taslamasyna öwrülmegi, Baku bulwarynyň giňelmegi, täze seýilgähleriň we köpçülik ýerleriniň döredilmegi Azerbaýjanyň meýilleşdirilen şäherleşme syýasatynyň görkezijisidir. Soňky 20 ýylda paýtagtda ýüzlerçe jemgyýetçilik ýerleriniň döredilmegi şäher gurşawynyň adama gönükdirilen ösüş düşünjesine esaslanýandygyny görkezýär Häzirki wagtda Azerbaýjanda şäher meýilnamasy diňe bir gurluşyk pudagy bolman, eýsem daşky gurşawyň howpsuzlygy, durmuş üpjünçiligi, ulag, mikromobil we jemgyýetiň amatlylygy ýaly çylşyrymly ösüş modelidir Azerbaýjanda şäher meýilleşdiriş syýasatynyň yzygiderli we üznüksiz durmuşa geçirilmegi döwlet dolandyryşynyň ünsi bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Prezident Ylham Alyýew we birinji wise-prezident Mehriban Aliýewa köp ýyl bäri strategiki ugur hökmünde bu ugura ünsi jemleýärler Prezident Ylham Alyýewiň 2026-njy ýylda “Şäher meýilnamasy we binagärlik ýyly” diýlip yglan edilmegi hem bu ugurda döwlet syýasatynyň gerimini we ähmiýetini görkezýär. Bu karar tötänleýin däldir. Soňky ýyllarda Azerbaýjanda durmuşa geçirilen taslamalar şäher gurluşygynyň döwletiň sosial, ykdysady we gumanitar syýasatynyň möhüm bölegine öwrülendigini görkezýär Bu syýasatyň esasy ileri tutulýan ugurlarynyň arasynda häzirki zaman ýaşaýyş toplumlaryny döretmek, ýaşyl meýdanlary köpeltmek, ulag infrastrukturasyny gowulandyrmak, taryhy ýadygärlikleri dikeltmek we sebitleriň deňagramly ösüşi bar Birinji wise-prezident Mehriban Aliýewanyň ýolbaşçylygyndaky Haýdar Aliýew gaznasy tarapyndan durmuşa geçirilýän taslamalar taryhy we medeni mirasy goramak meselesinde aýratyn ähmiýete eýe. Azerbaýjanyň dürli sebitlerinde taryhy ýadygärlikleri dikeltmek, dini we medeni mirasy goramak şäher meýilnamalaşdyryş syýasatynyň ynsanperwer tarapyny güýçlendirýär Garabak we Gündogar Zangezur: dünýädäki iň uly rekonstruksiýa taslamalarynyň biri Basyp alyşdan azat ýerlerde geçirilen dikeldiş we dikeldiş işleri Azerbaýjanyň şäher meýilleşdiriş modeliniň iň möhüm we täsin ugry. Prezident Ylham Alyýewiň Forumdaky çykyşynyň belleýşi ýaly, Garabag we Gündogar Zangezur 30 ýyllyk basyp alyş wagtynda bütinleý ýok ​​edildi. Agdamyň "Kawkazyň Hirosima" ady weýrançylygyň gerimini görkezýär esasy faktorlardan biridir Şeýle-de bolsa, Azerbaýjan weýran edilen ýerleri gysga wagtyň içinde dünýäniň iň döwrebap şäher ýerleriniň birine öwürýär. Şu günki uly gaýdyp geliş programmasy diňe göçüp gelenleriň gaýdyp gelmegi däl. Bu maksatnama täze şäher meýilleşdiriş modeliniň emele gelmegini aňladýar Agdam, Şuşa, Zangilan, Hankendi we beýleki şäherçeleriň baş meýilnamalary eýýäm taýýarlandy. Döwrebap ýollar, tuneller, köprüler, howa menzilleri, senagat zolaklary, "akylly oba" we "akylly şäher" taslamalary eýýäm hakykata öwrülýär Üç halkara howa menziliniň gurulmagy, bary-ýogy bäş ýylda ýüzlerçe köpriniň we kilometr tuneliň gurulmagy Azerbaýjanyň bu ugurdaky mümkinçiliklerini görkezýär. Iň esasy zat, bu taslamalar diňe bir fiziki infrastrukturany gurmak üçin däl, eýsem adamlary dogduk topraklaryna howpsuz we abraýly ýagdaýda gaýtarmak üçinem hyzmat edýär Häzirki wagtda on müňlerçe adam öňki basyp alnan ýerlerde ýaşaýar, işleýär we okaýar. Bu şäher gurluşygynyň gumanitar we jemgyýetçilik wezipesini öňe sürýär Azerbaýjan global gepleşik we ygtybarly platforma hökmünde Azerbaýjanyň halkara çärelerini üstünlikli geçirmegi häzirki wagtda dünýäde geosyýasy çaknyşyklaryň, uruşlaryň we gumanitar krizisleriň artýan ýagdaýynda aýratyn ünsi çekýär Bakuwda COP29 we WUF13 ýaly global çäreleri geçirmek Azerbaýjanyň eýýäm halkara hyzmatdaşlygy we global gepleşikler üçin platforma öwrülendigini görkezýär. Prezident Ylham Alyýewiň forumda belleýşi ýaly, Bakuwda 182 ýurtdan 45 000-den gowrak gatnaşyjynyň gelmegi Azerbaýjanyň halkara abraýynyň görkezijisidir Bu, şeýle hem, Azerbaýjanyň sebitde durnuklylygyň we howpsuzlygyň mekany hökmünde kabul edilýändigini görkezýär. Dünýäniň dürli sebitlerinde uruşlaryň dowam edýän we şäherleriň weýran bolan döwründe Azerbaýjanyň şäher meýilnamasy, dikeldiş we durnukly ösüş meseleleriniň ara alnyp maslahatlaşylýan global platforma öwrülmegi aýratyn möhümdir Aslynda, Azerbaýjan tarapyndan hödürlenen model diňe bir milli ösüş düşünjesi däl. Bu model, konfliktden soňky döwürde şäherleri nädip täzeden gurmalydygy, taryhy mirasy nädip goramalydygy we häzirki zaman şäher ösüşini nädip üpjün etmelidigi barada halkara tejribesiniň mysalydyr Täze ösüş modeliniň esasy pelsepesi Prezident Ylham Alyýewiň çykyşynyň esasy pursatlarynyň biri şäher gurluşygynda "batyrlyk we paýhaslylyk" arasyndaky deňagramlylygy saklamak bilen baglanyşyklydy. Prezidentiň Baku Formula-1 ýaryşy bilen deňeşdirmegi häzirki zaman şäherleşme syýasatynyň pelsepesini görkezýär Developmentagny ösüş çalt bolmaly, ýöne bu proses taryhy mirasy ýok etmegiň hasabyna amala aşyrylmaly däldir. Azerbaýjan modeli şu ýörelgä esaslanýar. Bu ýerde döwrebaplyk, milli aýratynlyk, tehnologiki täzelik we taryhy ýat saklanýar Häzirki wagtda Azerbaýjan şäher meýilnamalaşdyryş syýasaty bilen sebitde täze standartlary kesgitleýär. Taryhy ýadygärlikleri dikeltmek, daşky gurşaw taslamalary, akylly şäher düşünjesi, ýaşyl energiýa zolaklaryny döretmek we adam merkezi şäherleşme syýasaty ýurduň geljekdäki ösüş modelini emele getirýär Bularyň hemmesi Azerbaýjanyň diňe bir şäher gurmaýandygyny görkezýär. Azerbaýjan geljegiň ýaşaýyş pelsepesini emele getirýär