'Ada' oýny: Häzirki zaman dünýä teatryny döretmek - Dr. Nesrin Değirmencioğlu

Häzirki zaman dünýä edebiýat teoriýasyny döredijileriň biri Deýwid Damroş dünýä edebiýatyny "kesgitli tekstler" däl-de, "okamagyň usuly" hökmünde kesgitleýär we dünýä edebiýatyna "öz ýerimizden we döwrümizden daşgary dünýäler bilen uzak aragatnaşygyň görnüşi" hökmünde baha berilmelidigini nygtaýar (281). Bu kesgitleme, Günorta Afrika edebiýatynyň iň meşhur dramaturglaryndan biri bolan Atol Fugardyň “Ada” pýesasyny dünýä edebiýatynyň teksti hökmünde okamaga we ýerleşdirmäge mümkinçilik berýär; Mundan başga-da, dünýä edebiýatynyň tekstleriniň biri-biri bilen nähili aragatnaşyk saklaýandyklary, dürli döwürlerde we kontekstlerde biri-biri bilen nähili gürleşýändikleri we dünýä edebiýatynyň eseri hökmünde täzeden döredilendigi hakda oýlanmaga itergi berýär Achilleas Grammatikopoulos we Miçalis Kolokotronisiň bilelikde ýazan, Achilleas Grammatikopoulos re byissýorlyk eden we Limassoldaky ETHAL teatry tarapyndan sahnalaşdyrylan "Ada" pýesasy, oýnuň başynda iki sany täze uýgunlaşma bilen tomaşaçylary geň galdyrýar: Birinjisi, Robbeniň kenar ýakasyndaky syýasy kenarlary. Kipr, ikinjisi Winston we Jon atly iki syýasy tussagyň Kiprli türk Ybraýym (Izel Seylani) we Kipr grekleri Andrikkos (Giorgos Evagorou) keşbi. Bu oýun, Günorta Afrikadan Ortaýer deňzindäki täze ýerine, Izel Seýlani we Jorgos Ewagorunyň ýokary estetiki çykyşlary bilen görkezilen gynamalaryň sahnalary bilen aç-açan girýär we bu giriş tomaşaçylara aslynda sahnalaşdyrylan zadyň Fugardyň "Ada" pýesasynyň täze düşündirişi däl-de, eýsem Kipr üçin ylhamlanan spektaklyň täzeden döredilmegi barada habar berýär Spektaklyň başynda tomaşaçylar Kipr adasynda sahnada meýilleşdirilýän dynç alyş mekany hökmünde Kipr afişasy bilen giňişleýin ýerleşýärler. Oýunyň başynda, iňlisler bilen asuda durmuşyň şekilleri, Iňlis bazasynyň meýdançasyndaky köçelerde şatlyk bilen aýlanyp ýörler, ajaýyp iňlis aýdymlary bilen bilelikde, oýun dowam edende uruş şekilleri yzarlanýar. Suratlaryň agyrlygyna garamazdan, kameralarda gynamalara sezewar bolan ýerli ilaty gynaýan Iňlis kolonialistleriniň göwünjeňlik bilen aýdylýan baýramçylyk görnüşindäki iňlis aýdymlary bilen bilelikde sahnalaryň üsti bilen paralel döredilýär Spektaklda tomaşaçylar Enozy goldaýan Andrikkosyň we Taksimi goldaýan İbraýymyň bir kamerada gulplanýandyklaryna, şuňa meňzeş gynamalary başdan geçirýändiklerini, umumy ýarany we agyryny başdan geçirýändiklerini, Kipriň umumy şahsyýeti bilen birleşýän adam hekaýasyna şaýat bolýarlar. Şeýlelik bilen, oýun Kipriň ýerli syýasy we etnik şertleriniň özboluşlylygyndan başlap, ýerli syýasy hadysalary söweşiň, agyrynyň we doganlygyň ähliumumy ölçeglerine alyp barýan adatdan daşary esere öwrülýär T.S. Eliot "Däp-dessur we şahsy zehin" atly makalasynda "Hiç bir şahyr, hiç bir suratkeş diňe öz manysyny döredip bilmeýär. Onuň ähmiýeti we gymmaty ölen şahyrlar we sungat işgärleri bilen gatnaşygy bilen kesgitlenýär. Diňe oňa baha berip bilmersiňiz;" Diňe ölüleriň arasynda meňzeşlikleri we tapawutlary bilen ýerleşdirmeli "diýýär. (37) T.S. Şu günki ýagdaýlar Ilkinji diňlenişikde Winston Fugardyň "Adasynda" Antigone oýnasa we aýal ýaly geýinse, üstünden güler öýdüp, bu pikiri ret edýär. ETHAL-nyň "Ada" pýesasynda Andrikkos iňlisleriň bu oýnuň syýasy tussaglara eden gynamalaryny ýapmak we bu ýagdaýy ýapmak üçin oýnalmagyny isleýär we oýnamazlyga garşy. Sophocles-iň bu ýerde beýan edilen "Antigone" görnüşinde Antigone bilen Kronyň arasyndaky gapma-garşylyk ünsi jemleýär we Antigonyň öldürilen doganyny jaýlamak kararyna, Kron patyşanyň gadagançylygyna garamazdan gözden geçirilýär. Bu pursatda Andrikkos "bu biziň hekaýamyz" we Iňlisleriň Kiprli bir grek adamy agaçdan nädip asandygyny we maşgalasynyň ýitirim bolan maşgala agzalaryny gözleýändigine garamazdan iki hepde dymandyklaryny aýtdy. Iki hepdäniň ahyrynda jesedi jaýlamak üçin bary-ýogy iki sagat rugsat berendiklerini düşündirýär. Başgaça aýdylanda, "Antigone" -ny Kipr kontekstinde gaýtadan düşündirýär we oňa täze durmuş berýär Şeýlelik bilen, Damroşyň aýdyşy ýaly, spektakl häzirki zaman dünýä teatrynyň “öz ýerimizden we döwrümizden daşgary” edebi täsirleri bilen ýerli äleme alyp, nädip döredilip bilinjekdigini açyp görkezýän özboluşly esere öwrülýär. Spektaklyň ahyrynda spektaklyň re directorissýory Achilleas Grammatikopoulos, bilelikdäki döredijiligiň güýjüne ynanýandygy üçin "ETHAL Hormat baýragyny" aldy. Bölünmedik, ýöne özüni bilelikde beýan edýän Kiprde tutanýerliligi üçin ashaşar Ersoýyň çykyşy, adamzada duşuşmak idealyny we Kipriň umumy şahsyýetini diňe ideologiki hadysa hökmünde sahnada durmaga däl-de, eýsem umumy arzuwdan başlap, Cypyň eline öwrülmäge mümkinçilik berýän köpri bolýar Damroş, Deýwid (2003) Dünýä edebiýaty näme? Prinston uniwersitetiniň metbugaty T.S. Eliot (1982) “Däp-dessurlar we şahsy zehin”, Perspekta, I tom. 19, 36-42 s