ABŞ-Eýran şertnamasy we söweşiň strategiki balansy - “Kıbrıs” gazet - Kıbrıs habarlary, TRNC soňky minut we gün tertibi habarlary

ABŞ we Ysraýyl tarapyndan 2026-njy ýylyň fewralynda Eýrana garşy başlanan operasiýa diňe bir harby çaknyşyk däl, eýsem dünýä tertibiniň çydamlylyk çäkleri hem iýun aýynyň ortalarynda synagdan geçen krizise öwrüldi. Makala ýazylmazyndan birnäçe gün öň, bu proses henizem seresaply ýaraşyk gözlegine meňzeýärdi. Şeýle-de bolsa, ABŞ bilen Eýranyň arasynda 15-nji iýunda ylalaşyk gazanylandygy we resmi goluň 19-njy iýunda Şweýsariýada ediljekdigi baradaky habar ýagdaýy täze derejä çykardy. Şeýle-de bolsa, bu ösüşi hemişelik parahatçylygyň jarnamasy hökmünde däl-de, Hormuz bogazy arkaly dünýä ykdysadyýetini ysmaz eden urşuň diplomatik doňmagy hökmünde okamaly. Bu etapda esasy front diňe Eýranyň howa giňişligi, Liwan liniýasy ýa-da Aýlag suwlary bilen çäklenmedi; Energetika bazarlary, walýuta balanslary, altyn we kümüş nyrhlary, deňiz ätiýaçlandyryşy, azyk üpjünçiligi we uly güýç diplomatiýasy şol bir wagtyň özünde söweşiň bir bölegine öwrüldi. Hormuzyň gaýtadan açylmagy, ABŞ-nyň deňiz basyşynyň ýeňilleşdirilmegi, Eýranyň doňdurylan baýlyklaryna ýuwaş-ýuwaşdan girmegi we ýadro maksatnamasynyň 60 günlük tehniki gepleşik döwründen ýüz öwürmegi taraplaryň strategiki ylalaşygy däl-de, ykdysady zerurlyklaryň netijesidir. Nebit, LNG, LPG, dökün we nebithimiýa girişleri bir düwünde gulplansa, söweşiň bahasy diňe bir frontda däl; Şeýle hem, bazar tekjesinde, elektrik togunda we merkezi bank kararlarynda tölenýär. Amerikanyň Birleşen Ştatlary üçin balans goşa. Waşington Eýranyň harby-senagat infrastrukturasyna uly zeper ýetirmek we ýadro faýlyny halkara basyşyna salmak bilen taktiki üstünlikleri gazandy. Trump administrasiýasy üçin "urşy gutarýan liderlik" kyssasy içerki syýasatda işleýär. Emma strategiki netije has çylşyrymly. ABŞ Eýrany şertsiz tabşyryp bilmedi; Hormuzy açmak üçin sanksiýalary ýeňilleşdirmegi, blokadany aýyrmagy, gatnaşmak azatlygyny we üçünji taraplaryň araçylygyny kabul etmeli boldy. Bu surat, Amerikanyň güýjüniň henizem aýgytlydygyny, ýöne indi çäksizdigini görkezýär. Ysraýyl üçin töleg has agyr. Tel Awiw Eýranyň raketa kuwwatyna, dolandyryş zynjyryna we ýadro infrastrukturasyna zeper ýetirdi; Emma urşuň syýasy netijesini kesgitleýän stoluň başynda esasy aktýor bolup bilmez. Liwan, Siriýa we Gazanyň töwereginde harby basyşy dowam etdirmek tendensiýasy diplomatiki izolýasiýanyň alamaty, şeýle hem öňüni alyş çäresini görkezýär. Ysraýyl taktiki derejede täsirli boldy, ýöne strategiki derejede Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň global energiýa durnuklylygyny Ysraýylyň iň ýokary howpsuzlyk talaplaryndan öňe sürüp biljekdigini gördi. Eýran agyr baha töledi. Infrastrukturanyň ýok edilmegi, sanksiýalaryň çuňlaşmagy, kapital uçuşy we sosial ýadawlyk Tähran üçin uly çykdajylar. Urşuň iň möhüm netijesi diňe bir fiziki taýdan ýok bolmak däl, eýsem re regimeimiň iň ýokary karar arhitekturasyny nyşana almakdyr. Mojtaba Hameneýiniň ýolbaşçylyk wezipesinde Ali Hameneýiden soň meşhurlyk gazanmagy, daşardan seredeniňde içerki miras görnüşini görkezýän bolsa-da, uruş şertlerinde döwletiň üznüksizligini üpjün etmek, howpsuzlyk enjamlarynyň dargamagynyň öňüni almak we re withinimdäki toparlaryň arasynda güýç boşlugynyň döremeginiň öňüni almak üçin Tähranyň gözlegidir. Developmentönekeý "ata-ogul geçirmek" däl-de, bu ösüş welaýat-i fakyh häkimligi, Bilermenler Assambleýasy, Ynkylap goragçylary we howpsuzlyk býurokratiýasy arasynda döredilen adatdan daşary ylalaşyk döwri. Buýruk derejesiniň üýtgemegi hem şol bir mazmuna gabat gelýär. IRGC buýruk zynjyryndaky ýitgiler, Baş ştab, Goranmak ministrligi we howpsuzlyk geňeşiniň derejeleri diňe bir Eýranyň harby kuwwatyny däl, eýsem karar bermek we utgaşdyrmak ukybyny hem nyşana aldy. Beýleki tarapdan, Tähran goranyş, içerki howpsuzlyk we Ynkylap goraýjy toparlarynda tejribe gazanan Ahmed Wahidi ýaly atlary görkezip, harby gurluşy gaýtadan merkezleşdirmäge synanyşdy. Securityokary Milli Howpsuzlyk Geňeşindäki üýtgeşmeler diňe işgärleriň täzelenmegi däl; Şol bir howpsuzlyk pikirinde diplomatiýa, aňtaw, raketa kuwwaty, içerki howpsuzlyk we Hormuz faýly ýygnamak synanyşygydyr. Eýran ýeňiş gazandy; emma çözülmedi. Şol sebäpli strategiki balans "agyr çykdajylara garşylyk". Hytaý krizisiň sessiz ýeňijilerinden biridir. Energiýa importyna garaşlylyk sebäpli Hormuzyň ýapylmagy Pekin üçin gurluş töwekgelçiligi. Muňa garamazdan, Hytaý bahalaryň täsirini strategiki ätiýaçlyklar, talaplary dolandyrmak we açyk diplomatiýa bilen çäklendirmäge synanyşyp, ýer aldy. Beýleki tarapdan Russiýa, ABŞ-nyň energyakyn Gündogarda energiýa sarp etmegini, harby kuwwatyny we diplomatik ünsüni öz peýdasyna ulandy. Şeýle-de bolsa, Moskwanyň gazananlary mutlak däl; Hormuz açylandan soň, nebit töwekgelçiligi peselip, Russiýanyň energiýasy bolup biler Girdejilerinden adatdan daşary artykmaçlyk daralyp biler. Aýlag monarhiýalary sebit derejesinde ýokary baha gurşawyndan peýdalanyp bilýän ýaly görünse-de, hakyky iberişler bozulanda diňe öndüriji bolmak girdeji getirmeýär. Haçan-da Katar LNG, Kuweýt we Yrak nebit, BAE logistika we Saud Arabystanyň ätiýaçlyk kuwwaty şol bogazyň howpsuzlygyna bagly bolup galsa, öndüriji ýurtlar hem gowşak üpjünçilik zynjyrynyň bir bölegine öwrülýär. Liwan, Siriýa, Yrak we Yemenemen bilen baglanyşykly proksi dartgynlylygyň ýokarlanmagy, krizisiň "ABŞ-Eýran" serhedinden geçendigini we sebit howpsuzlyk arhitekturasyny tükenendigini görkezdi. Dünýä ykdysadyýetindäki iň uly ýitgini öňünden aýdyp bolar. Uglewodorod bazarlaryndaky üpjünçilik zarbasy Europeewropada we Aziýada import töleglerini ýokarlandyrdy; Näbellilik döwründe dollar güýçlenýän bolsa, energiýa import edýän ýurtlaryň walýutalary basyş astynda galdy. Altyn howpsuz amatly funksiýasyny saklasa-da, güýçli dollar we göterim mukdary garaşyşlary ýokarlandyrdy; Kümüş hem gymmat bahaly metal, hem-de senagat önümi bolany üçin, has üýtgäp durýar. Insurancetiýaçlandyryş tölegleri, ýük, dökün we esasy nebit çykdajylary, öý hojalygynda çalt şöhlelenýän krizisiň göze görünmeýän zatlarydy. Gündogar Ortaýer deňzi we Kipr üçin bu söweşiň sapagy düşnüklidir: kiçi geografiýalar uly güýç bäsleşiginde diňe bazalar, portlar ýa-da logistika tranzit nokatlary hökmünde ýerleşenlerinde, howpsuzlyk meselesi bolmakdan ýüz öwürýärler we howpsuzlyk obýektlerine öwrülýärler. Günorta Kipr Kipr Gresiýasynyň Dolandyryşynyň adany Günbatar harby ulgamlarynyň nokadyna öwürmek meýli Kipri ​​töwekgelçilik kartasyna salýar. Türkiye we TRNC üçin gorkuzmak, kepillik we deňiz ýurisdiksiýasy sebitleri abstrakt diplomatik temalar däl-de, eýsem aktiwleriň howpsuzlyk gurallarydyr. Netijede, 19-njy iýunda gol çekmek üçin açylmagyna garaşylýan şertnama fewral-iýun söweşini bes edip biler; emma täze dünýä tertibiniň krizis döredýän kuwwatyny ýok etmeýär. ABŞ taktiki taýdan ýeňiş gazandy, ýöne strategiki çykdajy töledi; Ysraýyl urdy, emma izolýasiýa edildi. Eýran ýok edildi, ýöne garşylyk çägini saklady; Hytaý garaşdy we giňişlik açdy; Russiýa pursatdan peýdalandy, ýöne hemişelik netije alyp bilmedi. Hakyky ýeňiji hiç bir döwlet däldi, ýalaňaç hakykat: Ormuz ýapylanda dünýä tertibi dem almaz; Howpsuzlyk, başga biriniň niýetine däl-de, özüni saklamaga esaslanýar