Aýyň säheri tutuldy - hekaýadan bölek

Şäherimiziň iň uzyn köçesinde, iň gülläp ösýän we iň köp köçede, beýik şahyr Khagani Şirwaniniň adyny göterýän meýdançada, meýdançanyň sag tarapyndaky dagyň üstünde, dahyly şahyryň ajaýyp heýkeliniň öňünde nädip gürleşendigimi duýmadym Zehinler we sözleri we sungaty ýeňijiler köplenç daşary ýurda gidýärler. Sütükleri doglan ýerlerinde gyzmaýar. Içki dünýäsini we ruhy erkinligini wagtyň ritmine tabşyranlar ýa ýatlamalaryndan zeýrenýänler, ýa-da şol wagta çenli ýaşamaýanlardy Hagani adam sözleriniň şalygynyň soltanlaryndan biridi. Emma sütükleri onuň doglan ýerinde gyzmady. Çuňňur düşünmek, erkinlige teşne şahyry öz gurşawynyň sazlaşygy bilen baglanyşdyryp bilmedi. Zehin şahyr sürgünde çykalga tapdy. Erkinlik ruhy şahyryň bedenini kellesinden ýokary galdyrdy we ýeňilmezeklige alyp gitdi. Ylahy sözi we zehini baky bolsa-da, daşary ýurtdan çykmagy hem bakydy Hagani we bu gadymy şäher! Tussaghana hökümini ýerine ýetirmek üçin bu ýere getirildi. Emma bu gadymy şäherde, ylahy söýgi ýaly mähirli ýüregiň gurban berilmegi bilen jezadan azat edildi Häzirki wagtda bu gadymy şähere gidýänler üçin dürli görnüşli ulaglary ulanmaga mümkinçilik bar. Hazar deňziniň kenaryndaky düzlige goşa ganat ýaly açylýan amatly ýollar, ygtybarly demir ýol ... Keýpine düşenler hem gaýyk bilen gelip bilerler Haganiniň döwründe bu ýerden uzak ýurtlardan çykmagyň ýeke-täk ýoly bardy: Şamahiniň üstünden geçip, Dubrar dagynyň eteginden geçip, gadymy Şarwan şäheriniň galyndylaryndan geçip, Zohrabkendden Gilgilça çenli aşak düşüp, Çiraggaladan geçip, bu gadymy şäherde, haýwanlar, kerwen ýoly ýyllar! Hagani Şirwani hem şol watanlardan geçip, Şabran galasyna getirildi Bir gün Dubrar dagynyň etegindäki obalara barýarkam, Çukhurazamiden dostum Mehdi meni çagyran bolmaly El agramy bolan adam: Aý, mugallym, gel, daglarymyzyň howasyndan dem al we salkyn suwlarymyzdan iç, ol meni ruhlandyrdy Birnäçe maşgala agzasy bilen ýygnanyp, Çuhhurazami gitdik. Garibli şäherine çykdyk, obanyň üstündäki gaýanyň gaşyndan häzirki güne çenli "weýran edilen Zarat" diýlip atlandyrylýan gadymy jaýyň ýerine, binalary henizem eýeleriniň döş daşlary ýaly egilip, birneme öňe geçip, Şah Abbasyň Şirwan ýörişleri wagtynda howuz guran Dehnanyň gyzgyn suwuna seredýän dik eňňitleri gördük Mugallym Mehdi, ogly Sahawatyň daýysy Ogtaý we goňşusy Aliniýaz Beý iýmitden doly UAZ awtoulagynda suw içmek niýeti bilen bizi platosa, çeşmä alyp gitdi. Baharyň öňünde bir çukur guruldy we ýerine halylar goýuldy. Ynam, hatda nazbalish hem öz ýerinde. Gapdallarynda hatar hatar suw äýnegi, ortasynda ýazyjy dostum Aýdiniň gowy görýän "bereketleri" ýygyndysy bardy Çeşmede gowy sowadylandan soň, çeşmeden doldurylan äýnegi kellämizde goýduk we "okgai" diýdik, soň bolsa külbä baryp, stoluň gyralarynda oturdyk. Justaňy elimizi uzadyp, bugly guzy kebabynyň bir bölegini alyp, Mehdi adamy şu ýazdan içen meşhur myhmanlary hakda aýdanda "Bismillah" diýdik Zehin şahyrymyz Afzaleddin Khagani hem bu baharyň suwundan içdi we elini derýanyň aňyrsyndaky eňňitden geçýän ýoluna tarap uzatdy: - Seret, gadymy Şirwan ýoly Şirwan şäherinden geçýär, öňündäki harabalyklaryň galyndylary henizem Derbene tarap barýar. Şeýdip, beýik şahyry Şabran galasyna getirdiler. Garawullaryň (şol döwrüň polisiýa işgärleri) şu ýazda suw almaga gidendiklerini aýdýarlar. Beýik şahyr uludan dem almak we suw içmek üçin bu çeşmede durmagyny haýyş etdi Bu ýerliklidir: döwrüň hökümdary haganini halamaýandygy üçin türmä iberdi we hyzmatkärler onuň bilen nähili duşmançylyk edip bilerdi? Şahyryň haýyşyny göz öňünde tutup, garawullar bu ýazda içip, sowadýan ýerimize geldiler Edil şu pursatda ellerini gandallap, uzak ýoldan ýadaw beýik şahyr gözümiň öňünde janlandy. Ussady ýakyn gören ýaly boldum, onuň gynançly ýüzi meni gynandyrdy we dostum Aýdiniň “naharlary” elindäki käsede ot aldy, eserim elimdäki buzda, elimiň aýasynda Mugallym Mehdi garry, ýöne ýüregi öňküsi ýaly - durmuşa bolan söýgüden doly Ogly Sahawat ýalbaryp, her gyş ony Gyzylburuna getirmegine ynandyrýar. Menhli erkekler Gyşyň "synagy" bilen çagalary gaharlandyrýar. Aslynda bu onuň hilelerinden biridir. Beziken maşgalasynyň agzalarynyň, Dubranyň etegine, Çukhurazamä, iň gowy görýän ojagyna göçüp barsa, dynç alyş naharynyň ertesi gününe "ýok" diýmejekdigini aňladýar Öň hem aýdyşym ýaly, bu ýeri gaty halaýan mugallym Mehdi meni her ýyl daga çagyrýardy we çeşmeden suw içmäge çagyrdy. Men adamy nädip ugratmak üçin "gelerin" we "gelerin" diýerdim. Indi bahana tapmansoň, men onuň bilen Hagani çeşmesinden suw içmäge geldim, dostum Aýdyn bolsa meniň ýoldaşym boldy Mehdi adam manyly durmuşynda birneme "daşary ýurtdan" çykdy. Has dogrusy, ene-atasynyň saýlap alan we täze bina guran Çukhurazamide ulalmalydy. Ata-babalarymyzyň watany Gulak bolup, çeşmeler henizem akýar, guýular we howuzlar şol çeşmeler bilen doldurylýar we giň, giň, tokaý, çemenlikden geçýänlere "gel" diýilýär, indi bolsa watanyň ýadynda galýan ýeri Biziň borjumyz boýunça, hoz bagyny ekmek üçin köp aýlandyk we şunuň ýaly iş üçin giň meýdany bolan Eleniň ýerini - Gulak saýladyk. Maşynlary, traktorlary, zerur enjamlary ýygnadyk, kellesi we öküzli garrylaryň döwründe çagyl bilen ekilen ýol eňňidini sürdük we oturdyk, ekin bolsa mil we garga bilen ýenjildi Şeýle hem, baş edaramyzy çeşmäniň golaýynda, kölüň öňünde, dagyň döşünde, depäniň üstünde, aýna ýaly suwlar bilen gurduk. Günleriň birinde Mehdi atly Çukhurazamiden bir habar geldi: "Mugallyma düşelgesini ol ýerden aýyrmagy aýdyň!" Dost hökmünde tanaýan adamymyň şeýle ýerliksiz buýrugynyň (aslynda talap) sebäbini soradym. "Ol ýerde özi üçin jaý gurar" diýdiler Indi başda maňa kyn bolan buýrukdan hoşal boldum. Bu gadymy ýerde ýene çyra ýakyljakdygyna begendim Bilýärsiňmi, bu ýerde ýazan ýerimde, kölüň öňünde Mehdi adamyň ata-babalarynyň öýi bolupdy, bu adam bu depäniň üstündäki öýde dünýä indi Şeýle hem Aliniýaz atly bir adam bar, belki bu etrapdaky iň beýik adamdyr. Uzynlygy iki tirsekden gowrak we şeýle giň büst bilen oňat gabat gelýär. Aliniýazyň eli hem uzyn, hemme ýere ýetýär. Sahylyk hem öz ýerinde. Bu adam, hatda gelmezinden ozal bu daglara giden adamyň soragyna stoluny açýar. Aýdyn Tagiýew Aliniýazyň bu şeker hakda "Ömrüňe deň gün" atly kitabynda bu ýerlere eden saparymyzda gyzykly täsirlerden doly ýazypdyr Aliniýaz bilen tanyşdym, Mehdi mugallymyň habary ýadyma düşdi Aliniýaz, senden haýyş bar - diýdim Sidg kiçigöwünlilik bilen: "Gel, mugallym, saňa näme gerek bolsa, men taýýar" -diýdi Men oňa obadaşym Mehdiniň buýrugyny, ýaňy gürrüň beren hekaýamy aýtdym: Aliniýaz, - diýdim - mugallym Mehdiniň öýüne bar, ilki bilen salamlarymy ýetir. Soňra oňa köne jaýyňyz baradaky şikaýatyňyzyň şol adama ýetendigini aýdyň. Özüni iberdi, aýdaýyn, şol ýeri bermekden başga-da, Mehdiniň kömek etmek isleýän başga zatlaryny ederis, geliň we özüne jaý we emläk gurup başlasyn Hawa, Aliniýaz Mehdi mugallymyň howlusyna baryp, adamyň öýüniň hemişe açyk gapysyndan girýär, duşuşýar we ýagdaýy alada edýär. Placeeri görkezýärler, geçýär we oturýar Gelmeginiň sebäbini düşündirjek bolanda, Mehdi adam: - Dur, Aliniýaz! - diýdi we sözüni kesdi Bilýän, hormatsyz Kalamirza, dyngysyz Goýuş, Bahrami ... Şol gün ol ogluna öýlenýärdi, elimde näme bar bolsa, Karamat gelip, berginiň adyna aldy, men bolsa "yzyna gaýtaryp" diýmäge utanýaryn. Şonuň üçin meni bagyşlamaly, men size boş el ibererin Aliniýaz, bu adam ýaly, diňe el jübüsindäki depderde ýazylan sanawdan karz alanlaryň sanyny bilýär, köp gülýär we Mehdä saparynyň sebäbini aýdýar Gulakda hoz hozy tutmaýşy ýaly, Mehdi mugallymy-da gaýdyp, watanynda jaý gurmady. Winnereňiji Ogtaý, lagerimizi ýygnap, ony Kizilgazmadaky howlusyna geçirdi. Gulagyň girdejisi köne jaýyň ýerine guran kirli ýolumyzdy Bu gadymy şäherimiz halal taryhy adyny täzeden alanda, ýaşaýjylardan we obalardan bir topar hat aldyk. Mehdi mugallymy hem öz pikirini berenleriň arasynda. Bu mowzukdaky hatlarynyň birinde ol: "Şabran" uzak wagtlap "Devachi" diýlip atlandyrylýar. Ilaty, esasan, olaryň arasynda baý adamlar "Dewaçi" sözüni "geýimçi" diýip ýazypdyrlar. Bu gadymy topragy taryhy ady bilen birleşdirmekde başlangyç edeniňiz üçin sag bolsun aýdýaryn ... " Çykyşymda köplenç "bu gadymy şäher" sözüni ulanýan bu şäherçe, düýe kerwenleriniň geçip giden meşhur gadymy Şirwan. ýolda duralga bar. Gijelerine, ýagyş ýaganda, Dubrar we Tankamer suw çüwdürimlerinden akýan, dag eteklerinden Hazar deňzine çenli akýan we henizem Devachi derýasy diýlip atlandyrylýan suw çeşmesi bilen düýe kerwenleri hezil edýär Nearbyakyn obalardan adamlar bu ýere bazara gelýärdiler. Şeýlelik bilen, düýe kerwenleriniň duralga hökmünde hezil edip ýören bu ýeri uly, yssy bazara öwrüldi we Devachibazar ady bilen tanaldy. Kerwen bilen gelenleriň käbiri bu ýerde galyp, mesgen tutdy. Yllaryň dowamynda bu ýeriň ýaşaýjylary köpeldi. Kiçijik bazar ýeri oba, şäherçä, soň bolsa şähere öwrüldi Şeýle-de bolsa, bu gadymy şäherçäni has meşhur eden Şabran şäheriniň gadymy paýtagty Şabran şäheri bolupdy Bu gadymy topragyň meşhur adamlary, batyr, söweşiji, gaýduwsyz çagalary we halal tika hazyna doýmagy bilen seredýänler hakda köp gürleşdik. Başga bir söz bilen aýdylanda, bu ýurtda el-aýak aýlanyp ýören adamlar ýokmy? Belki bar. Şeýle-de bolsa, bu oba gymmatly adamlaryna meşhurlyk gazanan agyr elleriň biridir Bular mugallym Mehdiniň bir wagtlar maňa ýazan zatlaryna esaslanýar: Demir ýoluň geçýän ýerinde köne Şabran şäheriniň harabalyklarynyň golaýynda "Sarwan" atly bir oba bar ... Onuň ýaşaýjylarynyň käbiri gaty Javaneseawan. Orta mekdep ýyllarymyzda Sarwandan Allahwerdi atly bir oglan parallel synpda okaýardy. Mekdep-internatda galdyk. Sleepingatanymyzda, Allahwerdiden ägä bolup, eşiklerimizi ýassyklarymyzyň aşagyna goýardyk. "Duşuşygymyzdan" soňam Sarwandan Allahwerdi jübimize şeýle bir ussatlyk bilen "gowşurýardy" welin, hüşgär bolsak-da, hiç birimiz bu barada bilmeýärdik Irden turanymyzda hemmeler biri-birine çümýärdiler. Ahyrynda bu meseläni gozgap, umumy ýaşaýyş jaýyndan kowmagy başardyk Sahypa: Mehdi mugallymynyň Sarwan halkynyň bir bölegi barada bu pikiri bar bolsa-da, bu oba sowutly otlylar bilen ýurdumyza çozan 11-nji "Altyn Goşun" bilen söweşe taýýarlyk görmek üçin giň mümkinçilikleri bolan Kalagahly Hamdulla Efendiniň (ozal gürleşipdik, gysgaça gürleşsek) düzlügindäki bu obanyň çägini saýlan Sarwan ýalydyr. Top we pulemýot bilen ýaraglanan üç ýüz töweregi maýyp esger bilen peýda boldy we sowutly otla gelýän yzygiderli çozýan goşuna garşy söweşdi Mehdi mugallymynyň aýdan şol bir Allahwerdi, şol döwürde özbaşdak bir hili tälim alyp, okuwyň ýerine "käbir iş" eden bolsa gerek. Galyberse-de, ýüklerden doly otlylar hemişe Sarwandan geçýärdi we ol ýerdäki adamlar bikanun ýükleriň awuna öwrüldi, bikanun ýüklere ýetdiler ýa-da adamlar bilen näme baglanyşygy bardy ?! "Kakam bir wagtlar (jenap Mehdi öz kakasyny aňladýar), ýagny Sowetlerden ozal bu gadymy şäherde garakçylar we hatda talaňçylyk toparlary-da bardy. Garakçylar toparyndan birine aslynda Amirhanli obasyndan" Bigh Fazil "ýolbaşçylyk edýärdi Şeýle garakçylar alpinistleriň arasynda döredilipdi, ýöne olar talaňçylyk etmediler: ýa-da özlerine duşman bolanlary, ýa-da haýsydyr bir sebäp bilen duşman edenleri gaýgyrmadylar Mugallym Mehdi hatynda Zagli obasy we şol obanyň görnükli adamlary barada-da gürleýär. Nurulla ol adamyň kakasy Amrulla hakda eşidenleri barada gürrüň berýär: "Amrulla hem kakamyň dostydy". Ol kakama aýratyn hormat goýýardy. Bir gün kakam maňa ynanyp: "Çaga hakda alada etme, men ony öz gözegçiligimde saklaryn" diýdi Mehdi mugallymyň ýatlamalary: Amrulla we "Bigh Fazil" adamyny, hatda 85-90 ýaşynda hem şadyýan we şadyýan görünýänini gördüm - geçmişi ýada salýar. Amrulla şlýapa we tokaýçylara degişli eşikli adamy, kellesinde goýun derisinden şlýapa we elinde taýak bolan "Bigh Fazil" -i gördi. ýadyna düşýär - Bu erkekleriň ikisi-de boýy sebäpli beýlekilerden saýlandy. Maňa ynanyň, Kalbi daýza we "Geçmişdäki ýaşlygym" filmindäki adamlar şol bir adamlardy, murtlary edil Kalbi daýzanyň murtlary ýalydy! Şeýle zatlar üçin wagt ýeterlik däl. "Garrylar köne atlaryna münüpdirler" diýilýär Görnüşi ýaly, Mehdi maňa iberilen bu haty 2019-njy ýylyň 3-nji iýunynda ýazyp, ony aňsatlyk bilen okamak üçin degişli şriftlerde çap edipdir. Bu hat meni gaty haýran galdyran şu sözler bilen tamamlanýar: "Şol wagt, Singapura bagyş eden kitabyňyzy gözden geçirýärdim. Kiçijik bir ýurduň geografiýasy we eden deňeşdirmeleriňiz meni ilkinji seredişden özüne çekdi. Täze gurlan Çukhurazami obasynyň mekdebiniň açylyş gününde bu ýere gelşiňiziň beýanyny okanymda gaty tolgundyryjy pursatlary başdan geçirdim "Orkide gül ertekisi" üçin sag bolsun aýdýaryn we ýene bir gezek: - Sag boluň! - diýýärin