Azerbaýjanyň halkara guramalarynda diplomatik ýeňişleri: Üstünlikli daşary syýasat kursy - ANALIZ

Häzirki zaman halkara gatnaşyklar ulgamynda döwletleriň halkara täsiri indi diňe ykdysady potensialy, harby mümkinçilikleri ýa-da geografiki ýerleşişi bilen kesgitlenmeýär. 21-nji asyryň geosyýasy hakykatlary, global täsiri kesgitleýän esasy faktorlaryň biri döwletleriň köptaraplaýyn diplomatiýadaky ornuny, halkara guramalaryna edýän ynamyny we global karar kabul etmek işlerine gatnaşmagyň derejesini görkezýär. Bu nukdaýnazardan halkara guramalarynyň saýlanan guramalarynda wekilçilik etmek, dolandyryş gurluşlaryna gatnaşmak we halkara saýlawlarynda ýeňişler döwletleriň diplomatik ähmiýetini görkezýän möhüm ölçegler hasaplanýar Azerbaýjan soňky ýyllarda bu ugurda ajaýyp netijeleri gazandy. Garaşsyzlygyň ilkinji ýyllarynda daşary syýasatyň esasy maksady halkara guramalaryna integrasiýa, täze hyzmatdaşlygy ýola goýmak we döwlet garaşsyzlygyny pugtalandyrmak bolsa, häzirki wagtda ýurt halkara ulgamynyň çäginde başlangyçlary kabul edýän, köptaraplaýyn hyzmatdaşlygyň ösmegine goşant goşýan we global gün tertibiniň emele gelmegine gatnaşýan döwlet hökmünde çykyş edýär Azerbaýjan diplomatik işleriniň gerimini giňeldýär Azerbaýjan 200-e golaý ýurt bilen eýýäm diplomatik gatnaşyklaryny ýola goýdy, dünýäniň dürli ýurtlarynda 90-dan gowrak diplomatik wekilhanasyna wekilçilik edýär we 50-den gowrak halkara we sebit guramalarynyň doly agzasydyr. Soňky ýyllarda BMG, Goşulmazlyk Hereketi, Türk döwletleri guramasy, Yslam hyzmatdaşlygy guramasy, ESUNESKO, ICESKO, Aziýada özara gatnaşyklar we ynam döretmek çäreleri geňeşi (CACEM) we beýleki köptaraplaýyn platformalar, şeýle hem halkara çäreleriniň geçirilmegi Azerbaýjanyň diplomatik işjeňliginiň geriminiň ep-esli giňelendigini görkezýär Bu ýokarlama soňky bäş ýylda has aýdyň görünýär. Guramanyň 120 agza döwletiniň biragyzdan goldawy bilen Goşulmazlyk hereketiniň başlyklygynyň bir ýyl uzaldylmagy halkara tejribesinde seýrek duş gelýän wakalaryň biri hasaplanýar. Netijede, COP29-ny kabul ediji hökmünde Azerbaýjanyň saýlanmagy, 200-e golaý ýurt tarapyndan görkezilen ynamyň ýene bir tassyklamasy boldy. Iki karar hem Azerbaýjanyň diňe bir sebit derejesinde däl, eýsem dünýä derejesinde hem ygtybarly we jogapkär hyzmatdaş hökmünde ykrar edilendigini görkezdi Bu proses 2025-nji ýylda has anyk netijeler bilen bilelikde geçirildi. Geçen ýyl Azerbaýjan halkara guramalary tarapyndan saýlanan guramalara hödürlenen 14 kandidatyň 100% -ini aldy. Mundan başga-da, ýurduň wekilleriniň BMG ulgamynyň dürli guramalarynda, ESUNESKO-nyň, Bütindünýä syýahatçylyk guramasynyň, ICESKO we beýleki halkara guramalarynyň karar beriş gurluşlarynda wekilçilik etmäge hukugy bar Bu üstünliklere aýratyn diplomatik üstünlikler hökmünde däl-de, eýsem uzak möhletli we yzygiderli daşary syýasat strategiýasynyň logiki netijesi hökmünde baha berilmelidir. Halkara saýlawlarynda gazanylan ýeňişler we köptaraplaýyn guramalarda wekilçilikleriň giňelmegi Azerbaýjanyň halkara dünýäsinde ygtybarly hyzmatdaş hökmünde ornuny hasam berkitdi. Bu diplomatik gozgalaň has giň geosyýasy özgerişleriň bir bölegidir Azerbaýjanyň gatnaşmazdan hiç bir sebitleýin taslama durmuşa geçirilip bilinmez Halkara gatnaşyklary seljeriş merkeziniň başlygy Wasif Huseýnow APA habar gullugyna şu gün Azerbaýjanyň halkara gatnaşyklar ulgamyndaky täsiri we syýasy agramy garaşsyzlyk ýyllarynda iň ýokary derejä ýetendigini aýtdy Onuň sözlerine görä, esasanam Ikinji Garabag söweşinden soňky döwürde, Azerbaýjan sebitde we dünýäde orta güýç wezipesini ýerine ýetirip başlady we global we sebitleýin proseslere işjeň gatnaşdy we dürli täsir mehanizmlerini döretdi Bilermen häzirki wagtda Günorta Kawkazda sebitleýin möhüm bir taslamanyň Azerbaýjanyň gatnaşmazdan durmuşa geçirilip bilinmejekdigini aýtdy: "Azerbaýjan diňe bir Günorta Kawkaza däl, eýsem Merkezi Aziýa we Gündogar Europeewropadaky proseslere-de gönüden-göni gatnaşýar. Esasanam energiýa we transport taslamalaryna gatnaşmak, Azerbaýjan Respublikasynyň daşary syýasaty. Azerbaýjanyň halkara guramalaryndaky wekilçiliginde öz beýanyny tapdy. " Halkara guramalarynda gazanylan bu netijeleriň aňyrsynda diňe bir statistiki görkezijiler däl, eýsem döwletleriň arasynda emele gelen syýasy ynam hem bar. Diplomatik tejribede saýlanan guramalara geçirildi sesler her ýurduň halkara abraýynyň we hyzmatdaşlyk gatnaşyklarynyň hakyky görkezijisi hasaplanýar. Şol sebäpli Azerbaýjanyň soňky ýyllarda geçirilen halkara saýlawlarynda yzygiderli gazanan üstünlikleri, ýurduň daşary syýasat kursuna halkara goldawynyň amaly beýany hasaplanýar Bu nukdaýnazardan, 2025-nji ýylda geçirilen ähli kandidatlarda gazanylan ýeňiş diňe bir statistik görkeziji bolman, eýsem köptaraplaýyn diplomatiýada Azerbaýjanyň ynamynyň we halkara pozisiýasynyň anyk tassyklamasy hökmünde baha berilip bilner Soňky ýyllarda Azerbaýjanyň diplomatiýasynyň iň möhüm üstünliklerinden biri, BMG-nyň adam hukuklary mehanizmlerinde wekilçiliginiň ep-esli giňelmegi. Bu, ýurduň halkara işjeňliginiň indi syýasy, energiýa we howpsuzlyk meseleleri bilen çäklenmän, eýsem adam hukuklary babatynda global karar kabul ediş işlerine gatnaşyjy bolandygyny görkezýär Bu meselede 2026-njy ýylyň iýunynda geçirilen saýlawlar aýratyn ähmiýete eýe. Diňe iýun aýynda Azerbaýjan BMG-nyň Aýallara garşy diskriminasiýany ýok etmek komitetiniň (CEDAW), Adam hukuklary komitetiniň we Çaga hukuklary komitetiniň (CRC) agzalygyna saýlandy. Bu edaralara geçiriljek saýlawlar ýokary bäsdeşlik edýär we dalaşgärleriň hünär ussatlygy bilen birlikde, olary hödürleýän döwletleriň halkara abraýy aýgytly faktorlaryň biri hasaplanýar Bu üstünlik, öňki ýyllarda döredilen diplomatik ugurlaryň dowamydy. Azerbaýjan eýýäm Ykdysady, sosial we medeni hukuklar komitetinde (CESCR) we Migrant işçiler komitetinde (CMW) wekilçilik edýär. Munuň bilen biziň ýurdumyz BMG-nyň adam hukuklary baradaky şertnamalaýyn on guramasynyň bäşisinde wekilçilik edilýän az sanly ştatyň birine öwrüldi Resmi maglumatlara görä, bu görkezijä görä Azerbaýjan we Hytaý BMG-a agza 193 döwletiň arasynda ikinji we üçünji orny eýeleýärler. Bu hakykat, halkara diplomatik tejribesinde ýurda görkezilen ynamyň we köptaraplaýyn hyzmatdaşlykda gazanan abraýynyň möhüm görkezijilerinden biri hasaplanýar Wasif Huseýnowyň pikiriçe, soňky aýlarda gazanylan netijeler bu ynamyň üznüksizdigini görkezýär: "Soňky bir aýyň içinde Azerbaýjanyň üç sany möhüm halkara guramasyna kandidaturasynyň halkara jemgyýetçiligi tarapyndan goldanylmagy tötänden däldir we Azerbaýjan şol guramalaryň karar berýän guramalaryna gatnaşyp başlady." Onuň sözlerine görä, bu görnüşli iş we halkara gatnaşyklar ulgamyna şeýle işjeň gatnaşmak Azerbaýjanyň abraýynyň hasam ýokarlanmagyna sebäp bolýar Halkara saýlawlar diplomatik ynamyň hakyky görkezijisidir Diplomatik tejribede halkara guramalarynyň saýlanan guramalaryna geçirilen saýlawlar döwletleriň arasynda döredilen ynamyň iň obýektiw görkezijileri hasaplanýar. Her ses berişlik uzak möhletli diplomatik işleriň, ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň we köptaraplaýyn hyzmatdaşlygyň netijesini görkezýär. Şol sebäpli halkara saýlawlarynda gazanylan üstünlik diňe bir statistiki görkeziji bolman, eýsem döwletiň daşary syýasat ugrundaky syýasy baha hökmünde kabul edilýär Soňky ýyllarda Azerbaýjanyň dürli sebitlere wekilçilik edýän döwletleriň goldawyna eýe bolmagy, köptaraplaýyn diplomatiýada ygtybarly hyzmatdaş hasaplanýandygyny görkezýär. 2025-nji ýylda ähli nominasiýalarda ýeňiş gazanmak bu ynamyň amaly beýanydy we halkara saýlaw diplomatiýasynda seýrek duş gelýän netijeleriň biri hasaplanýar Wasif Huseýnowyň pikiriçe, soňky ýyllarda Azerbaýjan tarapyndan gazanylan netijeler ýurda görkezilen halkara ynamyň beýanydyr: "Häzirki wagtda Azerbaýjan respublikasy halkara guramalaryna möhüm gatnaşyjy we olarda işjeň rol oýnaýan döwletleriň biri. Azerbaýjan respublikasynyň halkara guramalaryna gatnaşmagy, soňky ýyllarda Azerbaýjanyň saýlan guramalaryna bolan ynamy ep-esli artdy. ýurt. " Bilermen, munuň netijesinde 2025-nji ýylda halkara guramalarynyň saýlanan guramalaryna hödürlenen kandidatlaryň hemmesiniň üstünlikli bolandygyny aýtdy: "14 kandidaturanyň her biri üçin Azerbaýjan halkara guramalarynda goldaw aldy we wekilçiligini üpjün edip bildi. Bu üstünlikler şu ýyl hem dowam etdi. Geçen aýda Azerbaýjanyň bu möhüm halkara guramalaryna kandidaturasynyň we halkara jemgyýetçiliginiň gatnaşmagynda Azerbaýjanyň kandidaturasynyň halkara jemgyýetçiligine gatnaşmagy tötänleýin däldi. Komitet, Adam hukuklary komiteti we Bu Çaga hukuklary komiteti " Azerbaýjanyň daşary syýasatynyň uniwersallygy Soňky ýyllarda alnan mandatlaryň seljermesi Azerbaýjanyň halkara guramalarynda gazanan üstünlikleriniň diňe bir ugur bilen çäklenmeýändigini görkezýär. Theurda wekilçilik edýän guramalar we saýlanan guramalar adam hukuklary, durnukly ösüş, syýahatçylyk, migrasiýa, durmuş syýasaty, daşky gurşaw, medeni miras we gumanitar hyzmatdaşlyk ýaly dürli ugurlary öz içine alýar Bu tendensiýa, Azerbaýjanyň daşary syýasatynyň köptaraplydygyny görkezýär. Häzirki zaman halkara gatnaşyklarynda döwletleriň täsiri indi diňe syýasy we howpsuzlyk meseleleri bilen kesgitlenmeýär. Durnukly ösüş, jemgyýetçilik syýasaty, jyns deňligi, howanyň üýtgemegi, ynsanperwer hyzmatdaşlygy we medeni mirasy goramak hem global gün tertibiniň esasy ugurlaryna öwrüldi. Azerbaýjanyň dürli ugurlardaky halkara platformalarynda alyp barýan işleri, ýurduň köptaraplaýyn diplomatiýasynyň bu kynçylyklara laýyklykda ösýändigini görkezýär Bu üýtgeşiklik ýurduň halkara abraýyna-da täsir etdi. Ozal Azerbaýjan esasan energiýa howpsuzlygy we ulag geçelgeleri bilen baglanyşykly bolsa, soňky ýyllarda adam hukuklary, howanyň diplomatiýasy, medeniýetler arasyndaky gepleşikler we gumanitar hyzmatdaşlyk ugurlaryna işjeň gatnaşýan döwlet hökmünde ykrar edildi Azerbaýjanyň halkara guramalarynda barha artýan işjeňligi diňe syýasy we hukuk platformalary bilen çäklenmeýär. ESUNESKO we beýleki ýöriteleşdirilen halkara guramalar bilen hyzmatdaşlyk ýurduň daşary syýasatda “ýumşak güýji” yzygiderli ulanýandygyny görkezýär ESUNESKO-nyň çäginde Azerbaýjanyň maddy däl medeni mirasyny halkara sanawlaryna goşmak, taryhy we medeni mirasy goramaga gönükdirilen başlangyçlar, medeniýetler arasyndaky gepleşikleri we halkara ynsanperwerlik maksatnamalaryny durmuşa geçirýän taslamalar Azerbaýjanyň bu ugurdaky syýasatynyň esasy elementleridir Bu işiň netijesinde Azerbaýjan diňe bir baý medeni mirasy bolan ýurt hökmünde däl, eýsem dünýä medeni mirasynyň goralmagyna goşant goşýan jogapkär hyzmatdaş hökmünde hem ykrar edildi Medeni diplomatiýanyň ähmiýeti diňe gumanitar ugur bilen çäklenmeýär. Döwletleriň arasyndaky ynamy berkitmäge, täze hyzmatdaşlyk platformalaryny döretmäge we ýurduň halkara abraýyny berkitmäge hyzmat edýän möhüm diplomatik gurallaryň biridir. Azerbaýjan tarapyndan UNESKO-nyň çäginde amala aşyrylan işler hut şu maksatlara hyzmat edýär Halkara guramalarynyň karar beriş gurluşlaryna gatnaşmak diňe bir döwletlere abraý getirmän, eýsem global hukuk we institusional amallar bilen has ýakyndan baglanyşmaga mümkinçilik berýär. Dürli halkara mehanizmlerinde işleýän azerbaýjan wekilleri täze başlangyçlary taýýarlamaga gatnaşýarlar, köptaraplaýyn hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny giňeldýärler we halkara platformalarynda ýurduň pozisiýasyny has doly görkezmäge goşant goşýarlar Wasif Huseýnowyň pikiriçe, Azerbaýjanyň halkara guramalarynyň karar berýän guramalaryna gatnaşmagy biziň ýurdumyza bolan gyzyklanmanyň artmagy üçin şert döredýär: "Möhüm kararlar kabul edilende dürli döwletler we halkara jemgyýetçiliginiň agzalary Azerbaýjanyň goldawyny gazanmak we gatnaşyklaryny çuňlaşdyrmak üçin ädimler ätýärler. Bu, Azerbaýjanyň indi diňe halkara gatnaşyklar ulgamyna gatnaşyjy bolman, eýsem karar kabul etmegine täsir edip biljek aktýordygyny görkezýär. " Bu çemeleşme, Azerbaýjanyň halkara guramalarynda alyp barýan işleriniň diňe wekilçilik bilen çäklenmeýändigini görkezýär. Köptaraplaýyn diplomatiýanyň dürli ugurlaryna gatnaşmak bilen ýurt halkara hyzmatdaşlygynyň ulgamyny giňeldýär we global gün tertibindäki ornuny güýçlendirýär Häzirki zaman halkara gatnaşyklar ulgamynda döwletleriň üstünligi diňe alýan mandatlarynyň sany bilen ölçelmeýär. Esasy görkezijilerden biri, uzak möhletde döredilen diplomatik paýtagtyň hakyky syýasy netijelere öwrülmegidir. Azerbaýjanyň soňky ýyllarda halkara guramalarynda gazanan üstünliklerine şu nukdaýnazardan baha berilmelidir Global geosyýasy bäsleşigiň çuňlaşýan we köptaraplaýyn guramalaryň täze kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýan şertlerinde, halkara guramalarynyň saýlanan guramalarynda giň goldaw almak öňki döwürler bilen deňeşdirilende has çylşyrymly prosese öwrüldi. Şeýle şertlerde, Azerbaýjanyň yzygiderli üstünlikleri ýurduň dürli syýasy we sebit platformalarynda ygtybarly hyzmatdaş hökmünde kabul edilýändigini görkezýär Bu pozisiýa diňe bir halkara täsiriniň görkezijisi bolman, eýsem Azerbaýjanyň daşary ýurtlysynyň hem görkezijisidir syýasatynyň amaly netijesidir. Köptaraplaýyn diplomatiýada toplanan tejribe ýurduň institusional mümkinçiliklerini giňeldýär, täze halkara hyzmatdaşlyk formatlarynyň döremegine şert döredýär we diplomatik mekdebiň ösmegine goşant goşýar Wasif Huseýnow, Azerbaýjanyň halkara guramalaryna gatnaşmagyna we diplomatiýanyň üstünliklerine ýokary baha bermek üçin ýeterlik sebäbiň bardygyna ynanýar: "Bu ugurda gazanylan üstünlikler, döwletimiziň halkara gatnaşyklar ulgamynda milli bähbitlerini has üstünlikli goramak, sebit ykdysady taslamalarynda we geosyýasy taslamalarda öz maksatlaryna ýetmek üçin goşmaça mümkinçilikler döredýär." Bilermeniň pikiriçe, Azerbaýjanyň halkara gatnaşyklar ulgamynda alan pozisiýasy deňagramly daşary syýasatyň logiki netijesidir UNM bölüminiň ýolbaşçysynyň pikirlerinden görnüşi ýaly, halkara guramalarynda wekilçilik etmek diňe diplomatik status däl. Azerbaýjanyň sebit we global proseslerdäki ornuny güýçlendirýän, köptaraplaýyn hyzmatdaşlygyň mümkinçiliklerini giňeldýän we milli bähbitleriň goralmagyny güýçlendirýän strategiki gural boldy Wasif Huseýnow halkara guramalarynda gazanylan üstünlikleriň Azerbaýjana ýakyn geljekde halkara gatnaşyklar ulgamynda milli bähbitlerini goramaga mümkinçilik berjekdigine ynanýar: "Bu üstünlikler sebitiň ykdysady taslamalarynda we geosyýasy başlangyçlarynda strategiki maksatlaryna ýetmek üçin goşmaça mümkinçilikler açýar." Soňky ýyllarda gazanylan netijeler, Azerbaýjanyň halkara guramalarynda alyp barýan işleriniň hil taýdan täze basgançaga çykandygyny görkezýär. Nowurt indi diňe halkara platformalaryna gatnaşýan döwlet däl, eýsem dürli ugurlarda başlangyç berýän, kararlaryň taýýarlanmagyna goşant goşýan we giň halkara goldawyny alýan aktýor hökmünde çykyş edýär Munuň esasy sebäplerinden biri, Azerbaýjanyň ýeke-täk daşary syýasat strategiýasynyň çäginde syýasy, hukuk, gumanitar we medeni diplomatiýany ýaraşdyrmakdyr. Adam hukuklary babatynda wekilçiligiň artmagy, halkara saýlawlarynda yzygiderli üstünlik, UNESKO we beýleki ýöriteleşdirilen guramalar bilen hyzmatdaşlyk, COP29 ýaly global platformalaryň ýerleşdirilmegi we dürli köptaraplaýyn başlangyçlara işjeň gatnaşmak ýurduň halkara işiniň goşmaça ugurlaryny emele getirýär Bu netijeler, Azerbaýjanyň halkara gatnaşyklar ulgamynda döreden ynamyny kem-kemden syýasy täsir üçin has giň mümkinçiliklere öwrüp biljekdigini görkezýär. Hut şu faktor, halkara guramalardaky ýurduň ornuny güýçlendirýär, köptaraplaýyn diplomatiýadaky ornuny ýokarlandyrýar we dünýä derejesinde milli bähbitlerini has netijeli goramak üçin täze mümkinçilikleri döredýär