Alymlar upewfrat derýasynyň gadymy gelip çykyşyny derňeýärler

Dünýädäki ilkinji metropol we ýazuw diliniň doglan ýeri bolan Uruk, gadymy Mesopotamiýanyň iň ajaýyp şäheri Wawilon ýaly upewfrat derýasy bilen iýmitlenipdir. Upewfrat bilen Tigr derýasynyň arasyndaky oňat düzlük, adamzat siwilizasiýasynyň bäşligidir AZERTAC "Roýter" gullugyna salgylanyp, gözlegçileriň müňlerçe ýyl ozal döredilen bu uly şäher merkezleriniň döwrüne garanyňda geçmişe has göz aýlamak bilen upewfrat derýasynyň nähili emele gelendigini eýýäm kesgitländigini habar berdi. Alymlar gömülen çökündileriň seýsmiki şekillerine we beýleki maglumatlara esaslanyp, upewfrat derýasynyň Türkiýäniň günortasyndaky Toros daglarynda tektoniki işjeňlik sebäpli öňki iki derýa ulgamynyň birleşmegi bilen 3,6 million bilen 1,6 million ýyl ozal emele gelendigini aýdýarlar Günorta-Günbatar Aziýanyň iň uzyn derýasy bolan upewfratyň uzynlygy 2800 kilometre barabardyr. Çeşmesini Türkiýeden alýar, Siriýadan we Yrakdan geçýär we Pars aýlagyna akýar. Upewfrat derýasynyň kenaryndaky häzirki zaman şäherlere Türkiýedäki Birecik, Siriýadaky Rakka we Yrakdaky Ramadi, Falluja we Nasiriýa degişlidir. Upewfrat derýasynyň gadymy şäherlerinde Ur we Mari bar Upewfrat derýasy sebitiň geologiýasyny köpden bäri emele getiren hem bolsa, gelip çykyşynyň wagty we häzirki ugrunyň üýtgemegi henizem täsin galýar. Gözlegçileriň pikiriçe, derýanyň geçmiş taryhyny öwrenmek adamzat medeniýetiniň oba hojalygyny, ýazuwy, şäher gurluşygyny we suw joşmalarynyň beýleki tapgyrlaryny ösdürmek üçin möhümdir Ortaýer deňziniň düýbünde bolup biläýjek gaz gorlaryny kesgitlemäge synanyşanlarynda, ýerasty seýsmiki maglumatlary ulanýan geologlar deňziň uly bölekleri gurap başlandan soň 5 million ýyldan gowrak wagt bäri gömülen kanal ýaly aýratynlyklary tapdylar. Bu waka Mesihiň duzlulyk krizisi diýlip atlandyryldy Türkiýedäki häzirki Karasu we Murat derýalaryndan ozalky iki aýry derýanyň bu ýurdy we Siriýany öz içine alýan sebitden akyp, Ortaýer deňziniň basseýnine boşandygyny kesgitlediler Alymlaryň pikiriçe, bu seýsmiki sebitdäki tektoniki işjeňlik Murat derýasynyň başlangyjy Pars aýlagyna we Karasunyň soň birleşmegine sebäp boldy. Olaryň pikiriçe, bu upewfrat derýasyna öwrülen güýçli ýeke derýa ulgamyny emele getirdi Alymlar tarapyndan ulanylýan esasy gural seýsmiki şekillendiriş boldy. Bu usul, şeýle hem ses tolkunlarynyň ýerasty gaýa gatlaklaryndan nädip geçýändigini we böküp geçýändigini ýazyp, Eartheriň ýerasty baýlyklarynyň iki we üç ölçegli kartalaryny döredýär. Seýsmiki şekillendiriş arkaly deňziň düýbünde gizlenen gadymy derýa kanallary bilen aýratynlyklary tapdylar Gözlegçiler ýerasty aýratynlyklary modellemek arkaly bu iki gadymy derýanyň häzirki Nil we Tigr-upewfrat derýalaryndan has çalt akýandygyny kesgitlediler. Iki gadymy derýa jülgesindäki çökündilerden we Toros daglarynda beýgelýän kömür ýataklaryndan geologiki maglumatlary gözden geçirip, häzirki Karasu we Murat derýalarynyň bu gömülen kanallaryň asyl çeşmesidigini kesgitlediler 2026 © AZERTAC. Awtorlyk hukugy goralandyr. Maglumatyň ulanylyşy giperlink bilen görkezilmelidir