"Azerbaýjan Garabagy dikeltmekde we göçürilenleriň gaýdyp gelmeginde öňdebaryjy mysaldyr" - Sudanyň ilçisi

Sudanda 2023-nji ýylyň aprelinden bäri dowam edýän raýat urşy ýurtda çynlakaý krizise sebäp boldy. Birnäçe sebitiň basyp alynmagy we Çeýe goldaw güýçleri (FSF) tarapyndan hüjümler köpçülikleýin göçmegine sebäp boldy we şol bir wagtyň özünde-de ýurt gumanitar açlyk betbagtçylygyna duçar boldy. BMG-nyň maglumatlaryna görä, Sudanda 19 milliondan gowrak adam ýiti açlykdan ejir çekýär. Şeýle hem, soňky aýlarda Sudanyň medaragly Güýçleriniň ýeňiş gazanyp, gozgalaňçylaryň basyp alan ýerlerine gaýtadan gözegçiligini gaýtadan ele alandygyny hem bellemelidiris. Konflikti çözmek üçin halkara tagallalary dowam edýär Häzirki wagtda Azerbaýjan-Sudan gatnaşyklarynda işjeň dinamika syn edilýär, resmi saparlar amala aşyrylýar, dürli derejedäki hyzmatdaşlygyň mümkinçilikleri ara alnyp maslahatlaşylýar Sudan Respublikasynyň Azerbaýjandaky adatdan daşary we doly ygtyýarly wekili Anas Eltaýeb Elgailani Mustafa "525 gazet" bilen söhbetdeşlikde öz ýurdundaky häzirki ýagdaý, şeýle hem Azerbaýjan bilen gatnaşyklar barada gürrüň berdi Jenap ilçi, Sudanda üç ýyldan gowrak wagt bäri içerki çaknyşyk başdan geçirilýär. Bu köp adamyň ölümine we çuňňur gumanitar krizise sebäp boldy. Currenturtda häzirki ýagdaý nähili? Hawa, Sudan kyn döwri başdan geçirýär we Çalt goldaw güýçleriniň daşary ýurt tarapyndan goldanýan gozgalaňy we käbir goňşy ýurtlaryň dildüwşügi netijesinde ýurt çynlakaý kynçylyklara duçar bolýar. Armedöne ýaragly güýçleriň tutanýerliligi netijesinde gozgalaňçylary ýeňip bildik, indi harby başlangyç ýaragly güýçlerimiziň elinde. Gozgalaňçylaryň ýokary derejeli ýolbaşçylarynyň gaçyp, ýaragly güýçlere goşulandygy eýýäm görnüp dur. Iň esasy zat, dünýä bu konfliktiň tebigatyna, urşy uzaltmaga gönükdirilen käbir daşary ýurt çärelerine düşünip başlady Urşy bes etmek boýunça halkara tagallalary hem dowam edýär. Amerikanyň Birleşen Ştatlary, şeýle hem “Sudan kwarteti” (ABŞ, Saud Arabystany, Birleşen Arap Emirlikleri, Müsür) parahatçylyk meýilnamasy bar. Siziň pikiriňizçe bu tagallalar netije berermi? Umuman aýdanyňda, konfliktiň syýasy çözgüdi barmy? Sudan dostlukly we dogan ýurtlaryň edýän tagallalaryny elmydama gutlaýar we konflikti bes etmek üçin çynlakaý başlangyçlary goldaýar. Sudan ähli halkara başlangyçlarynda yzygiderli oňyn hyzmatdaşlyk etdi we şeýle başlangyçlaryň onlarçasyny kabul etdi. Emma bularyň hemmesi gozgalaňçylaryň içerki pozisiýasy sebäpli başa barmady. Şol gozgalaňçy güýç dargatmak işini dowam etdirdi we halkara derejesinde gadagan edilen jenaýatlary etdi Sudanyň premýer-ministriniň Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşine parahatçylyk inisiatiwasyny we krizisi çözmek üçin ýol kartasyny hödürländigini bilýän bolsaňyz gerek. Munuň Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan kabul edilen we dogan ýurtlar, sebit guramalary we BMG-nyň özi tarapyndan goldanýan hakyky başlangyçdygyna ynanýarys. Sudan ýarag we maddy-tehniki goldawy bes edip, gozgalaňçy güýçlere basyş etmek we konflikt barada takyk we obýektiw maglumat bermek üçin dostlukly we konfliktden ejir çekýän ýurtlar bilen işleşmegini dowam etdirýär Uruş, şübhesiz, ýurduň ykdysadyýetine we infrastrukturasyna agyr täsir etdi. Dikeldiş meýilnamalary barada näme aýdyp bilersiňiz? Sudandaky bu söweş ýurduň häzirki taryhynda görlüp-eşidilmedik zat. Gozgalaňçy güýçler, Kolumbiýa ýaly Latyn Amerikasy ýurtlaryndan gelen daşary ýurtly hakyna tutma hakyna tutulan hakyna tutma hakyna tutulanlar bilen Sudanyň infrastrukturasyny we ykdysady baýlyklaryny, esasanam nebiti gaýtadan işleýän zawodlary, oba hojalygy taslamalaryny we zawodlaryny ýok etmek üçin pul üçin işe alyndy. Bu weýrançylyk, uniwersitetleriň, hassahanalaryň we beýleki raýat desgalarynyň we ýaşaýyş jaýlarynyň köpüsini nyşana aldy. Indi köp döwlet azat edilenden we gozgalaňçylar ýeňilenden soň ýurtdaky durmuş kadaly ýagdaýa gelip başlady. Hökümetiň durkuny täzelemek meýilnamasy durmuşa geçirilýär, şol bir wagtyň özünde raýatlaryň meýletin gaýdyp gelmegi üçin amatly gurşawy we hyzmatlary döretmek üçin tagalla edilýär. Beýleki tejribelerden öwrenmeli, täzeden gurmak işine goşant goşup biljek ygtybarly hyzmatdaşlary çekmeli diýip hasaplaýaryn. Azerbaýjan, esasanam "akylly şäherler" gurmak we öýlerinden göçürilenleriň gaýdyp gelmegini üpjün etmek babatynda Garabag sebitinde öňdebaryjy görelde alýar Jenap ilçi, Azerbaýjan-Sudan gatnaşyklary hemişe gowy derejede. Soramak isleýärin, häzirki wagtda iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklar nähili ösýär? Bu ýyl, 2026-njy ýyl, iki ýurduň ýolbaşçylarynyň paýhasy we ýolbaşçylygy netijesinde günsaýyn ösýär we güýçlenýär. Sudan bilen Azerbaýjanyň arasynda diplomatik gatnaşyklaryň ýola goýulmagynyň otuz üçünji ýyllygy. Şu ýylyň başynda Bakuwda Azerbaýjanyň we Sudanyň Daşary işler ministrlikleriniň arasynda syýasy geňeşmeleriň ilkinji sessiýasy geçirildi. Şu aý, 2026-njy ýylyň 1-nji maýynda hökümetara bilelikdäki komissiýanyň tehniki hyzmatdaşlyk baradaky ilkinji ýygnagy geçirildi. Olar biziň ýurtlarymyzyň umumy bähbitleriniň derejesini görkezýär, şeýle hem Sudanyň we Azerbaýjanyň halkara platformalarynda birek-birege berýän goldawyny görkezýär. Iki ýurduň arasynda yzygiderli utgaşdyrmak, şeýle hem iň ýokary derejede özara saparlar bar. Mundan başga-da, ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň pugtalandyrylmagyna ep-esli täsir etjek ýurtlarymyzyň arasynda ikitaraplaýyn şertnamalara gol çekişmek baradaky şertnamalar bar Haýsy şertnamalara gol çekilmegine garaşylýar? Azerbaýjan bilen Sudanyň arasynda alty şertnama gol çekilmegi meýilleşdirilýär. Häzirki wagtda üstünde işlemek dowam edýär, bu resminamalaryň taslamasy ykdysadyýet, maýa goýum, bilim we ş.m. ýaly dürli ugurlary öz içine alýar Azerbaýjan-Sudan hyzmatdaşlygynyň ileri tutulýan ugurlary haýsylar? Degişli komitetler bilelikdäki hyzmatdaşlygyň çarçuwalaryny kesgitlemegiň üstünde işleýärler. Sudan energiýa, magdançylyk, deňiz ulaglary, demir ýollar, gün energiýasy, nebithimiýa, ýylylyk we gidroelektrostansiýalar ýaly ykdysady hyzmatdaşlygyň dürli ugurlaryndaky taslamalaryň matrisasyny hödürledi Sudan baýlyklara we tebigy baýlyklara baý ýurt. Urşy göz öňünde tutup, azerbaýjanly maýadarlary goşmak bilen daşary ýurt maýadarlary bu ýurda maýa goýmak isläp bilermi? Sudan Afrikanyň iň uly ýurtlaryndan biri we möhüm geostrategiki pozisiýasyna eýedir. Afrikanyň beýleki ýedi ýurdy bilen araçäkleşýär we Gyzyl deňziň kenarynda esasy porty bar. Halkara söwdasynyň takmynan 15 göterimi, deňiz nebitiniň 12 göterimi we suwuklandyrylan gazyň 8 göterimi bu port arkaly amala aşyrylýar. Şeýle hem Sudanda iri mallar we mineral baýlyklar bar we dünýäde sakgyç arap öndürijisi bolup, dünýädäki önümçiligiň 50-80 göterimini emele getirýär. Mundan başga-da, Sudan köp sanly derýa, ýagyş köp we suw baýlygy bolan oba hojalygydyr. Şol sebäpden, bu mümkinçiliklerden peýdalanmak we Sudana maýa goýumlarynyň berýän peýdalaryndan peýdalanmak üçin Sudanyň ähli dostlukly we dogan ýurtlara, şeýle hem hususy pudak kompaniýalaryna gapylaryny açýarys Iň soňky gezek Sudanda bolduňyz we nämäni gördüňiz? 2025-nji ýylyň iýulynda Sudandan Azerbaýjana geldim we Bakuwda ýaşaýan Azerbaýjanda Sudanyň ilçisi hökmünde şahsyýetnamamy hödürledim. 2024-nji ýyl Sudanyň ýaragly güýçleriniň gozgalaňçylara garşy uly ýeňişleri we olaryň köp böleginiň azat edilmegi bilen bellendi. Paýtagt azat edilenden soň hökümet we döwlet edaralary ol ýere gaýdyp geldi. Şeýle hem Sudanda raýatlaryň köpçülikleýin gaýdyp gelmegine şaýatlyk edýär we Halkara Migrasiýa Guramasynyň habaryna görä dört million sudanly öýlerine gaýdyp geldi we durmuş kem-kemden kadaly ýagdaýa geldi. Hökümetden halka çenli howpsuzlygy we durnuklylygy goramak we ýurduň mertebesini goramak üçin edilýän tagallalary iki esse artdyrmak karary bar Öňümizdäki günlerde Bakuwda Birleşen Milletler Guramasynyň iň abraýly çärelerinden biri - Bütindünýä şäher ösüş forumynyň 13-nji sessiýasy (WUF13) geçiriler. Sudan bu çärä gatnaşarmy? Hawa, Sudandan gelen delegasiýa foruma gatnaşar. Bu çärä biziň ýurdumyz iň ýokary derejede wekilçilik ediler Jenap ilçi, söhbetdeşlik üçin wagt sarp edeniňiz we pikirleriňiz üçin sag bolsun aýdýaryn Size köp sag boluň, ahyrsoňunda, Azerbaýjanyň ýolbaşçylaryna, paýhasly prezidenti Ylham Alyýewe, Azerbaýjanyň halkyna we ähli guramalaryna iki ýurt bilen halklaryň arasyndaky gatnaşyklary berkitmekde düşünýändikleri we goldaw berendikleri üçin minnetdarlygymy bildiresim gelýär