Akademik Tofig Hajyýew we türk dünýäsi

Türk agzybirligi, umumy dünýä globallaşma hereketini çaltlaşdyrar Akademik Tofig Hajyýew diňe bir azerbaýjan dil biliminde düýpli gözlegleriň awtory hökmünde däl, eýsem türk dünýäsi düşünjesini ylmy düşünje derejesine çykaran alymlaryň biri hökmünde hem tanalýar. Ylmy mirasynda türk dilleriniň arasyndaky taryhy, gurluş we semantik baglanyşyk meseleleri esasy gözleg ugurlaryndan biri boldy. 20-nji asyrda azerbaýjan türkologiýasynda türk dünýäsiniň ylmy we medeni integrasiýasy meselesi aýratyn orny eýeledi we bu ugurda geçirilen gözlegler milli dil bilimini tutuş türk ylmy giňişligi bilen baglanyşdyrmaga hyzmat etdi. Bu integrasiýanyň döremeginde we ösmeginde akademik Tofig Hajyýewiň ylmy işi möhüm rol oýnady Türk dünýäsine bolan çuňňur gyzyklanmasy, bu ýeri umumy dil we medeniýet esasynda düşünmeginden, dürli türk halklarynyň alymlary bilen ýakyn ylmy gatnaşyklaryndan we geçiren çekişmelerinden we çekişmelerinden gelip çykypdyr. Writingazgylarynda, çykyşlarynda we konferensiýa hasabatlarynda umumy türk aragatnaşyk dili meselesini Türkiýäniň daşynda yzygiderli saklaýan seýrek alymlaryň biri bolan Tofig Hajyýew bu pikiri ylmy we ahlak borjy etdi Tofig Hajyýewiň ylmy döredijiligi temanyň giňligi we problemaly baýlygy bilen tapawutlanýar. 400-e çenli ylmy makalanyň, 40-dan gowrak okuw kitabynyň we monografiýanyň awtory akademik Tofig Hajyýew, "Dade Gorgud kitabynyň" dili, Sabir we Fuzuliniň eserleriniň dil aýratynlyklary, Sowet döwrüniň dili, şeýle hem "Molla Nasredin" dili, Azerbaýjan dil biliminde we ähli türk filologiýasynda möhüm ylmy çeşme hökmünde ykrar edildi. "Sabir: çeşmeler we mirasdüşerler", "Fuzuliniň dili we stili", "Molla Nasreddiniň dili we stili", "Dade Gorgud: dilimiz, pikirlerimiz" ýaly eserler bu baý döredijiligiň aýdyň mysallarydyr. Tofig Hajyýew hiç haçan azerbaýjan dilini izolirlenen milli hakykat hökmünde görkezmedi, ýöne ony türk diliniň giňişliginiň aýrylmaz we ýaşaýyş bölegi hökmünde öwrendi Akademigiň iki tomdan ybarat “Azerbaýjanyň edebi diliniň taryhy” monografiýasy köp ýyllaryň dowamynda orta mekdepleriň mugallymlary we okuwçylary üçin aýrylmaz stol kitabyna öwrüldi. Jemi takmynan 900 sahypadan ybarat bu kitapda azerbaýjan edebi diliniň emele geliş we ösüş etaplary türk diliniň taryhynyň fonunda gözden geçirilýär we dil faktlary türk dilleriniň umumy kadalarynyň çäginde düşündirilýär. Bu ýerde alym azerbaýjan diliniň beýleki türk dilleri bilen gatnaşygynda taryhy ösüş ýoluny hödürleýär we beýik türk dili maşgalasynyň möhüm şahalarynyň biri hökmünde baha berýär Tofig Hajyýewiň ylmy işi diňe bir gözleg bilen çäklenmän, güýçli ylmy mekdebiň düýbüni tutujydy. Onuň ýolbaşçylygynda 6 ylymlaryň doktory we 30 filosofiýa doktory goraldy. ANAS-yň habarçy agzasy Nizami Jafarow, professorlar Elbruz Azizow, Sarhan Abdullaýew, Ramiz Askar, Eldar Piriyeýew, Sardar Zeýnalow, Rasim Ozyürak bu mekdebiň tanymal wekilleriniň arasynda. Akademigiň okuwçylarynyň arasynda Türkiýeden, Eýrandan we Türkmenistandan gelen gözlegçiler bar - bu onuň ylmy täsiriniň Azerbaýjanyň çäginden çykýandygyny görkezýär Tofig Hajyýewiň türk dünýäsi baradaky makalalary mazmuny we ugry boýunça dürli ugurlary öz içine alýar. Bu makalalary adatça aşakdaky toparlara bölmek bolar: a) Türk dilleriniň taryhy we gurluş meselelerine bagyşlanan gözlegler: "O огигение герминат в тюршких яз схх", "Восстановление другнихсанте кв." diňe bir söýgi, duýgy dili däl "," Türk dilinde sözleriň morfologik ösüşi "," Türk dilleriniň leksiko-morfologik ösüşi "," -ürür goşulmasynyň gelip çykyşy barada "-türür", "Türk dilleriniň taryhynda tekst diliniň bitewiligi", "Gadymy ýazuw ýadygärliklerinde türk diliniň taryhynyň bitewiligi" mazmuny bilen "we ş.m b) Türkologiki pikirleriň we kongresleriň taryhy bilen baglanyşykly makalalar: "Türk dünýäsiniň uly ogly Ali Beý Huseýnzade", "Mirza Kazim Beýini gowy tanaýarysmy?", "Bize bir türkologiýa merkezi gerek", "I Turkologiki Kongres: meseleleriň gün tertibi we ykbaly", "Baku 1926-njy we 1996-njy ýyllarda Türkologiýanyň merkezinde". Gurultaýda edebi dil meselesi "we ş.m ç) Häzirki zaman türk dünýäsinde dil, medeniýet we şahsyýet meseleleri barada makalalar: "usunus Amre we biziň türk dilimiz", "usunus Amreň poeziýa usuly", "Gagauz dili Azerbaýjanda öwrenilýär", "Akhiska türkleriniň dili öwrenilýär", "Bunturklar kimler?", "Türk dilimiz" gowy? "," Türk dilli halklar ýa-da türk halklary "," Türkçegimiziň ýagdaýy we edebiýatymyz "," Türkiýäniň türk dili nirä barýar? "," Türk diýilýän umumy edebi dil hakda "we ş.m Bu makalalarda türk dünýäsi bir ideologiki gurluşyk hökmünde däl-de, eýsem diliň we medeniýetiň bitewiliginde emele gelen taryhy hakykatlara esaslanýan janly ylmy we medeni giňişlik hökmünde görkezilýär. Alymyň türkologiýa baradaky ilkinji makalasy - "Zehinli türkolog" - Sowet ideologiýasynyň türkizmi "pan-türkizm" diýip atlandyran döwründe "Azerbaýjan Yvangari" gazetiniň 1970-nji ýylyň 12-nji fewralynda çap edilendigini bellemelidiris. Bu, Tofig Hajyýewiň ylmy edermenliginiň we pozisiýasynyň durnuklylygynyň irki görkezijisidir Azerbaýjana türk medeni mirasyny getirmek Akademik Tofig Hajyýewiň teoretiki garaýyşlary hiç wagt kabinetde galmady, elmydama amaly işler bilen utgaşdy. Bu işiň iň möhüm pudaklaryndan biri, türk dünýäsiniň ylmy we çeper çeşmeleriniň azerbaýjan diline terjimesidir. Alym bu esere türk halklarynyň arasynda ruhy köpri gurmak wezipesine düşünýärdi Tofig Hajyýewiň terjime işiniň talyplyk ýyllaryndan başlandygy gyzykly. 1959-njy ýylda oňa Azerbaýjan Döwlet Uniwersitetiniň neşirýaty tarapyndan neşir edilen "Rim edebiýatyna syn" antologiýasynyň uly bölüminiň terjimesi ynanyldy - bu ýaş okuwçy üçin uly ynam nyşanydy. Ondan soňky ýyllarda bu iş türk dünýäsine gönükdirildi Myrat Adçiniň “Kipçak çölüniň gurçugy” (1997) we “Dünýä we türk: Munis taryhymyz” (2006), B.Serebrennikow bilen N. Hajyýewanyň “Şan gyzy” (2005), “Azan Muhan” eposynyň neşir edilmegi Azerbaýjan diline terjime. alymyň türk umumy ylmy we medeni mirasyny giň okyjylara ýetirmek isleginden Bellemeli zat, Tofig Hajyýew rus, türk we azerbaýjan dillerinde eserler ýazypdyr we halkara simpoziumlarynda we konferensiýalarynda çykyş edipdir. Türk alymlary, Gazagystan, Özbek, Türkmen we Gyrgyz Türkologlary bilen döreden ýakyn ylmy gatnaşyklary, türk dünýäsine diňe bir Azerbaýjanyň nukdaýnazaryndan däl-de, eýsem tutuş medeni giňişlik nukdaýnazaryndan seredendigini görkezýär Şeýlelik bilen, Tofig Hajyýew üçin ylmy işjeňlik we medeni wezipe aýrylmazdy. Türk dilini ruçkasy bilen öwrenişi ýaly, amaly işi bilen türk halklarynyň arasyndaky ahlak aralygyny azaltmaga synanyşdy Türkler üçin umumy aragatnaşyk dili meselesi Tofig Hajyýewiň ylmy garaýyşlarynda umumy türk diliniň aýratyn orny bar. Bu meselä emeli usulda döredilmeli ýekeje edebi dil modeli hökmünde däl-de, eýsem aragatnaşyk zerurlyklaryndan dörän ädimme-ädim, hakyky we tebigy proses hökmünde düşünýärdi. Alymyň bu pikiri diňe teoretiki pikir hökmünde galmady - hakyky aragatnaşyk ýörelgelerine esaslanýan iş modeli hökmünde emele geldi. Möhüm bir nokady bellemek gerek: bu pikir Tofig Hajyýew üçin ömründe giç emele gelmedi. Sowet döwrüniň ideologiki çäklendirmelerinde-de alym öz gözleglerinde türk dilleriniň ýakynlygyny we umumy aragatnaşyk mümkinçiligini yzygiderli belläp geçdi we onlarça ýyllap bu mowzuga wepaly bolup galdy Muny alymyň iş tejribesinde görmek mümkin boldy. Makalalarynyň terjimesini bu makalanyň awtory we agtygy Türkolog Turan Hanuma türk diline terjime edeninde, terjimäniň nusgawy manyda türk türk diline uýgunlaşdyrylmaly däldigini hemişe nygtapdyr. Munuň tersine, azerbaýjan dili bilen türk türkiniň arasynda iki tarap üçinem düşnükli we her diliň aýratynlyklaryny gorap saklaýan umumy dil modeliniň esasynda edilmeli. Ol köplenç mysallar bererdi: "Türkler ene sözüne düşünýärmi? Hawa, onsoň eje, muny etme, eje bolsun. '' Akademigiň umumy türk dili meselesi baradaky pikirleri yzygiderli we konseptual görnüşde 2013-nji ýylda neşir edilen "Türkler üçin umumy aragatnaşyk dili" (2013) kitabynda beýan edildi. Bu eserde alym diňe umumy aragatnaşyk dili meselesini çözýär. lingwistik mesele hökmünde däl-de, şol bir wagtyň özünde-de türk dünýäsiniň ylmy, medeni we ruhy taýdan birleşmegi taýdan möhüm strategiki mesele. Kitapda, Altaýdan Dunaýa çenli uzalyp gidýän giň geografiki sebitde ýaşaýan türk halklarynyň umumy aragatnaşyk serişdesiniň bardygyny we bu däp-dessuryň häzirki şertlerde dikeldilip bilinjekdigini ylmy subutnamalar bilen subut edýär Jemläp aýtsak, akademigiň umumy türk dili modeli idealistik şygar däl-de, köptaraply we amaly strategiýa. Bu strategiýa tehniki (elipbiý, orfografiýa), guramaçylyk (terminologiýa topary), bilim (umumy dili öwretmek), metbugat (paralel ulanmak) we durmuş-ykdysady (syýahatçylyk, zähmet bazary) bölekleriniň bilelikdäki işini talap edýär. Şeýle-de bolsa, modeliň gowşak tarapy bar: dürli döwletleriň syýasy gyzyklanmalary, milli dil syýasaty we şahsyýet meseleleri bu prosesiň tizligini çynlakaý çäklendirip biler. Ideaagny, bu pikir ylmy taýdan esaslandyrylan hem bolsa, onuň doly durmuşa geçirilmegi diňe bir dilçilerine däl, has giň geosyýasy şertnamalara baglydyr Alymyň teklipleri syýasy ýüzlenmelere däl-de, lingwistik ýörelgelere esaslanýar - bu olary beýleki "türk agzybirligi" gepleşiklerinden tapawutlandyrýan esasy tarap. Alym mejbury däl-de, emeli birleşmek däl-de, tebigy ýakynlaşmak ýörelgesine esaslandy Akademik Tofig Hajyýew türk dünýäsiniň dürli sebitlerinde geçirilen halkara konferensiýalara, simpoziumlara we kongreslere işjeň gatnaşdy we çykyşlary we ylmy pozisiýasy türk dünýäsiniň alymlary tarapyndan hemişe üns bilen kabul edildi. Ankara, Stambul, Izmir, Almaty, Daşkent, Samarkand, Aşgabat, Bişkek we türk dünýäsiniň beýleki merkezlerinde geçirilen ylmy çärelerde azerbaýjan türkologiýasyna laýyk wekilçilik etdi we türk dilleriniň umumy problemalary baradaky hasabatlary giň ylmy rezonans döretdi. Şol bir wagtyň özünde, Türkiýäniň öňdebaryjy uniwersitetlerinde leksiýalar berdi we türk lingwistikasy boýunça bilelikdäki gözleg taslamalaryna gatnaşdy Türk dünýäsine eden ylmy hyzmatlary, dürli ýyllarda birnäçe abraýly guramalar tarapyndan ýokary baha berildi: * 1995-nji ýylda "Atatürk dili, taryh we medeniýet instituty" -nyň hormatly agzasy saýlandy * 1998-nji ýylda oňa "Merit" nyşany berildi * 2002-nji ýylda "Türk dünýäsine hyzmat" medaly bilen sylaglandy * 2004-nji ýylda oňa "Karaman türk dili baýragy" we Atatürk dili we taryhy ýokary okuw mekdebiniň "Iň oňat hyzmat şahadatnamasy" berildi Bu baýraklar akademik Tofig Hajyýewiň diňe bir azerbaýjan dil biliminde däl, eýsem tutuş türk dünýäsiniň ylmy we medeni giňişliginde gazanan ýokary abraýynyň we ynamynyň aýdyň görkezijisidir. Bu baýraklaryň köpüsiniň türk guramalary tarapyndan berlendigi bellärliklidir - bu alymyň Azerbaýjan-Türkiýe ylmy gatnaşyklaryny ösdürmekdäki roluna aýratyn baha berýär Tofig Hajyýew üçin türk dünýäsi diňe bir ylmy gözlegleriň obýekti bolman, eýsem ruhy bitewilik ideýasynyň beýanydy. Türk halklarynyň umumy dile we medeni köklere esaslanýan birleşmegini romantik arzuw däl-de, eýsem ylmy esaslarda güýçlendirilmeli hakyky ösüş ýoly hökmünde gördi. Alymyň öňe süren pikirleri, esasanam umumy türk dili we ähli türk ylmy hyzmatdaşlygy baradaky pikirler, häzirki wagtda türk dünýäsinde integrasiýa prosesleriniň fonunda aýratyn ähmiýete eýe Akademik Tofig Hajyýewiň baý ylmy mirasy, pedagogiki işjeňligi we türk dünýäsiniň dil we medeni bitewiligine gönükdirilen ideýalar geljekki nesiller üçin ygtybarly ylmy gollanma hökmünde ýaşar we ýaşar. Onuň döreden ylmy mekdebi, ähli türk pikirleniş usuly we tälim alan okuwçylary türk dünýäsiniň ylmy ýadynda galýar. Wagtyň geçmegi bilen atlar ýatdan çykarylyp bilner, şowhunly sözler azalmagy mümkin, ýöne ylmy jogapkärçilik bilen aýdylan pikir, halkyň ykbaly hakda pikirlenip ýazylan söz ýatdan çykmaýar. Akademik Tofig Hajyýew şeýle alymlaryň biri - türk diline, türk dünýäsine we bu beýik medeniýetiň geljegine wepalylyk bilen hyzmat eden we ylmy bitewilik bilen gurlan berk ýoly galdyran alym Baku döwlet uniwersitetiniň türkologiýa kafedrasynyň dosenti