Metin MÜNİR - Afrika siziň pikir edişiňiz ýaly däl

XV asyrdan başlap, millionlarça gara adam plantasiýalarda gul bolup işlemek üçin Portugaliýa, Ispaniýa we Angliýa ýaly Europeanewropanyň kolonial güýçlerinden gämiler bilen “Täze dünýä” äkidildi Bilmedim, pikir edip gördüňmi? Europeewropalylar näme üçin Amerikada we Karib deňzinde uly baýlyk getiren gant şugundyry, pagta, tüwi we ş.m. ekin meýdanlaryny döretdiler, her ýyl ýüzlerçe müň afrikalylary şol ýere alyp gitdiler, köpüsi ýolda heläk boldy, ýöne Europeanewropa bazarlaryna has ýakyn bolan, ýer amatly we gul bolmak üçin adamlar köp bolan Afrikada däl? Bu soraga jogap tapdym, şu güne çenli pikir etmedim we näme üçin bu hakda pikir etmedigime geň galdym, Howard W. Fransuzyň “Garaňkylykda doguldy” atly kitabynda Bu geň hadysanyň iň uly sebäbi keseldir Amerikalylar, günbatarlylar tarapyndan "açylýança" on müňlerçe ýyllap üzňelikde ýaşadylar. Aklar bilen gatnaşyga giren badyna, olaryň we haýwanlaryň alyp barýan keselleri, esasanam doňuzlar, olara çaltlyk bilen hüjüm edip başladylar. Bu kesellere immuniteti ýokdy, hatda adaty sowuk hem olar üçin ölüm howplydy Fransuzlaryň bellän demografiki gözlegine görä, Kolumb 1492-nji ýylda Täze Dünýä gelende, Amerikada şol döwürde dünýä ilatynyň 10 göterimine gabat gelýän 60 million adam bardy. 1600-nji ýyla çenli aklar bilen aragatnaşyk netijesinde dört million adam galdy Afrikada epidemiologiki deňagramlylyk tersine we aklara garşydy. Gyzzyrma we sary gyzzyrma ýaly kesellerden goralmaýan ýewropalylar bardy Häzirki döwrüň başynda Günbatar Afrika gelen akýagyzlaryň 25 göterimi we käbir ýagdaýlarda 75 göterimi ol ýerde birinji ýyl içinde öldi. Arassaçylyk baradaky bilimleriň artmagy bilen bu nyrhlar azaldy, ýöne hiç haçan 10 göterimden pes däldi Fransuz diline görä kesel sebäpleriň biri bolupdyr. Başga bir, ähtimal has möhüm sebäp bardy Hatda biziň döwrümizde-de fransuzlar ekwatoryň günortasyndaky Afrika hakda stereotipler we ýalňyş düşünjeler agdyklyk edýär. Köpümiziň gözümizde Afrika ösmedik, döwlet bolup bilmedik we başagaýlyk edýän Safari seýilgähi Fransuzlaryň pikiriçe, bu stereotipler häzirki döwürdäki ýaly ýalňyşdy. 1500-nji ýyllarda Günbatar Afrika bilen söwda gatnaşyklaryny artdyran portugaliýalylar ol ýerde patyşalary, goşunlary we guramaçylykly döwletleri tapdylar. Jemgyýetçilik we syýasy gurama taýdan ýewropalylardan kän bir tapawutlanmaýardylar. Gysga wagtyň içinde söweşip, ýeňip bilmejekdiklerine düşünensoňlar, söwda şertnamalary baglaşyp başladylar. Afrikalylar aklar bilen söwda etmäge we hatda gul satmaga-da taýýardylar, ýöne olaryň gelmegine rugsat bermediler Wagtyň geçmegi bilen Afrika bilen Europeewropanyň arasyndaky boşluk hasam giňelderdi, ýöne başda beýle zat ýokdy Europeewropalylar Afrikada plantasiýa gurmagyň ýerine, iň oňat warianty däl-de, iň amatly warianty sebäpli afrikalylary Amerika göçürmegi makul bildiler Europeanewropa döwletleri XIX asyrda birleşip, Afrikany öz aralarynda paýlaşýança, görlüp-eşidilmedik sütem döwrüne başlap