Azerbaýjanyň ykdysadyýetine garaşýan zat ... - Ali Masimli bilen Söhbetdeşlik

Milli Mejlisiň Ykdysady syýasat, senagat we telekeçilik komitetiniň agzasy, ykdysatçy, premýer-ministriň wezipesini ýerine ýetiriji Ali Masimli Modern.az-a giňişleýin söhbetdeşlik berdi. (Söhbetdeşligiň öňki bölümleri: Ministr ruçka bilen işgärleriň ykbalyny çözmeli däl - I bölüm Bakuw sebitlerden düýpgöter tapawutlanýar - II bölüm) Azerbaýjanyň dürli sebitleriniň arasyndaky sebitleýin ykdysady ösüş nukdaýnazaryndan nähili baha berýärsiňiz? Bu tapawutlary azaltmak üçin haýsy mehanizmleri ulanmaly? Bakuw bilen sebitleriň arasyndaky tapawudy azaltmak we sebitara ykdysady deňagramlylygy üpjün etmek biziň ýurdumyzda durnukly ösüş üçin möhüm şertlerden biridir. Sebitleriň deňagramly durmuş-ykdysady ösüşini üpjün etmekden başga-da, durnukly sebitleýin ösüş ykdysady ösüş we öndürijilik güýçlerini paýhasly paýlamak arkaly ilatyň ýaşaýyş derejesindäki we hilindäki tapawutlary azaltmaga, raýatlaryň mümkinçiliklerini durmuşa geçirmek üçin deň mümkinçilikleri döretmäge we ýaşaýan ýerine garamazdan amatly ýaşaýyş şertlerini döretmäge mümkinçilik berýär Häzirki ýagdaýy göz öňünde tutsak, Bakuw bilen sebitleriň arasyndaky sosial-ykdysady tapawutlar gaty ýiti. Bir tarapynda Azerbaýjanyň territoriýasynyň bary-ýogy 2,5 göterimini tutýan, emma ýurduň ykdysadyýetinde 70 göterim ýa-da ondanam köp paýy bolan Baku dur. Başga bir tarapdan, ýurduň çäginiň 97,5 göterimini tutýan we uly mümkinçiliklere garamazdan ykdysadyýetde bary-ýogy 30 göterim ýa-da ondanam az paýy bolan sebitler bar Jemi önümde, esasanam senagat önümçiliginde, döwlet býudjetini düzmekde, karz bermekde we durmuş hyzmatlarynda sebitleriň paýy henizem pes Bu nukdaýnazardan sebitleriň ösüşi ýurtda durmuşa geçirilýän durmuş-ykdysady syýasatyň möhüm ugurlaryndan biridir. Baku bilen sebitleriň arasyndaky tapawudy azaltmak we deňagramly ösüşi üpjün etmek maksady bilen 2004-2008, 2009-2013, 2014-2018 we 2019-2023-nji ýyllary öz içine alýan dört sany döwlet maksatnamasy durmuşa geçirildi Soňky 20 ýylda sebitlere 104 milliard manat maýa goýuldy. Resmi maglumatlara görä, soňky 20 ýylda sebitleriň sosial-ykdysady ösüşine gönükdirilen bu maksatnamalaryň çäginde sebitlere 104 milliard manat maýa goýuldy. Bu serişdeleriň köpüsi infrastruktura taslamalaryna gönükdirildi we netijede sebitleriň sosial, jemgyýetçilik, aragatnaşyk we ulag infrastrukturasy ep-esli gowulaşdy. Şol taslamalar sebitleriň ösüşi üçin möhüm esas döretdi. Şeýle-de bolsa, halkara tejribesi infrastrukturany döretmek deslapky we möhüm şert bolsa-da, özbaşdak ýeterlik däldigini görkezýär. Şol bir wagtyň özünde, netijeli ýerli dolandyryş ulgamyny ösdürmeli, esasanam ýerli öz-özüňi dolandyryş, ýerli önümçiligi höweslendirmek üçin amatly maýa goýum mümkinçiliklerini döretmeli we amatly iş gurşawyny döretmeli Iş gurşawyny gowulandyrmak hakyky pudaga maýa goýumlaryny ep-esli ýokarlandyryp, täze kärhanalar we iş ýerleri döredip, iş ýerlerini köpeldip we sebitlerde garyplygy azaldyp biler Bakuw bilen sebitleriň arasyndaky tapawudy azaltmak we deňagramly ösüşi üpjün etmek, 2030-njy ýyla çenli Azerbaýjanyň sosial-ykdysady ösüşi üçin Milli ileri tutulýan ugurlarda aýratyn orny eýeleýär. Bu resminamada ikinji orunda durýan "dinamiki, öz içine alyjy we sosial adalat esasly jemgyýet" modeliniň emele gelmegi bu maksada hyzmat edýär Bakuw Azerbaýjanyň ýeke-täk paýtagty däl Bakuwyň diňe bir ýurduň paýtagty bolman, eýsem ykdysadyýetiň, girdejiniň, iş üpjünçiliginiň we işewürligiň esasy merkezi bolandygy hakykat. Resmi statistikalara görä, soňky 10 ýylda Bakuwyň ilaty takmynan 170 müň adam ýa-da 8 göterim köpeldi we 2 million 182 müň adamdan 2,4 million adama ýakynlaşdy. Şeýle-de bolsa, hakykatda ýurduň ilatynyň köp bölegi Bakuwda ýaşaýar. Senagat önümçiliginiň 88,6 göterimi Baku we Absheron, beýleki 12 ykdysady etrap tarapyndan diňe 11,4 göterimi paýlanýar Şeýlelik bilen, senagat önümçiliginiň 88,6 göterimi Bakuw we Abşerona, 11,4 göterimi bolsa beýleki 12 ykdysady sebite degişlidir. Evenurduň çäginiň 8 göteriminden gowragyny öz içine alýan we uly potensiala eýe bolan Şeki-Zagatala ykdysady sebitiniň paýy bary-ýogy 0,9 göterim. Şol bir wagtyň özünde, Bakuwyň we Abşeronyň artykmaçlygy nebit we gaz pudagynda dowam edýär. Jemi önüm öndürmek we girdeji taýdan paýtagt sebitlerinden has ýokary öňde Sebitlerde aýlyk alýanlaryň köpüsi ortaça aýlykdan az, pensionerleriň köpüsi ortaça pensiýadan az gazanýar. Milli ileri tutulýan ugurlar esasynda taýýarlanan "2022-2026 sosial-ykdysady ösüş strategiýasy" -da sebitleri umumy önümçiligi 2021-nji ýylda 35 göterimden şol döwri öz içine alýan 5 ýylyň içinde 42 göterime çenli ýokarlandyrmak maksat edinilýär. Muňa ýetmek üçin Baku bilen sebitleriň arasyndaky tapawudy azaltmak we deňagramly ösüşi üpjün etmek üçin täsirli çäreleri görmek möhümdir. Sebitleriň köpüsinde zähmet haklary milli ortaça görkezijiden 1,6-1,7 esse, Bakuwdan 2 esse pes. Lasturtda ortaça aýlyk geçen ýyl 1100 manatdan ýokary bolsa-da, sebitlerde aýlyk alýanlaryň köpüsi ortaça aýlykdan pes girdeji alýar we pensionerleriň köpüsi ortaça pensiýadan pes girdeji alýar Netijeli çäreleri görmek bilen Bakuw bilen sebitleriň arasyndaky aýlyk tapawudyny düýbünden ýok etmek mümkin bolmasa-da, bu tapawudy orta nukdaýnazardan 1,5 esse azaltmak real ýaly bolup görünýär. Bu meseläni çözmekde diňe alamatlara däl, eýsem düýp sebäplerine gönükdirilen çäreleri görmek möhümdir. Sebitlerden Bakuda göçmegiň esasy sebäpleriniň arasynda mynasyp işlemek üçin çäkli mümkinçilikler, adaty gazanç mümkinçilikleriniň ýoklugy, ýokary aýlykly işleriň bolmazlygy we dolandyryş problemalary bar Erkin ýerlerde geçirilen işleriň deslapky netijeleri, dogry dolandyryş we netijeli maýa goýum syýasaty ulanylsa, önümçilik we girdeji derejesi taýdan ýokary netijeleri gazanyp boljakdygyny görkezýär. Hankendi we Şuşanyň mysallary muny tassyklaýar Sebitleriň mümkinçiliklerine doly göz ýetirmek, adamlaryň işlemegi we bäsdeşlige ukyply, ýokary aýlykly iş ýerlerini açmak üçin zerur şertleri döretmek möhümdir. Bu çäreler sebitlerden paýtagta göçmegi azaldyp biler we şol bir wagtyň özünde Bakuwyň transport we infrastruktura ýüküni belli bir derejede azaldyp biler Syýahatçylyk hyzmatlary giň adamlar üçin elýeterli bolmaly. Syýahatçylygyň ösüşi Baku bilen sebitleriň arasyndaky tapawudy azaltmakda möhüm rol oýnap biler. Azerbaýjanyň syýahatçylyk mümkinçiliklerinden has netijeli peýdalanmak üçin iki esasy ugura üns berilmelidir Ilki bilen, has köp raýat bu mümkinçiliklerden peýdalanyp biler ýaly, syýahatçylyk hyzmatlary giň adamlar üçin elýeterli bolmaly Ikinjiden, diňe bir sebit derejesinde we goňşy ýurtlarda däl, eýsem dünýä derejesinde bäsdeşlik syýahatçylyk toplumlary döredilmeli Bu maksat bilen bäsdeşlik gurşawyny emele getirmek, bahalary optimallaşdyrmak, hyzmatyň hilini ýokarlandyrmak, logistika meselelerini aradan aýyrmak we syýahatçylyk mümkinçiliklerini netijeli ösdürmek ugrunda çylşyrymly çäreleri durmuşa geçirmek möhümdir. Tebigaty goramak, syýahatçylyk-dynç alyş zolaklaryny ösdürmek we hyzmatlaryň hilini ýokarlandyrmak sebitlerde bar bolan serişdeleri has netijeli ulanmaga, täze iş ýerlerini döretmäge we ilatyň hal-ýagdaýyny ýokarlandyrmaga mümkinçilik berýär Syýahatçylygy ösdürmek bilen baglanyşykly halk senetleriniň, ýadygärlik önümleriniň we hyzmat pudagynyň giňelmegi goşmaça ykdysady täsir döredýär. Bu, daşary ýurt walýutasynyň ýurda gelmegini ýokarlandyrmakdan başga-da, iş ýerleriniň giňelmegine we garyplygyň azalmagyna oňyn täsir edýär. Esasanam Garabag sebiti, Şeki-Zagatala ýaly sebitler syýahatçylyk mümkinçiliklerine eýedir. Mamyrly şarlawugynyň ýerleşýän Gek şäheriniň Ilisu obasynda, Lekit-Kötüklü, Sarybaş, Gaşgaçaý, Armudlu, Gum, Gulluk we beýleki sebitlerde halkara derejeli syýahatçylyk we dynç alyş toplumlaryny döretmek mümkin Şol bir wagtyň özünde Baş Goynuk, Şin, Baş Layyski we Şekiniň Kiş obalary hem syýahatçylyk üçin amatly ýerlerdir. Bu potensialy ulanmak üçin infrastruktura taslamalarynyň, ýol abatlaýyş, köpri gurluşygy, gazlaşdyryş we beýleki hyzmatlaryň ösüşi aýratyn ähmiýete eýe. Şol bir wagtyň özünde ekologiki deňagramlylygy goramak, tokaýlary dikeltmek, topragyň eroziýasynyň öňüni almak we biologiki dürlüligi goramak boýunça çäreleri güýçlendirmek möhümdir Rawerli çig mallara esaslanýan pudaklary giňeltmeli Sebitlerde alternatiw ykdysady merkezleriň döredilmegi hem möhümdir. Sebitleriň ykdysady potensialyny Ganja, Mingachewir, Şeki, Lankaran, Agdam, Guba we beýleki şäherleri senagat we agrosenagat merkezleri hökmünde ösdürmek arkaly ýokarlandyryp bolar. Mysal üçin, takmynan 70 müň ilaty bolan Şeki şäheriniň ösüşi umuman Şeki-Zagatala ykdysady etrabynda (600 müňden gowrak ilat) we töweregindäki ykdysady işjeňligiň ýokarlanmagyna çynlakaý täsir edip biler Sebitlerde oba hojalygynyň netijeliligini ýokarlandyrmak we agrosenagat integrasiýasyny güýçlendirmek hem möhümdir. Rawerli çig mal, azyk senagaty, ýeňil senagat, gurluşyk materiallary, mebel, gaýtadan işleýän senagat we beýleki ugurlara esaslanýan önümçilik ýerleriniň ösdürilmegi sebitleriň ykdysady potensialyny ýokarlandyrýar. Rawerli çig malyň gaýtadan işleniş çuňlugyny ýokarlandyrmak we bu ugurda täze kärhanalary döretmek aýratyn möhümdir. Geljegi uly maýa goýum taslamalarynyň durmuşa geçirilmegi bilen sebitlerde senagat merkezleri we alternatiw zähmet bazarlary döredilip bilner. Bu ykdysady işjeňligiň paýtagtdan sebitlere gönükdirilmegine we durmuş derejesiniň ýokarlanmagyna sebäp bolar. Sebitlerdäki senagat seýilgähleriniň, oba hojalyk seýilgähleriniň we beýleki ykdysady gurluşlaryň ösdürilmegi, çeşme potensialyny has netijeli ulanmaga mümkinçilik berýär. Bu, şeýle hem ýokary tehnologiýaly önümçiligiň giňelmegi üçin şert döredýär Şol bir wagtyň özünde kiçi we orta telekeçiligiň ösmegine itergi bermek, oba telekeçiligini giňeltmek, oba şäherçelerini we “akylly oba” taslamalaryny ösdürmek sebitlerde ýaşaýyş derejesini ep-esli ýokarlandyryp biler. Sebitleýin ösüşi döwlet düzgünleşdirmegiň mehanizmleri kämilleşdirilmeli, döwlet-hususy hyzmatdaşlygy güýçlendirilmeli we ýerli ýerine ýetiriji we öz-özüňi dolandyryş edaralary bilen ilatyň arasyndaky hyzmatdaşlygy ýokarlandyrmaly. Bu ugurdaky başlangyçlary bäsdeşlikli maliýeleşdirmek, ýerli býudjetleriň düzülmegine jemgyýetçiligiň gatnaşmagyny üpjün etmek we ýerli jemgyýetleriň taslamalaryny goldamak sebitlerdäki ykdysady işjeňligi ýokarlandyrmaga möhüm goşant goşup biler Geljek 10-15 ýyl üçin Azerbaýjanyň ykdysady ösüş strategiýasyna nähili garaýarsyňyz? Esasy ileri tutulýan ugurlar näme bolmaly? Sebitdäki bitewiligini dikeltmek we özygtyýarlylygyny üpjün etmek bilen Azerbaýjan sosial-ykdysady ösüş üçin iň möhüm howplardan birini ýok etdi. Azerbaýjan bu söweşden diňe bir ýeňiji döwlet hökmünde däl, eýsem has uly maksatlara ýetmäge ukyply döwlet hökmünde çykdy. Bu potensialyň doly durmuşa geçirilmegi, milli howpsuzlygymyzyň möhüm bölegi bolan ykdysady howpsuzlygymyzyň ýokary derejesini üpjün etmegi talap edýär. Bu meseläniň iň amatly çözgüdi, Azerbaýjanyň uzak möhletli durmuş-ykdysady ösüşiniň esasy üpjünçisidir Ykdysady howpsuzlyk ykdysadyýetiň şeýle möhüm bölegi bolup, onuň hemmetaraplaýyn üpjünçiligi ýurduň milli bähbitlerini goramakda esasy rol oýnaýar. Meşhur akyldar Ibn Haldun döwlet bilen ykdysadyýetiň arasyndaky özara gatnaşyklar barada, akylly döwletleriň ykdysady meselelerde döwletiň gowşamagynyň sebäplerini gözlemelidigini aýtdy. Şu nukdaýnazardan seredilende, Azerbaýjanyň potensialyna laýyk derejede has güýçli ykdysadyýeti bolan döwlet gurmak we halkara reýtingindäki ornuny ep-esli ýokarlandyrmak üçin mümkinçilikleri gaty giňdir Garaşsyzlyk ýyllarynyň tejribesi, Watançylyk urşunyň netijeleri we ondan soňky döwürde ýüze çykan sebit hakykatlary, milli howpsuzlygy üpjün etmegiň ykdysady howpsuzlygy berkitmäge gönüden-göni täsir edýändigini görkezýär. Ykdysady howpsuzlygyň esasy ölçegleri, ykdysady ösüş depgini, häzirki zaman tehnologiýalarynyň senagatdaky paýy, maýa goýum derejesi, sarp ediş harytlarynyň we esasanam azyk önümleriniň importyna garaşlylyk, iş we işsizlik derejesi, ýaşaýyş derejesi we beýleki görkezijiler ýurduň ösüşiniň umumy derejesini güýçlendirmekde möhüm rol oýnaýar. Bu nukdaýnazardan, geljek 10-15 ýyl üçin ykdysady howpsuzlygy üpjün etmek Azerbaýjanyň ykdysady ösüş strategiýasynyň esasy ileri tutulýan ugurlaryndan biri bolmalydyr Häzirki wagtda dünýä tertibi çalt üýtgeýär we çaklamak kynlaşýar. Bu ýagdaýda tizlik faktory esasy aýgytlaýjy faktor boldy. Azerbaýjanyň azat edilen ýerlerinde gysga wagtyň içinde amala aşyrylan iri göwrümli taslamalar bu faktoryň ähmiýetini aýdyň görkezýär. Şol sebäpli, özgertmeleriň çuňlaşmagy we yzygiderli çemeleşmek bilen tizlik faktoryny öňe sürmek sebäpli ýakyn 10-15 ýylda ýokary we durnukly ykdysady ösüşe ýetmek mümkin. Bu, ähli raýatlaryň ykdysady ösüşiň netijelerinden has doly peýdalanmagy üçin şert döreder 2025-nji ýylda Azerbaýjanyň ykdysadyýetinde ösüş depgini ep-esli gowşady we 1,4 göterime çenli azaldy Jemi içerki önümiň ösüşiniň her 1 göterim pese gaçmagy ykdysadyýete 1,3 milliard manat ýitgä sebäp bolýar 2025-nji ýylda Azerbaýjanyň ykdysadyýeti 2024-nji ýylda syn edilen çalt ösüş traýektoriýasyndan haýal ösüş tapgyryna geçdi. Şeýlelik bilen, 2025-nji ýylda jemi içerki önümiň ösüşi 2024-nji ýyldaky 4,1 göterim hakyky ösüşe we 3,5 göterim çaklamasyna garşy bary-ýogy 1,4 göterim boldy. Hasaplamalara görä, jemi içerki önümiň ösüşiniň 1 göterimine ýetip bilmezlik, takmynan 1,3 milliard manat mukdarda goşmaça bahanyň ýitmegini aňladýar Ykdysadyýet ministrliginiň çaklamalaryna görä, 2026-njy ýylda ösüşiň 2,9 göterime, Merkezi bankyň çaklamalaryna görä 2,4 göterim bolmagyna garaşylýar. Halkara guramalaryň çaklamalary hem bu tendensiýany tassyklaýar: HPG 2,1 göterim, Bütindünýä banky 1,8 göterim, Europeanewropanyň Dikeldiş we Ösüş Banky 2 göterim ösüşi çaklaýar. Nebit önümçiliginiň 1,6 göterim azalmagy ykdysady ösüş depgininiň peselmeginde möhüm rol oýnady. Mundan başga-da, nebit we gaz däl pudagyň ösüş depgini 2024-nji ýylda 6,2 göterimden 2025-nji ýylda 2,7 göterime çenli azaldy. Bu, ykdysady ösüşiň haýallamagynyň diňe bir nebit pudagynyň pese gaçmagyna däl-de, eýsem täze ykdysady modele geçiş prosesindäki kynçylyklar, reformalaryň tizligi we çylşyrymlylygy ýaly faktorlara hem täsir edýändigini görkezýär. Şonuň üçin täze ykdysady modele geçiş döwrüni mümkin boldugyça gysgaltmak we ykdysadyýeti çalt ösüş traýektoriýasyna gaýtarmak häzirki wagtda esasy meseleleriň biridir Bu nukdaýnazardan, Watançylyk urşundan soň Azerbaýjan üçin kesgitlenen orta we uzak möhletli ileri tutulýan ugurlar aýratyn ähmiýete eýe. "Azerbaýjan 2030: Sosial-ykdysady ösüş üçin milli ileri tutulýan ugurlar" çäginde ýurduň ösüş ugurlary durnukly we bäsdeşlige ukyply ykdysadyýeti emele getirmek, dinamiki, öz içine alyjy we jemgyýetçilik adalatyna esaslanýan jemgyýet gurmak, bäsdeşlige ukyply adam kapitalyny we innowasiýa giňişligini ösdürmek, basyp alyş ýerlerinden erkin dolanmagy üpjün etmek, şeýle hem arassa gurşaw esasynda "ýaşyl ösüş" modelini durmuşa geçirmek ýaly esasy maksatlara esaslanýar Bu ileri tutulýan ugurlar, BMG-nyň Durnukly ösüş gün tertibinden 2030-njy ýyla çenli ýüze çykýan borçnamalary ýerine ýetirmekde-de möhümdir we Azerbaýjanyň global ösüş proseslerine laýyklykda ösüşini üpjün edýän strategiki esas bolup hyzmat edýär "Azerbaýjan 2030: Sosial-ykdysady ösüş üçin milli ileri tutulýan ugurlar" esasynda "2022-2026 sosial-ykdysady ösüş strategiýasy" işlenip düzüldi we durmuşa geçirilýär. Şol Strategiýanyň esasy ugry hökmünde durnukly we çalt ösýän bäsdeşlik ykdysadyýetini döretmekden başga-da, Milli ileri tutulýan ugurlarda şöhlelenýän beýleki möhüm ugurlar hem bar. Şol bir wagtyň özünde, bu resminamada ýurdumyzyň howpsuzlyk we goranyş mümkinçiliklerini güýçlendirmek, ilatyň hal-ýagdaýyny gowulaşdyrmak ýaly meseleler aýratyn ähmiýete eýe Ykdysady ösüşiň ortaça ýyllyk maksady dünýä derejesinden yza galyp, 2,8 göterime çenli azaldy Strategiýa, ykdysadyýetiň ortaça ýyllyk ösüş depgininiň 2022-2026-njy ýyllar aralygynda 3-4 göterim derejesine çykarylmagyny göz öňünde tutýar. Şeýle-de bolsa, hakyky sanlar ösüşiň 2022-nji ýylda 4,6 göterim, 2023-nji ýylda 1,1 göterim, 2024-nji ýylda 4,1 göterim, 2025-nji ýylda 1,4 göterim bolandygyny we 2026-njy ýylda 2,9 göterim boljakdygyny çaklaýar. Bu, ortaça ýyllyk ösüş depgininiň soňky ýyllarda dünýädäki ortaça ykdysady ösüş depgininden pesdigini görkezýär. Bu deňeşdirme biziň ýurdumyzda has ýokary we yzygiderli ykdysady ösüş depginlerine ýetmegiň zerurdygyny aç-açan görkezýär 2022-2026-njy ýyllar üçin Strategiýanyň logiki dowamy hökmünde taýýarlanan "2027-2030-njy ýyllarda Azerbaýjan Respublikasynyň durmuş-ykdysady ösüş strategiýasy" şuňa meňzeş ileri tutulýan ugurlara esaslanýar we durnukly ösýän ykdysadyýeti çaltlaşdyrmak, bäsdeşlige ukyplylygy ýokarlandyrmak, öz içine alyjy jemgyýet gurmak, adam kapitalyny ösdürmek, basyp alyşdan azat sebitleri birleşdirmek we ýaşyl ykdysadyýeti ösdürmek ýaly ugurlara esaslanýar. Bu ileri tutulýan ugurlar möhümdir we indiki 10-15 ýyl üçin aktual bolup galar Şu nukdaýnazardan, ýakyn geljek üçin “üç faktor” ýörelgesine esaslanýan optimal ösüş modeliniň durmuşa geçirilmeginde Azerbaýjanyň ykdysady ösüş modelini görýäris. Bu model, ýurduň baý baýlyk potensialyny, adam kapitalyny we amatly geografiki ýerleşişden gelip çykýan integrasiýa mümkinçiliklerini ulanmagyň netijeliligini ýokarlandyrmagy göz öňünde tutýar. Maksat, nebit faktorynyň esasy rol oýnaýan modelinden adam kapitalyna geçmek we innowasiýa esasly ösüş modeline geçmegi çaltlaşdyrmak we şu esasda ýokary tizlikli, durnukly ykdysady ösüşi gazanmakdyr Bu çemeleşme nebit faktoryny düýbünden inkär etmeýär, ýöne ykdysadyýetiň esasy hereketlendiriji güýji hökmünde adam kapitalyny we ýokary tehnologiýalary nygtaýar. Dünýä tejribesi, durnukly ösüşiň tebigy baýlyklaryň bollygy bilen däl-de, eýsem ylym, innowasiýa we tehnologiki artykmaçlyklar bilen üpjün edilýändigini görkezýär. Bu nukdaýnazardan, "2040-njy ýyla çenli Azerbaýjan Respublikasynyň Durnukly Ösüş Strategiýasyny" taýýarlamak ýerlikli hasaplanýar. Şeýle strategiýanyň esasy maksady, adam, ylym we tehnologiýa potensialyny ösdürmek, sanly ykdysadyýeti giňeltmek, netijeli bazar institutlaryny döretmek we çeşmelerden netijeli peýdalanmak arkaly durnukly ykdysady ösüşi üpjün etmekdir Bu maksatlara ýetmek üçin ykdysady howpsuzlygy berkitmek aýratyn möhümdir. Gurluş we institusional özgertmeleri çuňlaşdyrmak, ykdysadyýeti diwersifikasiýa etmek, maýa goýum gurşawyny gowulandyrmak we hakyky bäsdeşlik gurşawyny döretmek daşarky faktorlara az derejede bagly bolan ýokary tizlikli we durnukly ykdysady ösüşi üpjün etmek üçin möhümdir. Şol bir wagtyň özünde, döwlet dolandyryşyny döwrebaplaşdyrmak, dolandyryş ulgamyny optimizasiýalaşdyrmak we sanlaşdyrmak, işgärleriň potensialyny güýçlendirmek ykdysady netijeliligi ýokarlandyrmakda möhüm rol oýnaýar. Häzirki döwürde institusionallaşdyrylan, sanly we netijelere gönükdirilen dolandyryş modeli uzak möhletli durnuklylyk üçin esasy şertleriň birine öwrülýär Ykdysady syýasatda esasy ugurlardan biri adam kapitalyny ösdürmekdir. Bu ugurda bilim, ylym we innowasiýa, ýaşlaryň potensialyny ösdürmek, durmuş abadançylygyny ýokarlandyrmak we ilatyň durmuş derejesini ýokarlandyrmak esasynda ykdysady modele geçmek ileri tutulýan ugur hasaplanmalydyr. Sanly ykdysadyýetiň ösüşi, maglumat we aragatnaşyk tehnologiýalarynyň giňden ulanylmagy we emeli intellektiň ykdysady işjeňlige goşulmagy ykdysady ösüşiň täze çeşmelerini döretmäge mümkinçilik berýär. Azerbaýjanyň geografiki ýagdaýy, energiýa çeşmeleri we halkara hyzmatdaşlygy mümkinçilikleri bu ugurda çynlakaý artykmaçlyklary döredýär we ýurduň sebitleýin sanly merkeze öwrülmegi üçin amatly esas döredýär. Şol bir wagtyň özünde senagatlaşma we importyň ornuny tutýan önümçiligiň giňelmegi, ýokary tehnologiýaly sebitleriň ösmegi we agrosenagat toplumlarynyň güýçlendirilmegi ykdysadyýetiň durnuklylygyny ýokarlandyrýar we eksport mümkinçiliklerini giňeldýär Ylym çykdajylarynyň jemi içerki önümdäki paýy kritiki çäkden pes Ylym bilen ykdysadyýetiň birleşmegi aýratyn ünsi talap edýär. Häzirki wagtda ylym çykdajylarynyň jemi içerki önümdäki paýy 0,2 göterim derejesinde bolup, 2 göterim kritiki çäkden has pesdir. Bu görkezijini kem-kemden köpeltmeli we bilim ykdysadyýetini ösdürmeli. Sosial adalaty we täze döredilen bahanyň adalatly paýlanmagyny üpjün etmek ykdysady ösüş modeliniň esasy böleklerinden biridir. Adam kapitalyna maýa goýumlaryny artdyrmak we ilatyň ýaşaýyş derejesini ýokarlandyrmak durnukly ösüşiň esasy şertidir. Maýa goýum syýasatyny gowulandyrmak hem möhümdir. Jemi içerki önümdäki maýa goýumlarynyň paýyny häzirki 16 göterimden 25-30 göterime çenli ýokarlandyrmak, nebit däl pudaga goýulýan maýa goýumlaryny köpeltmek we gurluşyny gowulandyrmak ykdysady ösüşiň çaltlaşmagyna çynlakaý itergi berip biler Telekeçiligiň ösüşi, esasanam kiçi we orta kärhanalar, ykdysady ösüşiň esasy hereketlendiriji güýçlerinden biridir. Bu ugurda amatly iş gurşawyny döretmek, maliýe çeşmelerine elýeterliligi giňeltmek we bar bolan problemalary ýok etmek aýratyn möhümdir Sebitleýin ösüşi güýçlendirmek hem ileri tutulýan ugurlaryň biridir. Sebitleriň mümkinçiliklerine düşünmek, täze iş ýerleri döretmek, ilatyň ýaşaýyş derejesini ýokarlandyrmak we Bakuw bilen sebitleriň arasyndaky tapawudy azaltmak öz içine alyjy ösüşiň esasy şertleri hasaplanýar. Bu çäreleriň yzygiderli durmuşa geçirilmegi netijesinde Azerbaýjanyň ykdysadyýetini häzirki 2-3 göterim ösüş ýolundan 5 göterime we ondan ýokary derejä çykarmak, durnukly we bäsdeşlik ukyply ykdysady model döretmek we ýurduň potensialyna laýyklykda ilatyň ýaşaýyş derejesini ýokarlandyrmak mümkindir