"Azerbaýjanyň halkynyň şäher gurluşygy we binagärlik pudagynda ajaýyp we güýçli däpleri bar"

Söhbetdeşim Hormatly alym, ANAS-yň habarçy agzasy, taryh ylymlarynyň doktory, Nahçiwan döwlet uniwersitetiniň geňeşçisi-professory Hajifakhraddin Safarli. Jenap Hajifakhreddin ylmy we pedagogiki işleri, baý gözlegler we taryhymyzy öwrenmek ugrundaky hyzmatlary bilen uly abraý gazandy. Biz onuň bilen ýadawsyz ylmy işjeňligi, Nahçiwanyň gadymy binagärlik ýadygärlikleri, NSU-nyň geçmişi we şu güni, ýaş gözlegçiler bilen tälim alýan, bilim berýän we hyzmatdaşlygy barada söhbet etdik Hormatly jenap Hajifakhraddin, durmuşyňyzyň köp bölegi Nakhivan döwlet uniwersiteti bilen baglanyşykly. Hatda häzirki wagtda geňeşçi professor we gymmatly mugallym hökmünde siz NSU-da Taryh ylmynyň ösmegine we geljekki taryhçylaryň taýýarlanmagyna goşant goşýarsyňyz. Ilkinji soragymy beresim gelýär. Kim geldi, kim bu uniwersitetden geçdi? Bir yz galdyran, henizem diri bolanlardan kim adyny aýdyp bilersiňiz? Gadyrly hanym Güleý, siziň belläp geçişiňiz ýaly, ömrümiň köp bölegi Nakhivan döwlet uniwersiteti bilen ýakyn baglanyşyklydy. Ilki bilen, 1967-nji ýylda esaslandyrylan Azerbaýjan Pedagogika Uniwersitetiniň Nakhivan şahamçasynyň ilkinji okuwçylarynyň we ilkinji uçurymlarynyň biridigini bellemelidiris. Şahamçany gutaranymdan soň, 1979-njy ýyldan bäri akademiýa ulgamynda orta mekdep mugallymy bolup işledim. Şol döwürde garaşsyz Nakhivan döwlet pedagogika institutynyň mugallymlary bilen köplenç duşuşýardym we aragatnaşyk saklaýardym. 1995-nji ýyldan bäri uniwersitetde işleýärin. Şonuň üçin uniwersitetiň ösüşini we ýoluny ýakyndan yzarlamagy başardym. 59 ýylyň dowamynda uniwersitetiň kiçi bir kollektiwden başlap, Azerbaýjanyň öňdebaryjy uniwersitetleriniň birine, giň halkara gatnaşyklary bolan uniwersitetiň uly ösüş ýoluny başdan geçirendigini aýdyp bilerin. Uniwersitetiň binýadynda işleýän şahamçanyň ilkinji müdiri, dosent Ali Aliýewiň ösüşi üçin köp işler etdi. Direktorlyk wezipesini ýerine ýetiren dosent Safarali Babaýewiň işini hem bellemelidiris. 1972-nji ýylda garaşsyz instituta öwrülenden soň, professorlar Israfil Mammadow, Isag Mammadow, Isgender Jafarow, Gasim Huseýnow, Isa Habibbaýly we Saleh Maharramow ýolbaşçylyk etdi. Bu rektorlaryň hersiniň uniwersitetiň ösüşinde özboluşly roly bardy. Häzirki wagtda, 2019-njy ýyldan bäri bu ýokary okuw mekdebine uniwersitetiň uçurymy Elbrus Isaýew üstünlikli ýolbaşçylyk etdi Gözleg ugruňyz gaty gyzykly, ýöne gaty kyn. Epigrafiki ýadygärlikleri öwrenmek, taryhyň gizlin sahypalaryna aýlanyp, geçmişi aýdyp bermekde sizi iň geň galdyran we göwnüňizden turan pursatlar haýsylar? Gözleglerim, taryhyň tertipsiz, obýektiw çeşmelerinden musulman epigrafiki ýadygärlikleri - arap elipbiýiniň dürli setirleri bilen ýazylan ýazgylar. Ylmyň bu ugrunyň öz kynçylyklary bar. Ilki bilen, tomsuň yssysynda, yssy günüň aşagynda ýatdan çykarylan gonamçylyklarda we weýran edilen binalarda ýazgylar ýazylmaly, surata düşürilmeli, möhürlenmeli, kalka geçirilmeli, tekstleri okalmaly, terjime edilmeli we taryhy we medeni ýadygärlik hökmünde ähmiýeti düşündirilmeli. Munuň üçin gözlegçiden uly ussatlyk, çydamlylyk, sabyrlylyk, saklanmak we yhlas gerek. Şuňa meňzeş iş prosesinden geçýän ýazgylar taryhymyz we medeniýetimiz üçin örän möhüm çeşmeler hasaplanýar. Ordinaryönekeý raýatyň ölüminden bäri beýik syýasy, ykdysady we medeni taryhy barada gysga ýa-da giňişleýin maglumat berýän bu ýazgylar, käwagt haýsydyr bir çeşmeden näbelli täze maglumatlary görkezýär we taryhymyzyň dürli meseleleri baradaky bilimlerimizi giňeldýär we şeýlelik bilen taryhymyzyň birnäçe garaňky sahypalaryny obýektiw, hemmetaraplaýyn we çuňňur öwrenmekde ajaýyp rol oýnaýar. Mysal üçin, Ordubad şäherinde öwrenen ýazgymyzda Nadir Şah Afşaryň Hindistana ýörişi barada maglumat berilýär. , A-da Julfa sebitiniň Khanegah obasynda tapylan ýazgyda Garagoýunlunyň hökümdary Jahanşanyň, Teýmuryň goşunyndan Alinjagalany goramak wagtynda galanyň başlygy hökmünde goraga ýolbaşçylyk eden Amir Seýid Ahmed Ogulshamin we beýleki görnükli şahsyýetler agzalýar. Bu we beýleki şuňa meňzeş ýazgylaryň Azerbaýjanyň epigrafiki ýadygärlikleriniň arasynda seýrek mysal bolup durýandygyny belläsim gelýär. Şu wagta çenli Nahçiwan awtonom respublikasynyň ilatly nokatlarynda dürli maksatly 600-den gowrak ýazgy hasaba alyndy we olar Azerbaýjanyň orta asyrlarynyň taryhynyň we medeniýetiniň çeşmesi hökmünde öwrenildi. Gözlegleriň netijesinde orta asyrlarda täze taryhy faktlar tapyldy Adynda ýaşan we işlän köp sanly görnükli şahsyýet, mazarlarynyň ýerleşýän ýeri, orta asyr feodal jemgyýetindäki orny we beýleki taraplar derňelip, ylmy ýaýradyldy Indiki soragymy watandaşyňyz hökmünde bermek isleýärin. Doglan we ulalan Jahri obasy (häzirki oturymly ýer) taryhda nähili ýaşaýar? Gelen we gidenleri aýdanyňda, Jahri şäherçesinden kim ýadyňa düşýär? Häzirki wagtda döredilişiniň taryhy barada takyk pikir bermek mümkin däl, sebäbi Nakhçiwan MR-iň iň uly ilatly nokatlarynyň biri bolan Jahri şäherçesinde hiç hili yzygiderli arheologiki gözleg geçirilmedi. Şeýle-de bolsa, obanyň çäginde şu wagta çenli galan ilatly nokatlaryň galyndylary (Meýdantape, Isiklar, Çtape, Karajalar, Şahtahtı we ş.m.) we nekropollar bu sebitiň gadymy döwürlerden (miladydan öňki 1-nji müňýyllykdan) ýaşandygyny tassyklaýar. Häzirki wagtda oturymly ýer bolan Jahri obasy uly ösüşleri başdan geçirdi. Bu ösüşiň netijesinde Jahri Sowet häkimiýeti döredilenden soň awtonom respublikada döredilen etraplaryň biriniň merkezine öwrüldi - 20 obadan ybarat Jahri etraby. Obanyň ilaty Nakhçiwan sebitiniň jemgyýetçilik we syýasy durmuşyna ýakyndan we işjeň gatnaşdy. Jahrilisden Karbalaý Abbas, Kalba Karim we Maşadi Abbas ýaly adamlar Nakhiwan sebitini ermeni agressiýasyndan goramakda möhüm rol oýnady. Şol döwürde ermeni agressiýasyny basyp ýatyrmak üçin döredilen meýletin batalýonlaryň biri Kalba Karimiň ýolbaşçylygyndaky Jahrili ýaşlaryndan ybaratdy. Ikinji jahan urşy döwründe Sowet Soýuzynyň Gahrymany - Gazanfar Akbarow adyny alan Nakhiwandan gelen üç adamyň biri Jahrili. Jahri şäherçesi birinji we ikinji Garabag söweşinde 8 şehit berdi. Garabag söweşindäki gahrymanlygy üçin köp dürli sargytlar we medallar bilen sylaglandy. Ikinji Garabag söweşinde "oryeňiş" ordeni bilen sylaglanan 33 adamyň biri Samir Mammadow Jahriniň okuwçysy Bilşiňiz ýaly, 2026-njy ýyl biziň ýurdumyzda "Şäherleşme we binagärlik ýyly". Nakhivan arhitekturasy dini we dünýewi elementleriň bitewiligi bilen ünsi özüne çekýär. Bu hakda näme aýdyp bilersiňiz? Hawa, 2026-njy ýylyň 22-nji dekabrynda Azerbaýjan Respublikasynyň Prezidenti Ylham Alyýewiň gol çeken Karary bilen 2026-njy ýylda "Şäher meýilnamasy we binagärlik ýyly" diýlip yglan edildi. Bu däpleriň taryhy müňýyllyklarda ölçelýär. Azerbaýjanyň, esasanam gadymy medeni merkezlerinden biri bolan Nahçiwan sebitiniň ilkinji şäher medeniýetiniň döredilen we töwerekdäki sebitlere ýaýrandygy ylymda eýýäm subut edildi. Bäş müň ýyl ozal Nakhiwan şäheriniň mysalynda bu sebitde ýüze çykan ilkinji şäher medeniýeti, beýleki ýurtlarda şäherleriň döremeginde, başgaça aýdylanda şäherleşme prosesiniň ösmeginde möhüm rol oýnapdyr. Azerbaýjan-türk binagärlik däpleriniň möhüm söwda ýollarynyň geçýän Azerbaýjanda uly we owadan şäherleriň emele gelmeginde we ösmeginde tutýan orny we täsiri aýratyn bellemelidir. Netijede, Azerbaýjanyň tutuş çäginde binagärlik ýokary derejede ösdi, hatda bu ýerde beýik binagärlik mekdepleri (Aran, Şirwan-Abşeron, Nakhivan we ş.m.) döredildi. Bu binagärlik mekdeplerinde dünýä arhitekturasynyň taryhyna möhüm goşant goşýan ajaýyp ýadygärlikleriň köpüsi guruldy we şol ýadygärlikleri galdyran görnükli binagärler tälim aldy. Azerbaýjan arhitekturasynyň iň ajaýyp şahalarynyň biri bolan Nakhivan mekdebiniň mysalynda muny aýdyň görýäris. Bu mekdep binagärlik taryhymyza Ajami Abubakr oglu Nakhivani (XII asyr), Amiruddin Masud Nakhivani (XII asyr), Haja Jamaleddin (XII-XIII asyr), Ahmed Aýýub oglu Al-Hafiz Nakhivani (XIII-XIV asyrlar) we beýlekiler ýaly zehinli binagärlerimizi berdi. Bu arhitektorlaryň arasynda mekdep döredenler, guran ýadygärlikleri arkaly töwerekdäki ýurtlaryň arhitekturasyna güýçli täsir edenler we yz galdyranlar bar. Mysal üçin, Nakhivan binagärlik mekdebiniň düýbüni tutujy hasaplanýan Ajami Nakhivani, Anadoly, Eýran, Türküstan we ş.m. täsir edýär Soragyň ikinji bölümi barada aýdylanda bolsa, 7-nji asyryň ortalarynda ilatymyzy yslam dinine öwürenden soň, Azerbaýjan ähli ylmy we medeni üstünlikleri bilen birlikde ýüze çykýan umumy yslam medeniýetine girip, onuň bir bölegine öwrülendigini aýdyp bilerin. Şu ýerden Binagärlik mysallary, soňraky döredilen beýleki eserler ýaly, ähli türk däp-dessurlaryny saklamak bilen birlikde yslam mazmunyny öz içine alyp başlady. Umuman aýdanyňda, orta asyr azerbaýjan medeniýetini Yslamyň daşynda göz öňüne getirip bolmaz. Netijede, 2009-njy ýylda Baku şäheri we 2018-nji ýylda Nakhiwan şäheri Yslam medeniýetiniň paýtagty hökmünde saýlandy Düýn we şu gün Nakhiwan döwlet uniwersiteti ... Näme üýtgedi, jenap Hajifakhreddin? Öň hem belläp geçişim ýaly, men Nakhivan döwlet uniwersitetini tamamladym. Uniwersitetde 1995-nji ýyldan bäri işleýärin. Bu ýerde doktorlyk dissertasiýamy goradym we dosent we professor derejesini aldym. 2007-nji ýylda ANAS-yň Nakhivan bölüminiň Taryh, etnografiýa we arheologiýa institutynyň müdiri wezipesine bellenenem bolsam, meniň üçin gaty eziz bolan bu ýokary okuw mekdebi bilen aragatnaşygymy ýitirmedim we ol ýerde 0,5 gezek professor bolup işledim. Häzirki wagtda uniwersitetde geňeşçi-professor bolup işleýärin. Şonuň üçin uniwersitetde alnyp barylýan maksatly we yzygiderli işe yzygiderli gözegçilik etmek mümkinçiligim boldy. 1967-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda 103 okuwçy we 3 mugallym bilen işe başlan bu şahamça uly ösüşi başdan geçirdi, 1972-nji ýylda Döwlet pedagogika instituty, 1990-njy ýylda bolsa Döwlet uniwersiteti boldy. Uniwersitetiň ilkinji uçurymlaryndan biri, akademik Isa Habibbeýliniň rektorlygy döwründe bu ýokary okuw mekdebinde başlanan ösüşiň we ösüşiň, uniwersitetiň başga bir talyby Elbrus Isaýewiň rektory döwründe hasam güýçlenendigini belläsim gelýär. Yzygiderli ösýän uniwersitet hiç wagt häzirki derejesinde bolmady. Currently, the university has 10 faculties, the dean's office for work with foreign students, 45 departments, an electronic scientific library, a master's and doctoral center, 2 research institutes, 3 colleges, a gymnasium, the International Cambridge School, nearly 12,000 students, graduate students, residents, more than 600 professors and teachers (31 of whom are doctors of science, more than 200 of whom are doctors of philosophy, About 20 are professors, 2 are full members of ANAS, 5 are correspondent members), television, radio, 3 internet merkezi, "Ylmy işler" magazineurnaly, gazet, neşirýat, birnäçe muzeý, myhman öýi, talyplar öýi, 50-den gowrak daşary ýurtly professor we dosent tarapyndan öwredilýän giň halkara gatnaşyklary bolan ullakan ýokary okuw mekdebine öwrüldi. Umuman alanyňda, uniwersitetde bakalawr, magistr, doktorlyk we ýaşaýyş derejelerinde 250 hünär öwrenilýär. 20 dürli ýurtdan 1800-den gowrak daşary ýurtly talyp uniwersitetde okaýar we bu ugurda uniwersitet Azerbaýjanyň ýokary mekdepleriniň arasynda öňdebaryjydyr. 1971-nji ýylda Nakhivan şahamçasyny 105 adam gutardy we 2025-nji ýylda bu san 2198 boldy Çişirip aýdyp bilmerin, her hepde diýen ýaly uniwersitetde ilkinji gezek gol çekilýär, köp täzelikler we üstünlikler gazanylýar, bu hakda ähli habarlary yzarlamak mümkin däl. Bu çäreleriň arasynda ýaşlara watana bolan söýgi we watançylyk söýgüsi terbiýesini bermek ugrunda geçirilen çäreler aýratyn orun tutýar. Şeýle çäreleriň arasynda 2023-nji ýylda uniwersitetde we 2024-nji ýylda Batabatda geçirilen "Günbatar Azerbaýjana gaýdyp gelmek" festiwal-gurultaýy Ermenistanda-da uly täsir galdyrdy. Ora-da şu ýylyň aprel aýynyň ahyrynda uniwersitetiň rektory Elbrus Isaýewiň Hytaý Halk Respublikasyna eden sapary wagtynda geçirilen ýygnaklar, ýerine ýetirilen işler, şertnamalar baglaşyldy, hatda Hytaý teleýaýlymlarynda Nahçiwan döwlet uniwersiteti barada hasabatyň hödürlenmegi we ş.m. Şeýle görkezijilere görä uniwersitet diňe bir Azerbaýjanyň däl, eýsem goňşy ýurtlaryň we dünýäniň ösen ýokary okuw mekdepleriniň birine öwrüldi. Bularyň hemmesi bilime berilýän ýokary döwlet aladasynyň netijesinde bolup geçdi. Uniwersitetiň rektory Elbrus Isaýew, berilýän döwlet ideginden netijeli peýdalanyp, Nakhiwan döwlet uniwersitetini ösen uniwersitetleriň birine öwrüp bildi we sözüň hakyky manysynda häzirki zaman uniwersitetini döretmegi başardy. Örän ak ýürekli we işewür topar döretmegi başaran Elbrus Isaýew häzirki zaman rektorynyň haýsy häsiýetlere eýe bolmalydygyny görkezdi. Elbetde, bularyň hemmesi meni uniwersitetiň ilkinji talyby we talyby hökmünde begendirýär we buýsanýar Siziň ýaly geljegiň beýik alymlary häzirki wagtda NSU zallarynda tälim alýar diýip pikir edýärsiňizmi? Talyplarymyz hakda näme aýdyp bilersiňiz? Elbetde, muňa şübhelenmäge esas ýok esas ýok. Taryhy taýdan, Nakhivan Azerbaýjanyň iň ösen ylmy, bilim we medeni merkezlerinden biri. Nahçiwanyň ilaty gadymy we orta asyrlardan bäri Azerbaýjanyň döwletliligine, ylymyna we medeniýetine uly şahsyýetler beripdir. Bu proses henizem dowam edýär. Uniwersitetiň taryh hünäri boýunça 1971-nji ýyldaky ilkinji uçurymyndan 2 adamyň ANAS-yň, 1 ylymlaryň doktory, 2 filosofiýa doktory bolandygyny belläsim gelýär. Şu ýylyň 17-nji aprelinde geçirilen NSU Talyplar Ylmy Jemgyýeti (TEC) tarapyndan geçirilen ylmy-gözleg işleriniň başlangyç konferensiýasynda bellenen üstünlikler geljege optimizm bilen garamaga doly esas berýär. Mälim bolşy ýaly, uniwersitet okuwçylarynyň 24,2 göterimi (1700 adam) üçünji okuw ýylynda ylmy gözlegler bilen meşgullanýar. Uniwersitetde geçirilen işleriň, talyplaryň hatda Scopus, Web of Science we beýleki abraýly alsurnallarda makalalary çap edendiklerine esaslanyp, häzirki gözleg okuwçylarynyň gaty görnükli alym boljakdygyny aýdyp bolar Ahyrynda, ylymda ösýän ýaşlar üçin beren maslahatyňyzy bilesim gelýär Nahçiwan döwlet uniwersitetiniň talyplarynyň mysalynda, Azerbaýjanda gadymy medeni merkezleriň biri bolan Nahçiwan ýaly geljegi uly we umytly ýaşlaryň ösýändigini ynam bilen aýdyp bilerin. Peopleaşlara iň möhüm maslahatym, gowy okamakdan, hünär bilimlerini ýokarlandyrmakdan we halkymyzyň taryhyny, edebiýatyny we medeniýetini içgin öwrenmekden başga-da köp okamalydyr. Sebäbi taryhy, edebiýaty we medeniýeti bilmeýän adam, hünäri näçe çuňňur bilse-de, hünäri boýunça görnükli hünärmen bolup ulalsa-da, ony gowy intellektual we raýat hasaplap bolmaz. Munuň üçin köp okamaly. Şeýle-de bolsa, ýaşlarymyzyň käbiri bu möhüm tarapy gadryny bilmeýärler, okamaýarlar, çeper edebiýatdan lezzet almagy bilenoklar. Meniň pikirimçe, hiç bir internet ýa-da başga elektron serişdeleri kitap çalşyp bilmez. Şonuň üçin kitaplary ulanmak zerurdyr Dil meselesine degmek isleýärin. Youthaşlygymyzda rus dilini bilmek zerur bolsa, bu talap häzirki döwürde iňlis we beýleki daşary ýurt dillerine ýol açdy. Elbetde, bu gaty gowy we möhümdir. Näçe köp bilýän bolsaňyz, şonça-da gowy. Youngaşlarymyzyň köpüsiniň dil öwrenmekde uly gyzyklanma we üstünlik görkezýändigi buýsançdyr. Şeýle-de bolsa, daşary ýurt dillerine bolan gyzyklanmanyň ene dilimizi yzda goýmazlygy üçin üns bermeli. Her bir bilimli adamyň, işiniň ussady bolan hünärmeniň, ilki bilen öz dilini gowy bilmelidigini, halkymyzyň milli we ahlak gymmatlyklaryna we mentalitetine uly hormat we hormat bilen çemeleşmelidigini, goramagy, gorap saklamagy, ösdürmegi we indiki nesle ýetirmegi başarmalydygyny ýatdan çykarmaly däldir. Her kim özüniň azerbaýjanyň raýatydygyny, milli lider Heýdar Aliýewiň belleýşi ýaly, öz halkyna buýsanmalydyr