Türkiye, Fransiýa we Afrikadan asewraziýa çenli köp ölçegli deňagramlylyk syýasaty - 2 - Kıbrıs gazet - Kıbrıs habarlary, TRNC soňky minut we gün tertibi habarlary

Öňki makalada Fransiýanyň Afrikadaky adaty täsirini ýitirmegi bilen Gündogar Ortaýer deňzinde we asewraziýada alyp barýan täze strategiki ugurlarynyň arasyndaky gatnaşyklar ara alnyp maslahatlaşyldy; Bu nukdaýnazardan Günorta Kipriň Kipr Gresiýasynyň administrasiýasyna berlen harby-syýasy goldaw, HHR-iň Türk döwletleriniň guramasynda görnükliligi we EUB-niň Merkezi Aziýa başlangyjy bilelikde baha berildi. Bu ikinji makalamyzda, bu geosyýasy çyzygyň energiýa howpsuzlygy, transport koridorlary, möhüm çig mal we köp ölçegli deňagramlylyk syýasaty manysyna ünsi jemläris. Kipr meselesi indi diňe bir adanyň merkezi özygtyýarlylyk jedeli däl; Gündogar Ortaýer deňzinden Hazar basseýnine, Merkezi Koridordan Europeewropanyň energiýa üpjünçiligi howpsuzlygyna çenli uzalyp gidýän strategiki bäsleşigiň has giň bölegidir. Kipriň Gündogar Ortaýer deňziniň geosyýasatynda merkezi orny diňe şu günki energiýa bäsleşigi bilen ýüze çykan täze hadysa däl. Şeýle hem bu ada, Birinji jahan urşy döwründe Angliýa bilen Fransiýanyň arasynda gizlin paýlaşma gepleşiklerinde strategiki element hasaplandy. Aslynda, Sykes-Pikot şertnamasynyň çäginde Kipriň geografiki we harby ähmiýeti sebäpli Angliýanyň Fransiýanyň razylygy bolmazdan adanyň eýeçiligi ýa-da ýagdaýy barada birtaraplaýyn pikir ýöretmezlik barada wada berendigi habar berildi. Bu ýagdaý Kipr üçin diňe bir ýerli ada meselesi däldi; Iskenderun aýlagynyň, Lewantyň, Sues liniýasynyň we Gündogar Ortaýer deňziniň howpsuzlygy bilen baglanyşykly uly güýç bäsleşiginiň elementi hökmünde görülýändigini görkezýär. Mundan başga-da, bu taryhy ylalaşyklar Kipriň geljekde Angliýanyň Gündogar Ortaýer deňzi strategiýasyndaky aýratyn ornuny berkitdi; Adanyň 1960-njy ýyldaky buýruga alyp barýan işinde uly güýç hasaplamalaryna garaşsyz seredilip bilinmejekdigi mälim edildi. Şonuň üçin häzirki Kipr Gresiýasynyň Dolandyryşy-Fransiýa ýakynlaşmagy, EUB-niň energiýa we transport syýasaty ýa-da Türkiye-TRNC okunda amala aşyrylan hukuklar ugrundaky göreş taryhy dowamlylykdan aýrylmaýar; Kipriň bir asyrdan gowrak wagt bäri Gündogar Ortaýer deňziniň güýç deňagramlylygynyň merkezinde bolmagy bilen bilelikde okalmalydyr. Gündogar Ortaýer deňzinde energiýa geosyýasy syýasaty we strategiki bäsdeşlik theB tarapyndan Merkezi Aziýa döwletleri bilen ösdürilen strategiki hyzmatdaşlygyň we Gündogar Ortaýer deňzinde Fransiýanyň harby-syýasy işjeňliginiň aňyrsynda energiýa howpsuzlygy, transport liniýalary, möhüm çig mal we global üpjünçilik zynjyrlarynyň üýtgemegi ýaly esasy faktorlar bar. Şonuň üçin Kipr meselesi diňe bir adadaky özygtyýarlylyk jedelleri bilen baglanyşykly däl; Ol Gündogar Ortaýer deňziniň energiýa ugurlary, deňiz ýurisdiksiýalary we sebitleýin howpsuzlyk arhitekturasy bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Kipr Gresiýasynyň administrasiýasy we Gresiýanyň merkezi çemeleşmeleri köplenç Kipriň grek administrasiýasynyň tutuş adany görkezýändigi baradaky çaklama esaslanýar; Kipr türk halkynyň özygtyýarly deňlige we deň halkara derejesine esaslanýan hukuklaryny ýeterlik derejede göz öňünde tutmaýar. Bu çemeleşme, Kipr türk halkynyň Gündogar Ortaýer deňzindäki hukuklaryna we bähbitlerine gönüden-göni degişlidir. Gündogar Ortaýer deňziniň golaýynda ýerleşýän Eastakyn Gündogar dünýä nebit we tebigy gaz gorlary babatynda esasy ähmiýetini saklaýar. Şonuň ýaly-da, Merkezi Aziýa we Hazar basseýni; NaturalB-niň energiýa üpjünçiligi howpsuzlygy we tebigy gaz, nebit, uran, altyn we möhüm çig mal taýdan senagat taýdan özgermegi üçin strategiki sebite öwrüldi. Şonuň üçin Kipr, Gündogar Ortaýer deňzi we Merkezi Aziýa faýllary biri-birinden aýrylmaýar; Energetika, transport we howpsuzlyk liniýalary arkaly biri-birine bagly giň geosyýasy bitewi bölekler. Geosyýasy gysyşdan köp ölçegli çykyşa çenli: Merkezi Aziýanyň deňagramlylyk syýasaty Fransiýanyň we EUB-niň hereketleri Türkiýäniň sebitleýin dolandyryş sebitini çäklendirip biljek netijelere eýe bolup bilse-de, Merkezi Aziýa Türkiýe Respublikasynyň alyp barýan syýasatyny diňe daşarky basyşlar bilen düşündirmek doly bolmaz. Geografiki taýdan deňze ýapyk bolan Gazagystan, Gyrgyzystan, Türkmenistan we Özbegistan; Iki uly güýç, demirgazykda Russiýa we gündogarda Hytaý arasynda çylşyrymly geo-ykdysady gysyşy başdan geçirýär. Russiýanyň taryhy howpsuzlygy we logistika täsiri we “Guşak we ýol başlangyjy” arkaly Hytaýyň barha artýan ykdysady agramy bu döwletleri daşary syýasatda diwersifikasiýa gözlemäge alyp barýar. Şol sebäpli Merkezi Aziýa döwletleri daşary syýasatda köp ölçegli deňagramlylyk strategiýasyny işläp düzýärler. Bu strategiýanyň esasy maksady, bir bazara ýa-da bir uly güýje bagly bolmazdan, dünýä ulgamyna energiýa çeşmelerini, mineral baýlyklary we logistika artykmaçlyklaryny açmakdyr. Hazar deňziniň üsti bilen Europeewropa çenli uzalyp gidýän Merkezi koridor bu ugurda diňe bir transport liniýasy däl; Russiýa we Hytaýa garaşlylygy azaltmak üçin strategiki çykyşdyr Ykdysady pragmatizm we Unionewropa Bileleşigi "üçünji ýol" hökmünde bu gurluş taýdan ýapyşmak kontekstinde baha berlende, EUB Merkezi Aziýada has görnükli bolup, Türkiýe Respublikasy üçin "üçünji polýus" alternatiwasyny döredýär. TechnologyB-ni tehnologiýa geçirmek, maýa goýumlary, bazara girmek, ulag infrastrukturasy we möhüm çig mal ýaly ugurlar boýunça hyzmatdaşlyk baradaky teklipler; Bu, Moskwanyň howpsuzlygy we logistika basyşyny Pekiniň maliýe agramy bilen deňleşdirmek isleýän Merkezi Aziýa döwletleri üçin möhüm diplomatiýa goldawyny hödürleýär. Bu ýerde bellemeli esasy zat, Merkezi Aziýa döwletleriniň ykdysady pragmatizm bilen strategiki degişliligi tapawutlandyrmak ugrundaky tagallalarydyr. Bu ýurtlaryň EUB bilen şertnamalara gol çekmegi awtomatiki usulda Türkiýä garşy garaýşy aňlatmaýar. Şeýle-de bolsa, bu köp ölçegli deňagramlylyk syýasatyny alyp barmak bilen, Türk dünýäsiniň strategiki bitewiligi üçin HHR-iň türk dünýäsinde institusional görünmegini gowşadýan ädimlerden gaça durmak möhümdir. Beýleki tarapdan, EUB-niň bu gatnaşyklary Günorta Kipriň Kipr Gresiýasynyň administrasiýasynyň peýdasyna diplomatik netijeleri çykarmak we Türkiýäniň asewraziýadaky täsirini çäklendirmek tendensiýasyna ünsli gözegçilik edilmelidir. Türkiýe respublikalary üçin mesele, Günbatar bilen gatnaşyklary gowulaşdyrmak bilen Türkiye we TRNC bilen taryhy, medeni we strategiki gatnaşyklara zyýan bermeýän deňagramly daşary syýasat ugruny döretmekden ybarat. Netijede, Afrikadaky däp bolan täsiri pese gaçan Fransiýa we energiýa howpsuzlygyny gözleýän EUB Gündogar Ortaýer deňzi we asewraziýa okunda täze strategiki pozisiýa eýelemäge synanyşýar. Şeýle-de bolsa, Türkiýe Respublikasynyň theB bilen ösdüren gatnaşyklary, bu global küşt tagtasynda passiw lombarddygyny görkezmeýär; Bu, Russiýanyň, Hytaýyň, EUB we Türkiýanyň milli bähbitlerini has-da ýokarlandyrmaga synanyşýan işjeň we paýhasly aktýorlara öwrülendigini görkezýär. Türkiye üçin hakyky mesele, bu köp ölçegli suraty dogry okamak; Şol bir wagtyň özünde Merkezi Aziýa bilen gatnaşyklaryny pugtalandyrmak bilen, HHR-iň halkara görnükliligini, Gündogar Ortaýer deňzindäki hukuklaryny we türk dünýäsiniň strategiki bitewiligini goramak. Bu nukdaýnazardan, Gresiýanyň, Kipriň Gresiýasynyň administrasiýasynyň we Gündogar Ortaýer deňzinde Ysraýylyň töwereginde emele gelen howpsuzlyk hyzmatdaşlygy meselesiniň, öňem ençeme gezek ýazypdym, Türkiýäniň we Kipr türk halkynyň hukuklaryny çäklendirýän setire öwrülmezligi möhümdir. Sebitdäki käbir syýasy aktýorlaryň öjükdiriji ritorikasy we hereketleri Ortaýer deňzinde we Kiprde täze dartgynlylyk döretmek howpuny ýokarlandyrýar. Türkiýäniň bu meselede tutýan orny düşnüklidir: Ankara, Gündogar Ortaýer deňzinde Türkiýäniň we Kipr türkleriniň hukuklaryny we kanunlaryny bozýan islendik inisiatiwa garşy diplomatik we strategiki taýdan berk saklanjakdygyny görkezer. Şol sebäpli sebit aktýorlary başdan geçirmeler syýasatlaryndan daşda durmaly we Gündogar Ortaýer deňzi täze konflikt sebtine öwrülmez; Ony adalatly paýlaşmak, özygtyýarly deňlik we özara ynam esasynda emele gelen durnuklylyk basseýnine öwürmek meselesinde uly ähmiýete eýe