Azerbaýjan Europeewropanyň täze energiýa arhitekturasynda: çäkli üpjün edijiden strategiki elemente çenli

22ewropanyň energiýa bazary 2022-nji ýyldaky krizisden soň gurluş özgertmelerine gadam basdy. Rus üpjünçiliginiň düýpgöter peselmegi, suwuklandyrylan tebigy gazyň (LNG) bahasy we tanker binalary üçin bäsdeşlik güýçlenmegi Europeanewropa Bileleşigini (EUB) ýurtlary we EUB däl ýurtlary energiýa üpjünçiligi strategiýalaryny çalt gözden geçirmäge mejbur etdi "Hasabat", Russiýanyň EUB gaz importynda paýynyň 2022-nji ýylda takmynan 45% -den 2025-nji ýylda 12% -e çenli azaljakdygyny we täze ugurlar we üpjün edijiler üçin giňişlik açjakdygyny habar berýär Netijede, esasan ABŞ-dan we Katardan LNG importyny artdyrmak, adaty turbageçiriji eksportçylarynyň (Norwegiýa, Al Algerir) esasy ornuny saklamak we öňünden aýdylýan, uzak möhletli we syýasy taýdan durnukly üpjünçilik berip biljek alternatiw çeşmeleri birleşdirmegi öz içine alýan üç taraplaýyn model ýüze çykdy Üçünji kategoriýada, Azerbaýjan "ätiýaçlyk warianty" statusyndan Europeanewropanyň energiýa howpsuzlygynyň esasy arhitekturasynyň elementine geçdi Azerbaýjan: göwrümiň çäginden daşardaky ähmiýet Iň uly eksportçylaryň fonunda Azerbaýjan orta ölçegli oýunçy bolup galýar: EUB-den gaz importynyň umumy paýy dürli çaklamalara görä 4-6% -e deňdir. Emma şertnamalaryň hili, logistika we geosyýasy durnuklylyk bu ýerde mutlak göwrümden has möhümdir Esasy artykmaçlygy, doly işleýän Günorta Gaz Koridory (SGC). Trans-Adriatik Turbageçirijiniň (TAP) operatorynyň bellemegine görä, TAP-yň geçirijilik ukyby ýylda 11,2 milliard kub metrden geçýär we 2020-nji ýyla çenli 20 milliard kub metre çenli giňelmek mümkinçiligi bar 2025-nji ýylyň netijelerine görä, Azerbaýjan gazynyň Europeewropa fiziki üpjünçiligi 12,5 milliard kub metr bolup, bu 2021-nji ýyldaky görkezijiden 53% köpdür (üpjünçiligiň ilkinji ýyly). 22ewropa Bileleşigi bilen Azerbaýjanyň arasyndaky 2022-nji ýylda gol çekilen we 2025-nji ýylyň aprelinde SGC Geňeş Geňeşiniň 11-nji mejlisinde tassyklanan memorandum 2027-nji ýyla çenli iki esse artmagy maksat edinýär LNG bazary Aziýanyň islegine we ýük nyrhlaryna sezewar bolansoň, Kaspi turbageçiriji gazy Europeanewropaly alyjylara maddy-tehniki üýtgewsizligi, Russiýanyň çäginden üstaşyr geçiş töwekgelçiligini we ş.m. hödürleýär Azerbaýjanyň Europeanewropa strategiýasynda Italiýa esasy orny eýeleýär. Bu ýurt Kaspiniň gazyny we nebitini iň uly satyn alyjydyr TAP arkaly Italiýa her ýyl 8-10 milliard kub metr gaz girýär (2025-nji ýylda 9,5 milliard kub metr), bu milli gaz importynyň 16-18 göterimini emele getirýär. Nebit pudagynda, Azerbaýjanyň italýan satyn alyşlaryndaky paýy 12-16% derejesinde galýar we Bakuwy Ortaýer deňziniň nebiti gaýtadan işleýän zawodlary (REF) çig mal bilen üpjün edijileriň birine öwürýär. Italiýanyň premýer-ministri Jorjia Meloni düýn Bakuda gysga sapar etdi we Azerbaýjanyň prezidenti Ilham Aliýew bilen geçirilen gepleşiklerde Azerbaýjandan gaz we nebit üpjünçiliginiň artmagy barada pikir alyşdy. TAP-yň 11,2 milliard kub metre çenli giňelmegini göz öňünde tutup, Italiýa goşmaça 1 milliard kub metr gaz alyp biler Italiýa şeýle hem gaz merkezi hökmünde çykyş edýär: içerki baglanyşyklar arkaly Azerbaýjan gazy Merkezi we Gündogar Europeewropa paýlanýar, Bakuwyň Günorta Europeanewropa energiýa toparyna ulgamlaýyn täsirini güýçlendirýär Azerbaýjanyň özgeriş roly Günorta-Gündogar Europeanewropa ýurtlarynda has göze ilýär Öň beýleki çeşmelerden monopoliýa üpjünçiligine ep-esli bagly bolan Bolgariýa we Gresiýa indi SGC-e üstünlikli birleşdirildi. 3ylda 3 milliard kub metre çenli kuwwatlylygy bolan Gresiýa-Bolgariýa birleşdiriji (IGB) işe girizilenden soň, Bakuw Bolgariýanyň gaz importynyň 40 göterimini, Gresiýanyň 15-20 göterimini üpjün edýär. Bu sebitlere diňe "monopoliýa töwekgelçiligi" sebäpli bahanyň bahasyny arzanlatmaga däl-de, eýsem Günbatar Europeanewropa merkezleri bilen bahalaryň ýakynlaşmagy üçin esas döretmäge mümkinçilik berdi Bu ýurtlarda Azerbaýjanyň ähmiýeti söwda şertnamalarynyň çäginden çykdy: gaz has garaşsyz daşary syýasata mümkinçilik berýän we pan-Europeanewropanyň energiýa bazarlaryna integrasiýany çaltlaşdyrýan milli howpsuzlygyň infrastruktura elementine öwrüldi Balkanlar we EUB-ne girmeýän bazarlar: geljekdäki ösüş üçin giňişlik Azerbaýjan Günorta Europeewropadaky ornuny eýýäm güýçlendiren bolsa, Balkanlar we EUB-den başga birnäçe ýurt geljekdäki giňeliş zolagyny emele getirýär Serbiýa, Sloweniýa, Demirgazyk Makedoniýa, Bosniýa we Gersegowina kem-kemden TAP we geljekki Ion-Adriatik turbageçirijisine (IAP) birikdirilen sebit gaz ulgamlaryna birikdirilýär. Sebitdäki häzirki üpjünçiligiň mukdary ýylda 0,5-1 milliard kub metr diýlip çaklanylýar, ýöne fiziki alternatiwanyň bolmagy beýleki eksportçylara garşy ýurtlaryň gepleşik pozisiýasyny üýtgedýär. Balkan ýurtlarynyň arasynda 400 million kub metr üpjün etmek üçin eýýäm şertnama baglaşan Serbiýa azerbaýjan gazynyň satyn alyş mukdaryny ýokarlandyrmakda has işjeňdir, ýöne orta möhletleýin perspektiwada ýylda azyndan 1 milliard kub metr gaz satyn almak derejesine ýetmegi göz öňünde tutýar we 2030-njy ýyla çenli bu kub üpjünçiligini 1,4 milliard kub metre çenli artdyryp biler Mundan başga-da, Azerbaýjan EUB-ne girmeýän oýunçylar - Şweýsariýa, Moldowa we Ukraina bilen hyzmatdaşlygy işjeň ösdürýär. Gol çekilen memorandumlar we synag enjamlary Bakuwyň Europeanewropa düzgünleriniň içinde we daşynda işlemäge mümkinçilik berýän infrastruktura we şertnama çeýeligi bilen ähliumumy üpjün ediji hökmünde özüni görkezýändigini görkezýär Merkezi Europeewropadaky ýagdaý, esasanam Wengriýadaky ýagdaý aýratyn gyzyklanma döredýär. Russiýa bilen hyzmatdaşlygyň saklanandygyna garamazdan, Budapeşt Serbiýanyň çäginden 0,8 milliard kub metr mukdarda azerbaýjan gazyny üpjün etmek üçin şertnama baglaşdy. Awstriýa we Germaniýa 2026-njy ýylyň başynda azerbaýjan gazyny satyn alyp başladylar. Slowakiýa uzak wagtdan bäri Günorta ugurlar arkaly Hazar akymlaryna birikmek mümkinçiligini öwrenýär. Indi premýer-ministr Andreý Babiş ýakynda Azerbaýjanda bolup, ýylda 2 milliard kub metre çenli azerbaýjan gazyny satyn almak mümkinçiligini ara alyp maslahatlaşmak üçin Çehiýa goşuldy Bu nukdaýnazardan, Azerbaýjan "ýumşak diwersifikator" wezipesini ýerine ýetirýär: adaty hyzmatdaşlar bilen syýasy gatnaşyklary kesmegi talap etmeýär, Merkezi Europeanewropa bazarlarynyň arhitekturasyny kem-kemden üýtgedýän alternatiwa döredýär. Hatda çäkli göwrümler hem bu ýerde strategiki ähmiýete eýe, sebäbi daşarky zarbalara we bahalaryň manipulýasiýasyna gowşaklygy peseldýär Azerbaýjan, LNG we Norwegiýa: bir ulgamda dürli rollar Modernewropanyň häzirki zaman energiýa ulgamy goşmaça çeşmeler sebäpli emele gelýär Norwegiýa iň uly turbageçiriji bilen üpjün ediji bolup galýar (EUB importynyň takmynan 30%), ýöne önümçilik kuwwaty platosa ýakyn, eksportyň ösüşi geologiki we maýa goýum meseleleri bilen çäklenýär LNG, esasan ABŞ-dan, amaly çeýeligi üpjün edýär, ýöne global bäsdeşlige, ýük bahasyna we ýeriň üýtgemegine sezewar bolýar. Energyewropa Bileleşiginiň Energetika Düzgünleşdiriji Hyzmatdaşlyk Guramasynyň (ACER) maglumatlaryna görä, 2024-2025-nji ýyllarda turbageçiriji üpjünçiliginiň peýdasyna 20-30% -e ýetip, turbageçiriji gazy bilen LNG bahalarynyň arasyndaky boşluk 20-30% -e ýetdi Azerbaýjan orta, emma durnukly pozisiýany eýeleýär: nebit / indeksler bilen baha baglanyşygy, öňünden aýdylýan logistika, Günorta-Gündogar Europeanewropa we Balkan bazarlaryna az tranzit çykdajylary bilen uzak möhletleýin şertnamalar. Onuň roly balanser hökmünde kesgitlenip bilner: iň uly üpjün edijiniň ornuny tutmaýar, konsentrasiýa töwekgelçiligini azaldýar we bahalaryň iň ýokary derejesini ýumşadýar Azerbaýjanyň barha artýan ähmiýeti obýektiw kynçylyklarsyz däl. Esasy çäklendirmeler: Şah Deniz meýdançasyndaky önümçilik platosy, täze taslamalary işe girizmegiň zerurlygy (Abşeron, Umid-Babak, Hazardaky beýleki ýataklar), şeýle hem goşmaça kompressor stansiýalarynyň zerurlygy we TAP-yň giňelmegi Şeýle-de bolsa, bu çäklendirmeler ösüş mümkinçiligini çäklendirýär. SGC-ni giňeltmek, sebitara baglanyşyklary ösdürmek we Europeanewropanyň maliýe guramalary (ADB, EBRD, "InvestEU" mehanizmleri) bilen hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak, onýyllygyň ahyryna çenli Azerbaýjanyň bazara gatnaşygyny ýylda 20 milliard kub metre çenli artdyryp biler. Munuň üçin mümkinçilikler bar. Azerbaýjan, täze taslamalaryň çäginde önümçiligiň köpelmegi we elektrik stansiýalarynda gaz sarp edilmegi sebäpli gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri (BOEM) taslamalarynyň durmuşa geçirilmegi sebäpli geljek 5-10 ýylyň içinde önümçilik we eksport potensialyny 10-15 milliard kub metr artdyrmagy we giňeltmegi meýilleşdirýär Mundan başga-da, energiýa hyzmatdaşlygy uglewodorodlardan has ýokarydyr. Bakuwda geçirilen "ýaşyl geçiş" sebitinde geçirilen COP29 netijelerine görä hyzmatdaşlyk işjeňleşdi: Azerbaýjan 2030-njy ýyla çenli energiýa balansyndaky BOEM-iň paýyny 38% -e çenli artdyrmagy maksat edinýär (bu maksat bilen häzirki wagtda 8 GW kuwwatly BOEM taslamalary durmuşa geçirilýär), wodorod boýunça synag taslamalary durmuşa geçirilýär, Georgiaewropa Bileleşigine elektrik eksporty üçin Gürjüstandan Rumyniýa çenli suwasty gämi taslamasy we Azerbaýjanyň üsti bilen ýaýran beýleki energiýa koridorlary boýunça işler dowam etdirilýär. Bu başlangyçlar Bakuwy gazylyp alynýan ýangyç üpjün edijiden giňişleýin energiýa hyzmatdaşyna öwürýär Şeýlelik bilen, Europeewropanyň täze energiýa arhitekturasynda Azerbaýjan kem-kemden çäkli eksportçydan diwersifikasiýa ulgamynyň elementine öwrülýär Bar bolan infrastruktura, uzak möhletli şertnamalara we barha ösýän "ýaşyl" gün tertibine esaslanyp, ýurt Europeanewropanyň energiýa ulgamyna ygtybarly, öňünden aýdyp boljak we köp ölçegli gatnaşyjy hökmünde öz ornuny güýçlendirýär Ulanylanda saýtdaky materiallara ýüzlenmek möhümdir. Web sahypalarynda maglumat ulanylanda, giperlink bilen salgylanmak hökmanydyr