Astronomlar galaktikada adatdan daşary ullakan gara deşik tapdylar

Alymlar ilkinji gezek verselem takmynan 3,5 milliard ýyl ozal bar bolan galaktikadaky “ukusyz” supermassiki gara deşikiň massasyny gönüden-göni ölçediler. Bu obýektiň massasynyň alty milliard gün massasyna deňdigi ýüze çykdy, bu ululykdaky galaktika üçin garaşylýandan has uly. Bu açyş, verselemiň ösüşiniň başlangyç döwründe gara deşikleriň we olaryň ýerleşýän galaktikalarynyň näderejede ösendigine düşünmäge kömek eder Supermassive gara deşikler iň uly galaktikalaryň merkezinde. Olaryň massasy töweregindäki ýyldyz ulgamlarynyň häsiýetleri, mysal üçin, galaktikanyň merkezi ýadrosynyň massasy ýa-da ýyldyzlaryň tizligi bilen baglanyşyklydyr öýdülýär. Şeýle-de bolsa, bu baglanyşyklaryň verselemiň irki döwürlerinde bardygyny ýa-da ýokdugyny barlamak mümkin däldi Uzakdaky gara deşikleriň massasy köplenç galaktikalaryň işjeň özenlerine - ýagty kwarslara esaslanýar, bu ýerde materiýa gara çukura güýçli akýar we aşa ýokary temperatura çenli gyzýar. Şeýle-de bolsa, bu usul uly näbellilikler bilen utgaşýar we asuda, ýagny hereketsiz zatlary öwrenmek üçin amatly hasaplanmaýar ABŞ-nyň Günorta Kaliforniýa uniwersitetinden Endrýu B. Newmanyň ýolbaşçylygyndaky halkara astronomlar topary takmynan 3,5 milliard ýyl ozal öz ştatynda MRG-M0138 galaktikasyny synlady. Şol galaktikanyň ýagtylygy, galaktikalaryň ullakan bir toparyndan Earthere ýetmänkä geçýär we bu klaster äpet kosmiki linza ýaly hereket edip, şekili takmynan 30 esse ulaldýar. Alymlar munuň netijesinde iň güýçli teleskoplar bilenem adatça görünmeýän jikme-jiklikleri synlamagy başardylar Gözegçilikler "Jeýms Webb" kosmos obserwatoriýasynyň "NIRSpec" spektrografy arkaly geçirildi. Bu enjam, galaktikanyň dürli ýerlerinde ýyldyzlaryň hereket tizligini ölçemäge mümkinçilik berdi. Massanyň paýlanyşy hem bu hereketleriň esasynda kesgitlenýär, şonuň üçin ýyldyzlar merkezde näçe çalt aýlansa, agyrlyk güýji şonça-da güýçli bolar. Gözlegçiler soňra ýyldyzlaryň, garaňky materiýanyň we bolup biläýjek gara deşikleriň täsirini göz öňünde tutup, galaktikanyň jikme-jik dinamiki modellerini döretdiler Galaktikanyň merkezi bölegini seljermek ýyldyzlaryň tizliginiň düýpgöter ýokarlanandygyny görkezdi, muny diňe ýyldyz ilaty ýa-da garaňky materiýa bilen düşündirip bolmaýar. Gara deşik hasaplamaýan modeller syn etmegiň netijeleri bilen yzygiderli ylalaşmady. Iň laýyk netije, diňe alty milliard Gün massasy bolan bir jisimiň barlygy göz öňünde tutulanda alyndy Häzirki zaman galaktikalary bilen deňeşdirilende, gara deşikiň massasynyň garaşylýandan takmynan 12 esse köpdügini görkezdi. Obýektiň massasy bilen ýyldyzlaryň tizliginiň arasyndaky baglanyşyk saklanyp, häzirki verselemdäki galaktikalarda görlen görkezijiler bilen diýen ýaly gabat geldi. Bu, gara deşikleriň daş-töweregindäki galaktikalardan has çalt massa toplap biljekdigini görkezýär. Galaktikalaryň özleri gara deşikiň esasy ösüş tapgyry gutarandan soň täze ýyldyzlar emele getirip ösmegini dowam etdirdiler AZERTAC, "Ylym" magazineurnalynda çap edilen ylmy makalanyň awtorlarynyň MRG-M0138 galaktikasynyň geçmişde aýdyň kwars fazasyndan geçendigine ynanýandygyny habar berdi. Bu ýagdaýda işjeň gara deşik, maddany intensiw siňdirip, köp mukdarda energiýa çykarardy. Şol energiýa, galaktikadan gazy çykarmaga we täze ýyldyzlaryň emele gelmegini togtatmaga ukyplydyr. Bu ssenariýa, galaktikalaryň ewolýusiýasynda supermassiki gara deşikleriň möhüm rol oýnaýandygyny we aslynda ýyldyzlaryň emele gelmegini duruzyp biljekdigini görkezýän häzirki teoriýalara laýyk gelýär Bu gözleg, irki älemde bar bolan gara deşikleri öwrenmek üçin täze mümkinçilik döredýär. Şu wagta çenli göni ölçeg diňe ýakyn galaktikalarda mümkin bolan bolsa, Jeýms Webb teleskopynyň mümkinçilikleriniň agyrlyk güýji linzasy bilen utgaşmagy netijesinde indi verselemiň uzak geçmişini öwrenmek mümkin 2026 © AZERTAC. Awtorlyk hukugy goralandyr. Maglumatyň ulanylyşy giperlink bilen görkezilmelidir