Türkiye, Fransiýa we Afrikadan asewraziýa çenli köp ölçegli deňagramlylyk syýasaty - 1 - Kıbrıs gazet - Kıbrıs habarlary, TRNC soňky minut we gün tertibi habarlary

Stambulyň basyp alynmagy bilen täze eýýamyň gapysyny açan we soňra Barbaros Haýreddin Paşanyň deňizdäki üstünlikleri bilen Ortaýer deňzinde aýgytly güýje öwrülen Osman imperiýasy asyrlar boýy diňe bir Afrikada, Eastakyn Gündogarda we Balkanlarda harby we syýasy agdyklyk etmedi; Şol bir wagtyň özünde, dürli jemgyýetleriň arasynda adalat, bilelikde ýaşamak we deňagramlylyga esaslanýan buýruk gurdy. Edebiýatda köplenç "PaxOttomana" diýlip atlandyrylýan bu taryhy miras, häzirki wagtda giň geografiýalara ýaýran Türkiýäniň diplomatik garaýşyna düşünmekde möhüm ähmiýete eýe. Beýleki tarapdan, Osmanly düzgüniniň gowşamagy we sebitden çykmagy bilen Europeanewropanyň kolonial güýçleri, esasanam Fransiýa we Angliýa, Afrikada, Eastakyn Gündogarda we Gündogar Ortaýer deňzinde döredilen täsir ugurlary köp jemgyýetlerde ykdysady garaşlylygy, syýasy terbiýe we çeşmeleri geçirmek meselesini ara alyp maslahatlaşdy. Afrikadan Gündogar Ortaýer deňzine, ol ýerden Merkezi Aziýa we Hazar basseýnine çenli uzalyp gidýän giň geosyýasy ugurdaky häzirki wakalary bu taryhy ýatdan garaşsyz okap bolmaz Afrikadaky täsiri pese gaçýan Fransiýa we "Win-Win" diplomatiýasy bilen ösýän Türkiýe Afrikada Osmanly täsiriniň pese gaçmagyndan soň, Fransiýa garaşsyzlyk proseslerinden soň "Françafrique" diýlip atlandyrylýan syýasy, ykdysady we harby ulgamlar arkaly uzak wagtlap yklymda döreden kolonial täsir ulgamyny dowam etdirdi. Bu ulgamyň iň jedelli elementlerinden biri, Afrika döwletleriniň pul we makroykdysady özygtyýarlylygyna edýän täsiri üçin tankyt edilýän CFA frank mehanizmi boldy. Geçmişde Afrika ýurtlarynyň walýuta ätiýaçlyklarynyň ep-esli bölegi fransuz esasly institusional gurluşlarda saklanýardy, bu diňe bir ykdysady däl, eýsem kontinentdäki syýasy garaşsyzlyk jedellerini hem çuňlaşdyrýardy. Soňky ýyllarda esasanam Mali, Burkina Faso we Niger ýaly ýurtlarda ýüze çykan kolonial anti-reaksiýa Fransiýanyň Afrikadaky, esasanam Saheldäki adaty täsirini düýpli ýok etdi. Bu proses Fransiýanyň kontinentdäki harby we diplomatik gatnaşygyny sorag astyna alýan bolsa-da, Türkiýäniň Afrika bilen gatnaşyklary başgaça ösdi. Türkiye; Ynsanperwerlik diplomatiýasy, ösüş kömegi, goranyş senagaty hyzmatdaşlygy, söwda, bilim, saglyk we infrastruktura taslamalary arkaly yklymda has gorizontal, özara peýdaly we "ýeňiş gazanmak" gönükdirilen hyzmatdaşlyk modelini ösdürmäge synanyşýar. Bu ýagdaý Afrikany däp bolan täsir meýdany hökmünde köpden bäri görýän Fransiýa üçin möhüm strategiki kynçylyk döredýär. Türkiýäniň yklymda barha artýanlygy diňe bir ykdysady bäsdeşlik däl; Şeýle hem, taryhy kanunylyk, diplomatik ynam we täze köp polýar dünýä gözlemek nukdaýnazaryndan baha berilmelidir Strategiki öwezini dolmagy gözläň: Gündogar Ortaýer deňzinde we TDT liniýasynda Fransiýanyň hereketleri Afrikadaky däp bolan täsiri ýok edilen Fransiýa, Gündogar Ortaýer deňzinde we asewraziýada has görnükli strategiki pozisiýa eýeleýär. Bu nukdaýnazardan, Pari Paris administrasiýasynyň Kipriň Gresiýanyň Günorta Kipr administrasiýasyna beren harby we syýasy goldawy diňe bir ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň derejesinde däl; Türkiýäniň Gündogar Ortaýer deňzinde hereket etmek üçin otagyny çäklendirip biljek has giň geosyýasy ugurda okamaly. Şeýle-de bolsa, Türkiýe tarapyndan "Gök Watan" doktrinasynyň bu ugurdaky synanyşyklara we Liwiýa bilen gol çekilen deňiz ýurisdiksiýalaryny çäklendirmek baradaky düşünişmek memorandumy bu ugurdaky geosyýasy gabawy üýtgedýän iň anyk jogap. Edil şonuň ýaly-da, TurkishB tarapyndan Türk döwletleriniň guramasynyň agza ýurtlary bilen ösen gatnaşyklar energiýa, transport, möhüm çig mal, Merkezi koridor we rus-hytaý täsirini deňleşdirmek maksady bilen berk baglanyşykly. Sowuk uruş gutarandan soň garaşsyzlygyny gazanan Türkiýe respublikalary Kipr Gresiýasynyň administrasiýasyny diplomatik taýdan ykrar eden hem bolsalar, gatnaşyklaryny uzak ýyllap çäkli derejede saklamagy makul bildiler. Beýleki tarapdan, 2022-nji ýylyň 11-nji noýabrynda Türkiýe döwletleriniň Guramasynyň synçy agzasy hökmünde kabul edilmegi bilen Türk dünýäsiniň TRNC bilen raýdaşlygy institusional görnükli boldy. Bu karar diňe bir türk dünýäsi üçin simwoliki ädim däl, eýsem Kipr türk halkynyň halkara arenasynda wekilçilik etmek ugrundaky göreş nukdaýnazaryndan möhüm ädim boldy. Şeýle-de bolsa, 2025-nji ýylyň 4-nji aprelinde Samarkand sammitinden soň EUB-niň Merkezi Aziýa bilen gatnaşyklaryny strategiki hyzmatdaşlyk derejesine çykarmagy TDT agza ýurtlara täze diplomatik basyş we basyş etdi. marşrut meýdançasyny döretdi. Bu etapda käbir türk respublikalary diňe bir ikitaraplaýyn diplomatik saýlama hökmünde däl-de, ilçihana derejesinde Günorta Kipriň Kipr Grek administrasiýasy bilen diplomatik gatnaşyklaryny ösdürdi; Şeýle hem theB bilen hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmak, ykdysady garaşmalar we Günbatar bilen gatnaşyklary diwersifikasiýa etmek synanyşygynyň netijesinde baha berilmelidir. Şeýle-de bolsa, bu wakalaryň Kipr türk halkynyň hukuklary we HHR-iň halkara derejesinde görlüp-eşidilmezligi meselesinde berk gözegçilik edilmeli diplomatik ýarylmany döredendigi äşgärdir. Bu strategiki ugurdan iň häzirki we anyk mysallaryň biri, 2026-njy ýylyň 8-nji iýunynda Fransiýa bilen Kipriň Gresiýanyň Kipr administrasiýasynyň arasynda gol çekilen Güýçleriň ýagdaýy baradaky şertnama (SOFA), Günorta Kiprde fransuz harby işgärleriniň bolmagy, hereketi we işi üçin kanuny esas döretmekden başga-da, göz öňünde tutulýan şertnama; Şeýle hem, harby tehnologiýalary paýlaşmak, bilelikdäki türgenleşikler, okuw çäreleri, harby desgalary ulanmak, enjamlary goldamak we Fransiýa-GCASC goranyş senagaty hyzmatdaşlygyny ösdürmek ýaly temalary öz içine alýar. Bu nukdaýnazardan, Fransiýanyň gündogar Ortaýer deňzinde harby taýdan görnükliligini kesgitleýän we Günorta Kipr Kipr Gresiýasynyň Dolandyryşyny sebit howpsuzlyk arhitekturasynda has ösen fransuz strategiki hyzmatdaşyna öwürýän täze tapgyr hökmünde okamak mümkin. Beýleki tarapdan, TRNK häkimiýetleri Kipr türk halkynyň islegine ähmiýet bermän ädilen bu ädimi adada harbylaşdyrmagy güýçlendirýän we "özygtyýarly deňlik we deň halkara statusy" esasynda Kipr türk halkynyň dogry garaýşyny gowşatmagy maksat edinýän töwekgelçilikli ädim diýip hasaplaýarlar; Ol göz öňünde tutulan şertnamanyň güýjüniň ýokdugyny aýdýar