Azerbaýjanda şäher gurluşyk modeli: Sowet meýilnamasynyň fonunda milli binagärlik däplerini gorap saklamak - Gözleg

Azerbaýjan şäher gurluşygynyň häzirki zaman ösüş taryhy XIX asyryň ikinji ýarymynda başlaýar. Hut şu döwürde Bakuwdaky nebit pudagynyň çalt ösmegi şäheriň ykdysady we demografiki gurluşyny düýpgöter üýtgetdi. 1846-njy ýylda Bibiheýbetde dünýäde ilkinji mehaniki taýdan burawlanan nebit guýusynyň işe girizilmegi Bakuwy global energiýa merkezleriniň birine öwürdi. Soňky onýyllyklarda Nobel doganlar, Rotşild maşgalasy we beýleki daşary ýurt maýadarlary sebite uly maýa goýup, şäheriň senagat potensialyny hasam artdyrdy 1901-nji ýylda Baku dünýädäki nebit önümçiliginiň ýarysyndan gowragyny üpjün etdi. Bu ykdysady ösüş şäherleşme prosesini çaltlaşdyrdy. Müňlerçe adam iş tapmak umydy bilen obalardan we sebitlerden Bakuda göçdi. XIX asyryň ortalarynda şäheriň ilaty takmynan 13,000 adam bolsa, 20-nji asyryň başynda bu san eýýäm 200,000 töweregi bolupdy Şeýle-de bolsa, çalt ösüş şäheriň infrastrukturasyndan öňe geçdi. Şäheriň köp böleginde lagym ulgamy ýokdy, suw üpjünçiligi pesdi we işçiler şäherçesinde arassaçylyk meselesi giňden ýaýrapdy. Balakhani, Surakhani, Binagadi we Bibiheybat ýaly senagat sebitlerinde ýaşaýanlaryň köpüsi ýerzeminlerde, palçyklarda we köne jaýlarda ýaşaýardy Hut şu ýagdaýlarda Azerbaýjanda şäher gurluşygy diňe bir binagärlik meselesi däl, eýsem sosial üpjünçilik we jemgyýetçilik dolandyryş meselesi hem bolup başlady 20-nji asyryň başynda Bakuwyň tertipsiz ösüşi şäheriň ilkinji yzygiderli baş meýilnamalarynyň taýýarlanmagyny talap etdi. Şäheri giňeltmek indi tötänleýin däldi, ýöne meýilleşdirildi. Bu döwürde inerener Nikolaý fon der Nonne tarapyndan işlenip düzülen şäher gurluşyk taslamalary Bakuwyň ösüş taryhynda aýratyn orun eýeledi 1920-nji ýyllarda Azerbaýjan sowetleşdirilenden soň, şäher meýilnamasy döwlet syýasatynyň esasy ugurlaryndan birine öwrüldi. 20-nji asyryň başynda adamlaryň üýtgeýän zerurlyklary şäher gurluşygynda täze çemeleşmeleri talap etdi. Esasanam 1930-njy ýyllarda azerbaýjan şäher gurluşyk inersenerleri ýerzeminlerde we palçyklarda ýaşaýan ýüzlerçe müň maşgalany arassaçylyk we rahatlyk talaplaryna laýyk gelýän häzirki zaman ýaşaýyş jaýy bilen üpjün etmek meselesi bilen ýüzbe-ýüz boldular Bu, şeýle uly göwrümli meseleleriň taryhda ilkinji gezek azerbaýjan şäher gurluşyk hünärmenleriniň öňünde goýlan döwürdi. Maksat diňe bir täze ýaşaýyş ýerlerini däl, eýsem düýbünden täze şäherleri gurmakdy Şäher gurluşyk işleri esasan Bakuwdan başlandy. Paýtagtda köne we ulanyp bolmaýan binalaryň agdyklyk edýändigi sebäpli boş ýerler azdy we maşgalalar gür ilatlydy. Giňişleýin çemeleşme ýörelgesi täze şäher meýilleşdiriş syýasatynda ulanyldy. Diňe ýaşaýyş jaýlary däl, eýsem mekdepler, çagalar baglary, poliklinikalar, kitaphanalar, medeni merkezler we dynç alyş ýerleri hem paralel guruldy Bakunyň töwereginde täze oturymly ýerler guruldy. Bu şäherçelere jemgyýetçilik hyzmatlary, sport meýdançalary, bulvarlar we çagalar seýilgähleri ​​berildi. Bu çemeleşme, şol döwür üçin şäherleşmegiň diýseň döwrebap modeli hasaplandy Şol döwürde Bauhaus mekdebi we Le Corbusier-iň işleýän şäher ideýalary Europeewropada giňden ýaýrapdy. Azerbaýjanda bu çemeleşmeler milli binagärlik aýratynlyklary bilen utgaşdy Soňky ýyllarda Azerbaýjanda milli binagärlik stiliniň emele gelmegi ileri tutulýan meseleleriň birine öwrüldi. SSSR-iň köp şäherlerinde ýekeje binagärlik modeli ulanylsa-da, Azerbaýjanda ýerli binagärlik elementleriniň goralmagyna aýratyn üns berildi Bu döwürde binagärler Sadyk Dadaşow we Mikaýil Huseýnow milli binagärlik mekdebiniň esasy şahsyýetleri boldular. Taslamalary Azerbaýjan şäherleşmesinde täze tapgyr döretdi Nizami Ganjawiniň adyny göterýän Azerbaýjan Milli edebiýaty munuň aýdyň mysallaryndan biridir. Öň iki gatly kerwensaraý, bina 20-nji asyryň 30-njy ýyllarynda Sadig Dadaşow we Mikaýil Huseýnow tarapyndan täzeden guruldy, döwrebaplaşdyryldy we heýkeller bilen bezeldi. Binanyň fasadynda gündogar bezegleri bilen nusgawy binagärlik elementleriniň sintezi döredildi Bu çemeleşmäniň maksady diňe bir estetiki görnüş döretmek däldi. Maksat Azerbaýjanyň binagärlik aýratynlygyny gorap saklamakdy. Şol döwürde Moskwa we Minsk ýaly şäherlerde monumental sowet arhitekturasy agdyklyk eden bolsa, Bakuwda Şirwan-Abşeron binagärlik mekdebiniň aýratynlyklary saklanyp galypdyr Azadlig meýdanynyň emele gelmegi Bakuwyň şäher ösüşiniň taryhynda aýratyn tapgyr hasaplanýar. Meýdan paýtagtyň esasy dolandyryş we jemgyýetçilik merkezleriniň birine öwrüldi Meýdanyň merkezinde ýerleşýän hökümet jaýy we bina Azerbaýjanyň binagärlik taryhynyň iň üstünlikli mysallaryndan biri hasaplanýar. Bu ýerde Stalin imperiýasynyň we Şirwan-Abşeron binagärlik mekdebiniň aýratynlyklary sintez edildi. Binanyň gurluşygynda ýerli ak hek daşynyň ulanylmagy oňa ägirt uly we milli görnüş berdi Erkinlik meýdany diňe bir binagärlik taslamasy däldi. Bu sebit Bakuwyň täze şäherçilik merkezine öwrüldi. Giň şaýollar, kenarýaka zolaklary we administratiw binalar şäheriň häzirki zaman keşbini emele getirdi Azerbaýjanyň şäher ösüşi Baku bilen çäklenmedi. Ganja, Şeki, Nakhiwan, Lankaran, Gazak, Guba, Hankendi we Yevewlak ýaly şäherleriň häzirki zaman baş meýilnamalary ýurduň iň gowy hünärmenleri tarapyndan taýýarlandy Bu taslamalar sebitleriň tebigy ulag aýratynlyklaryny, ulag ýollaryny, kenarýaka zolaklaryny we binagärlik däplerini gorap saklamagy göz öňünde tutdy Mysal üçin, Şekide dag relýefini we taryhy köçe ulgamyny gorap saklamaga synanyşdylar. Lankaranda subtropiki howa we gök öwüsmek düşünjesi esas hökmünde kabul edildi. Nakhiwanda meýilnamalaşdyrmak howa aýratynlyklaryna laýyklykda amala aşyryldy Bu çemeleşme şol döwür üçin uly artykmaçlykdy. SSSR-iň köp şäherlerinde birmeňzeş standart taslamalar ulanylýandygy sebäpli şäherleriň aýratyn aýratynlyklary hasaba alynmady Ikinji jahan urşundan soň Azerbaýjanda senagatlaşma we köpçülikleýin ýaşaýyş jaý gurluşygy çalt ösüp başlady. Uruşdan soňky SSSR-iň esasy maksatlaryndan biri täze senagat merkezlerini döretmek we artýan şäher ilatyny ýaşaýyş jaý bilen üpjün etmekdi. Bu proses Azerbaýjanda uly şäherleşme tolkunyny döretdi we täze şäherleriň gurulmagyna sebäp boldy Bu döwürde Sumgait, Mingachewir, Şirwan we Daşkasan ýaly şäherler noldan gurlupdy. Hususan-da, Sumgait tiz wagtdan öňki SSSR-iň iň uly himiýa we metallurgiýa merkezleriniň birine öwrüldi. 1949-njy ýylda şäher statusyny alan Sumgaitde iri senagat kärhanalary, metallurgiýa zawodlary we himiýa zawodlary guruldy. Şäheriň ilaty birnäçe onýyllykda on müňlerçe adam köpeldi Mingachevir, Mingachewir gidroelektrostansiýasynyň gurluşygy bilen paralel emele geldi. Kura derýasynda döredilen bu ägirt uly energiýa taslamasy diňe bir energiýa taýdan däl, eýsem şäherleşme taýdan-da möhüm waka boldy. Giň şaýollar, seýilgähler, ýaşaýyş ýerleri we jemgyýetçilik binalary bilen gurlan Mingachewir meýilleşdirilen şäher ösüşiniň iň üstünlikli mysallaryndan biri hasaplandy. Şäher soňra "Energetika şäheri" diýlip atlandyryldy Daşkasan metallurgiýa we magdançylyk pudagynyň ösen şäheri, Şirwan bolsa energiýa we himiýa senagaty hökmünde ösdi. Bu şäherleriň gurulmagy diňe bir sebitlerde ykdysady işjeňligi ýokarlandyrman, eýsem şäherleşme prosesini hem çaltlaşdyrdy Uly göwrümli gurluşyk işlerinde ýaşaýyş jaýlary we binalary häsiýetlendirildi. 1950-nji ýyllarda SSSR-de adaty gurluşyk syýasaty giňden ýaýrapdy we "hruşewka" diýilýän adaty ýaşaýyş jaýlary çalt ýaşaýyş jaý üpjünçiliginiň esasy serişdesine öwrüldi. Birmeňzeş görnüşdäki köp gatly binalar Bakuwda, Sumgaýtda we beýleki şäherlerde giňden guruldy Muňa garamazdan, Azerbaýjanyň şäherleriniň özboluşly aýratynlyklaryny gorap saklamak üçin tagalla edildi. Binagärler adaty taslamalara milli bezegler, ýerli daş materiallary we Şirwan-Abşeron binagärlik elementlerini goşdy. Bu çemeleşme, esasanam Bakuwda we käbir sebit şäherlerinde şäherleriň düýbünden birmeňzeş sowet binagärlik modeline öwrülmeginiň öňüni aldy Çalt şäherleşme we SSSR-de ýaşaýyş jaýynyň ýoklugy şäher meýilnamalaşdyrylyşynda adaty taslamalaryň giňden ulanylmagyna sebäp boldy. Uruşdan soňky döwürde millionlarça adamy gysga wagtyň içinde jaý bilen üpjün etmek iň möhüm mesele hasaplandy. Şol sebäpli adaty ýaşaýyş jaýlary, esasanam "Hruşewka" diýlip atlandyrylýan köp gatly binalar Sowet şäherlerinde giňden ýaýrady. Moskwada, Kiýewde, Minskde we beýleki uly şäherlerde, Bakuwda bolşy ýaly, käbir köne etraplar ýykyldy we adaty taslamalar esasynda öz ýerlerinde ýaşaýyş ýerleri guruldy Bu proses şäher gurluşygynda käbir kynçylyklary döretdi. Taryhy köçeleriň binagärlik bitewiligi ýok edildi, aýratyn stilistik aýratynlyklar gowşady we şäherleriň estetiki görnüşi monoton boldy. Köne binalaryň, esasanam Köne şäheriň töwereginde we merkezi sebitleriň käbir ýerlerinde ýykylmagy binagärlik mirasyny gorap saklamak baradaky çekişmelere sebäp boldy 1960-njy ýylda Bakuwda Günorta Kawkazda ilkinji ýaşaýyş jaý gurluşyk toplumynyň açylmagy gurluşyk işini çaltlaşdyrdy. Zawod usuly taýýarlanan uly beton paneller gysga wagtyň içinde ýygnandy we rekord wagtda täze ýaşaýyş jaýlary işe girizildi. Bu çemeleşme Ahmedliniň, "8-nji kilometr", Geni Guneşli we beýleki uly ýaşaýyş ýerleriniň çalt ösmegine mümkinçilik berdi Şeýle-de bolsa, çalt gurluşyk mukdar taýdan ösüşi üpjün etse-de, binagärlik dürlüligini azaltmaga täsir etdi. Muňa garamazdan, Azerbaýjanyň binagärleri belli bir deňagramlylygy döretmäge synanyşdylar. Bakuwdaky käbir taslamalarda köne binalarda täze gurluşyklar guruldy, ýerli ak hek daşy we milli bezegler ulanyldy. Bar bolan köçe ulgamyny we taryhy binagärlik elementlerini gorap saklamak üçin hem üns berildi Mysal üçin, Içerişeheriň töwereginde geçirilen käbir dikeldiş işlerinde gadymy Bakuw binagärçiligi bilen häzirki zaman ýaşaýyş jaýlarynyň arasynda sazlaşyk döretmek üçin synanyşyk edildi. Bu çemeleşme, hatda Sowet döwründe-de Bakuwyň doly standart şäher bolmagyna päsgel berýän esasy faktorlaryň biri hasaplanýar "Baku konstruktiwizm" we täze binagärlik dili 20-nji asyryň ikinji ýarymynda Bakuda işleýän binagärler täze binalar bilen şäheriň taryhy ýüzüniň arasynda binagärlik sazlaşygyny saklamaga synanyşdylar. Bu maksat bilen binalaryň fasadlarynda bezeg daş elementleri, reňkli aýna penjireler, milli bezegler, gündogar binagärligine mahsus kemer görnüşleri we nagyşlary ulanyldy. Sowet modernizminiň berk işleýiş stili Bakuwda ýerli binagärlik däpleri bilen sintez edilip, başga bir şäherçilik görnüşini döretdi Netijede, "Baku konstruktiwizmi" atly ýörite binagärlik stili emele geldi. Bu stil işlemegiň we milli binagärlik aýratynlyklarynyň utgaşmagyna esaslandy. Arhitektorlar şäheriň çalt döwrebaplaşdyrylmagyna garamazdan, Şirwan-Abşeron binagärlik mekdebiniň täsirini saklamaga synanyşdylar. Whiteerli ak hek daşy, bezelen fasadlar we uly sütün kompozisiýalary bu stiliň esasy elementleri bolupdyr Hökümet öýi bu binagärlik mekdebiniň iň ajaýyp mysallaryndan biri hasaplanýar. 1952-nji ýylda gurlan bina Stalin imperiýasynyň we milli binagärlik elementleriniň sintezini görkezýär. Metbugat öýi we demir ýol menzili toplumy monumental görnüşi we işleýşi birleşdirýän taslamalardy "Inturist" we "Mugan" myhmanhanalary Bakuwyň Sowet döwrüniň modernizminiň nyşanyna öwrüldi. Hazaryň kenarynda ýerleşýän "Inturist" myhmanhanasy, aýratyn reňkli aýna penjireleri, minimalistik görnüşi we milli bezegleri bilen tapawutlandy. Bu binalar diňe bir myhmanhanalar bolman, eýsem Bakuwyň halkara şäher keşbini emele getirmäge hyzmat eden binagärlik nusgalarydyr Binagärçilik taryhçylary Bakuwda emele gelen bu çemeleşmäniň, soňra Tbilisi, Almaty we Daşkent ýaly post-sowet şäherleriniň binagärlik taslamalaryna belli bir derejede täsir edendigini bellediler Ulag infrastrukturasyny we Baku metrosyny ösdürmek 20-nji asyryň ortalarynda Bakuwyň çalt ösmegi şäherde has döwrebap we yzygiderli ulag ulgamynyň döredilmegini talap etdi. Yearsyllarda paýtagtyň ilaty birden köpeldi we täze ýaşaýyş ýerleri döredildi. Ahmadli, "8-nji kilometr", Yasasamal we Narimanow ýaly ýerlerde müňlerçe täze kwartiralar guruldy. Netijede şäher merkezi bilen täze ýaşaýyş ýerleriniň arasynda gündelik ýolagçy akymy çalt artdy. Tramwaý we awtobus liniýalary indi bu ýüki doly kanagatlandyryp bilmedi Hut şu şertlerde Baku metrosynyň gurluşygy strategiki şäher meýilnamalaşdyryş taslamasyna öwrüldi. 1967-nji ýylyň 6-njy noýabrynda Baku metrosynyň birinji liniýasy ulanylmaga berildi. Birinji etapda metro liniýasynyň uzynlygy 6,25 kilometre barabar bolup, "Baku Sowet" (häzirki "Içerişeher"), "26 Bakuw komissary" (häzirki "Sahil"), "28-nji aprel" (häzirki "28-nji maý"), "Ganjlik" we "Nariman Narimanow" stansiýalaryny birleşdirdi. Bakuw öňki SSSR-de metro ulgamy bilen bäşinji şäher boldy Metro gysga wagtyň içinde şäherdäki esasy ulag serişdesine öwrüldi. Ilkinji ýyllarda gündelik ýolagçylaryň sany ýüzlerçe müňlerde ölçenildi. Esasanam nebit senagaty kärhanalarynda işleýän işçiler we talyplar üçin metro şäheriň içinde hereketi çaltlaşdyrdy. Şäheriň bir böleginden beýlekisine gitmek üçin köp wagt gerek bolsa, metro bu aralyklary ep-esli gysgaltdy Bakuw metrosy binagärlik taýdan tapawutlandy. Stansiýalaryň dizaýnynda diňe bir işleýşi däl, eýsem estetiki görnüşi hem göz öňünde tutulypdyr. "Nizami" stansiýasy munuň iň aýdyň mysallaryndan biri hasaplanýar. Bu ýerde Azerbaýjanyň beýik şahyry Nizami Ganjawiniň eserlerine bagyşlanan mozaika panelleri ýerleşdirildi. "Hamsa" hereketleri, gündogar wokzalynyň diwarlarynda öz beýanyny tapdy nusgawy binagärlik elementleri nagyşlar bilen birleşdirilipdir "Içerişer" stansiýasy gadymy Bakuwyň binagärlik ruhuny görkezýärdi. Gümmezli elementler, mermer örtükler we milli bezeg nagyşlary stansiýa aýratyn görnüş berdi. "28-nji maý" bekedi binagärlik we funksional nukdaýnazardan möhüm ulag çatrygyna öwrüldi. Demir ýol menziliniň golaýynda ýerleşmegi ony şäheriň esasy tranzit nokatlarynyň birine öwürdi Daşary ýurt arhitektorlary we şäher gurluşyk hünärmenleri köplenç Baku metrosyny "ýerasty muzeý" we "ýerasty köşk" diýip atlandyrýarlar. Bu deňeşdirme tötänleýin däldi. Moskwanyň metrosynda ägirt uly sowet klassikleri agdyklyk eden bolsa, Bakuw metrosynda milli bezegler we gündogar binagärlik stili has aýdyň görünýärdi metro liniýalary giňelip başlady. "Memar Ajami", "20 Janwar", "Neftchilar", "Halglar Dostlugu" we "Ahmadli" stansiýalarynyň işe girizilmegi şäheriň täze ýaşaýyş ýerlerini merkez bilen birleşdirdi. Metro, esasanam Ahmadli we Yeni Guneşliniň ugrunda uly ýaşaýyş ýerleriniň ösmeginde möhüm rol oýnady. Metro stansiýalarynyň töwereginde täze söwda desgalary, mekdepler we köpçülik ýerleri döredildi Bu döwürde Baku metrosynyň geljekdäki ösüşi üçin uly meýilnamalar taýýarlandy. Taslamalarda metro liniýalarynyň sanyny, stansiýalaryň sanyny 37-ä we umumy uzynlygy takmynan 50 kilometre çenli köpeltmeli. Ondan soňky ýyllarda bu meýilnamalaryň ep-esli bölegi durmuşa geçirildi Garaşsyzlyk döwründe Baku metrosy ösüşiň täze tapgyryna gadam basdy. 2000-nji ýyllardan başlap täze stansiýalar işe girizildi we infrastruktura täzelendi. "Awtowazhzal", "Darnagul", "8 Noýabr" ýaly stansiýalar şäheriň giňelýän ýerlerini metro ulgamyna birikdirdi. Täze nesil wagonlary satyn alyndy we işe girizildi, elektron gözegçilik we howpsuzlyk ulgamlary döwrebaplaşdyryldy Häzirki wagtda Baku metrosy her gün ýüzlerçe müň ýolagça hyzmat edýär we paýtagtyň esasy jemgyýetçilik ulag ulgamlaryndan biri hasaplanýar. Metro diňe bir ulag serişdesi bolman, eýsem Bakuwyň şäher we binagärlik nyşanlaryndan biridir. Täze liniýa we depo taslamalary, esasanam “gyrmyzy çyzygyň” ösdürilmegi geljekde paýtagtyň ulag ýüküni hasam azaldar diýlip garaşylýar Baku metrosy döredilen gününden bäri diňe bir şäheriň ulag meselesini çözmän, eýsem Bakuwyň binagärlik keşbiniň, şäher ösüşiniň we jemgyýetçilik durmuşynyň aýrylmaz bölegine öwrüldi Şäherçiligiň özboluşly nusgalarynyň biri 20-nji asyrda Azerbaýjan şäher gurluşyk hünärmenleriniň we binagärleriniň alyp barýan işleriniň netijesinde ýurduň şäherleriniň keşbi düýbünden üýtgedi. Housingaşaýyş jaý krizisini ýok etmek, täze şäherler gurmak, ulag meselelerini çözmek we sosial infrastrukturany döretmek şäherleşme prosesiniň esasy netijeleri boldy Şol bir wagtyň özünde Azerbaýjanda ösen binagärlik mekdebi döredildi. Gündogar şaý-sepleriniň we Europeanewropanyň modernizminiň sintezi netijesinde döredilen bu mekdep sebitdäki şäherçiligiň iň täsin nusgalarynyň birine öwrüldi Häzirki wagtda häzirki Bakuwda we Azerbaýjanyň beýleki şäherlerinde durmuşa geçirilen şäher gurluşyk taslamalary şol taryhy tejribäniň dowamy hökmünde çykyş edýär. Azerbaýjan şäher meýilnamasy diňe bir öňki Sowet şäherleriniň däl, eýsem häzirki zaman şäher meýilleşdiriş tendensiýalarynyň bir bölegine öwrüldi