ABŞ-Eýran parahatçylyk şertnamasy dünýä bazarlaryny ýeňledi: Nebit pese gaçdy, altyn we bir stockalar ýokarlandy

ABŞ bilen Eýranyň arasyndaky urşy bes etmek barada şertnama baglaşmak, nebitiň bahasynyň aşaklamagyna we altyn we bir stockalaryň bütin dünýäde ýokarlanmagyna sebäp boldy 28-nji fewralda ABŞ we Ysraýylyň hüjümleri bilen başlanyndan gysga wagtyň içinde Eastakyn Gündogara ýaýran bu söweş howa gatnawyndan logistika çenli dünýä ykdysadyýetine şok tolkunlaryny iberdi Türkiýede eýýäm ýokary bolan inflýasiýa mart aýyndan bäri garaşylýandan has ýokarydy Muňa jogap hökmünde Merkezi Bank 2025-nji ýylyň iýul aýynda başlanan göterim mukdaryny azaltmak siklini duruzmak we göterim derejesini hemişelik saklamak kararyna geldi Urşuň täsiri syýahatçylykdan önümçilige çenli ýurduň köp pudaklarynda duýuldy ABŞ-Eýran şertnamasy bilen dünýä bazarlary ýeňillik aldy. Bu ýeňillik türk ykdysadyýetine nähili täsir edip biler? BBC türk ykdysatçylardan we hünärmenlerden sorady Uruşdan öň 60 dollar töweregi bolan bir barrel nebit, uruşdan soň takmynan iki esse ýokarlandy we 110 dollardan geçdi, bu bolsa dünýädäki köp zadyň önümçiligi we transport çykdajylaryny ýokarlandyrdy we inflýasiýanyň ýokarlanmagyna sebäp boldy Şweýsariýada ýerleşýän “Swissquote” maliýe kompaniýasynyň uly analitigi İpek Özkardeşkaýa BBC Türkiýäniň soraglaryna jogap berip, “Parahatçylyk durnukly bolsa, ýakyn 1-3 aýda nebit bir barrele 60-70 dollara, ýylyň ahyrynda bolsa 50 dollara çenli aşaklap biler” diýýär Altynbaş uniwersitetiniň ykdysatçysy Prof. Haýri Kozanoğlu, munuň Türkiýäniň nebit importy baradaky kanun taslamasyny azaldar: "Orta möhletli maksatnamada 2026-njy ýylda 63 milliard dollarlyk nebit importy göz öňünde tutulypdy, ýöne nebitiň bahasynyň ýokarlanmagy bilen munuň 100 milliard dollara çenli ýokarlanmak howpy bardy Nebitiň bahasynyň düýpgöter aşaklamagy muny 73-78 milliard dollar aralygynda saklap biler " Kozanoğlu, Aýlag ýurtlaryndaky önümçilik desgalaryna ýetirilen zyýanyň öwezini dolmak üçin wagt gerek bolar diýip pikir edýär, şonuň üçin bahalaryň uruşdan öňki bahalara gaýdyp gelmegi çalt bolmaz Özkardeşkaýa nebitiň bahasynyň aşaklamagynyň Türkiýede we bütin dünýäde inflýasiýanyň peselmegi nukdaýnazaryndan oňyn habardygyny aýtdy Uruş döwründe basyşa sezewar bolan we Merkezi Bank goldaw bermek üçin köp mukdarda ätiýaçlyk satan Türk Lirasyny hem ýeňilleşdirer diýýär "Aslynda, Türkiýede dollar / TL hümmeti birnäçe ýyl bäri gözegçilik astynda ýuwaş-ýuwaşdan ýokarlanýar "Thisöne munuň üýtgemezligi üçin Merkezi Bank daşary ýurt walýutasyny we altyn ätiýaçlyklaryny satdy. Parahatçylyk dowam edip bilse, bu diňe bir Türkiýe üçin däl, eýsem dünýäniň merkezi banklary üçin ätiýaçlyklary doldurmaga mümkinçilik döredip biler." Gysga wagtyň içinde milliardlarça dollarlyk altyn satýan merkezi banklar dünýädäki altyn bahalarynyň arzanlamagyna goşant goşdy Öňümizdäki döwürde satyn alyp başlamak mümkinçiligi altynyň bahasynyň ýokarlanmagyna garaşmagy güýçlendirýär BBC türkiniň soraglaryna Bilgi uniwersitetiniň professory. Erhan Aslanoğlu likwidligiň peselmegine we uruş gutarandan soň altyn ýaly gurallaryň gymmatlamagyna garaşýandygyny aýdýar: "Bu birneme seresap bolar, ýöne girdeji bolar diýip pikir edýärin. Kripto aktiwlerini goşmak bilen altyn, kümüş, bir stocka bazarlarynda oňyn tendensiýa eýereris" Uruş döwründe Türkiýe möhüm howpsuzlyk töwekgelçiligine, esasanam raketa hüjümlerine sezewar boldy Prof. Aslanoğlu söweşiň gutarmagynyň diňe bir ykdysady däl, eýsem Türkiýe üçin ykdysady däl töwekgelçilikleri hem peseldýän ösüşdigini nygtaýar Prof. Haýri Kozanoğlu, beýleki tarapdan, inflýasiýa basyşynyň peselmegi bilen göterim derejeleriniň hem peseljekdigini, bu bolsa Türkiýäniň bergilerini üzmegini aňsatlaşdyrjakdygyny we karz çykdajylarynyň azaljakdygyny aýtdy: "Türkiýe, daşary ýurtlarda çynlakaý karzy bolan ýurt hökmünde bu etapdan oňyn täsir eder, ýöne urşuň başlanan ýerine gaýdyp gelmek aňsat däl" Uruş başlanandan soň Türkiýe Respublikasynyň Merkezi Banky (CBRT) 2025-nji ýylyň iýul aýyndan bäri dowam edip gelýän göterim mukdaryny azaltmaly boldy TMB-nyň syýasat stawkasyny hemişelik 37% saklamagy we bir gijede 40% karz almak bilen bazary maliýeleşdirmegi, gizlenen göterim derejesiniň ýokarlanmagy hökmünde düşündirildi Şeýlelik bilen, inflýasiýa basyşynyň peselmegi Merkezi Banka göterim mukdaryny azaltmagy dowam etdirermi? Prof. Haýri Kozanoğlu, BBC Türkiýäniň soraglaryna jogap berip, munuň ilkinji signalynyň Merkezi Bankyň bir gije 40% karz almagy gutarandan we hepdelik repo auksionlaryny 37% -e gaýdyp gelende boljakdygyny aýtdy Merkezi Bankyň Pul syýasaty komitetiniň indiki ýygnagy 23-nji iýulda bolar. Kozöne Kozanoglunyň bellän ädimi Duşuşyksyz kowup bolýar Kozanoğlu 10-njy sentýabrda boljak ýygnakdan öň 37% syýasatyň peselmegine garaşmaýar: "Bazar tarapyndan kesgitlenen karz göterim derejeleriniň gaty ýokarydygy we inflýasiýa bilen islenilmeýänligi sebäpli göterim mukdaryny azaltmagyň biraz yza süýşüriljekdigine ynanýaryn "Sebäbi göterim derejesi özüne çekijiligini ýitirse, ýerli ýaşaýjylar daşary ýurt walýutasyna ýüz tutup we inflýasiýany üpjün edip biljek daşary ýurtlularyň gelmegine sebäp bolup biler" Prof. Aslanoğlu, güýz aýyna çenli syýasatyň peselmegine garaşmaýar Käbir ykdysady teswirçiler inflýasiýanyň çalt azalmajakdygyna ynanýarlar Ykdysadyýet pudagynda işleýän isturnalist Alaattin Aktaş inflýasiýanyň peselmeginden ätiýaçly Sosial media hasabynda ýazan Aktaş: "Ilkinji bäş aýda inflýasiýanyň ýokarlanmagy, ýyllyk ösüşde 45% -e eýe boldy. "Soňky ýigrimi ýylyň ortaça netijesi bu netijäni berýär" -diýýär we sözüniň üstüni ýetirýär: "Bu nyrh 2026-njy ýylda ulanylanda, 2026-njy ýyldaky inflýasiýany 35 göterimden peseltmek gaty kyn" Türkiýede Borsa Stambul şertnama yglan edilenden soň ilkinji söwda gününde 4% töweregi gymmatlady we BIST 100 görkezijisi 14,500 bal töweregi boldy “YouTube” -da meşhur ykdysadyýet programmalarynyň biri bolan “Nasi Bir Ekonomi” teleýaýlymyna beren interwýusynda Anadolu atatyrymyň baş müdiri doktor Nuri Sewgen bu derejelerden geçmegiň bazarlardaky oňyn atmosferany güýçlendirýändigini aýtdy Şeýle-de bolsa, Sewgen daşary ýurt maýadarlarynyň paýynyň 70% -den 30% -e çenli azalandygyny nygtaýar we emläk hukuklary we hukuk kadalaryndaky näbellilikleriň "uzak möhletleýin maýa gelmeginiň öňüni alýandygyny" öňe sürýär Türkiýe bilen beýleki iri ykdysadyýetleriň arasyndaky başga bir möhüm tapawut, Eýranyň goňşusy Söwda, syýahatçylyk we goňşulardan gelýän özara maýa goýumlary sebäpli Türkiýe, Eýranda bolup geçýän wakalara gös-göni täsir eden ýurtlaryň arasynda Türkiýanyň maý we iýun aýlaryndaky resmi syýahatçylyk maglumatlary entek çap edilmedi. Şeýle-de bolsa, Türk Syýahatçylyk Guramalary Assosiasiýasynyň (TÜRSAB) maglumatlaryna görä, aprel aýynda Türkiýä gelýän daşary ýurtlularyň sany geçen ýyl bilen deňeşdirilende 9,4% azaldy Eýranda we umuman Eastakyn Gündogardaky konfliktleriň soňlanmagy bu ýurtlardan Türkiýä gelýän syýahatçylaryň sanyny artdyryp biler diýip pikir edilýär Mundan başga-da, dünýäniň beýleki ýerlerinden Türkiýäniň gündogar we günorta-gündogar sebitlerine gitmek islemeýän syýahatçylara kem-kemden gaýdyp gelmäge mümkinçilik bermegi göz öňünde tutulýar Syýahatçylyk girdejileri Türkiýedäki ykdysady ösüşe, Türk Lirasynyň daşary ýurt walýutalaryna we Gazna salgyt girdejilerine oňyn goşant goşýar Şweýsariýaly İpek Özkardeşkaýa hemişelik parahatçylyk bilen "Türkiýede syýahatçylyk baradaky aladalary we aladalary ýok edip bolar" diýýär Mundan başga-da, Eýrana garşy girizilen sanksiýalaryň ýatyrylmagy bilen Türkiýäniň “elýeterli nebit we tebigy gaz” Eýrandan satyn alynmagynyň aňsatlaşjakdygyny aýtdy Beýleki bir tarapdan, professor Haýri Kozanoğlu Türkiýäniň bu sanksiýalardan "ýol tapandygyny" we hakykatda sanksiýalary ýatyrmagyň beýleki ýurtlar bilen deňeşdirilende Türkiýäniň artykmaçlygyny "ýok edip biljekdigini" aýdýar Prof. Kozanoğlu, dünýä ykdysadyýetine goşulan Eýranyň hem Türkiýä peýdaly boljakdygyny sözüniň üstüne goşdy Kozanoglunyň söwda meselesine ünsi çekýän ýene bir nokady bar: Türkiýäniň eksporty Kozanoğlu, dünýäniň iň uly energiýa import edijisiniň Europeanewropa sebitidigini we energiýa bahalarynyň arzanlamagy bilen bu sebitdäki ykdysady galkynyşyň ýokarlanjakdygyny aýtdy Mundan başga-da, iň uly eksport bazary Europeanewropa Bileleşigi bolany üçin Türkiýäniň bu ösüşden peýdalanjakdygyny çaklaýar İpek Özkardeşkaýa, bu oňyn atmosfera garamazdan, parahatçylyk hemişelik bolýança töwekgelçilikleriň dowam etjekdigini nygtaýar Türkiýe üçin ýörite başga bir duýduryş bar: "Türkiýede ykdysadyýete aşa köp gatyşmak sebäpli makroykdysady balans nyrhlarda görkezilmeýär. Bu töwekgelçilikleriň çaklanylmagyny we bahasyny ýoýýar." Mehmet Şimşekiň Türkiýede Gazna we Maliýe ministri wezipesine bellenmeginden soň dollar / TL hümmeti hemişe diýen ýaly hümmeti peseldi Käbir ykdysatçylaryň pikiriçe, bu ykdysady dolandyryşyň gözegçilik edilýän we kem-kemden amortizasiýany ileri tutmagy bilen baglanyşykly “Bloomberg” -iň habaryna görä, Eýrana garşy hüjümler başlandan üç hepde soň, Merkezi Bank TL-iň gözegçiliksiz hümmetiniň öňüni aldy we 60 tonna altyn satdy Satuw indiki aýlarda dowam edensoň, Merkezi bankyň jemi ätiýaçlyklary üç aýda 51 milliard dollar azaldy Käbir ykdysatçylar uruş gutarsa-da global näbellilikler düýbünden ýok bolmaz diýýärler. nygtaýar Prof. Aslanoğlu global näbellilik görkezijileriniň uruşdan ozal hem "rekord derejededigini" we urşuň muny "çäkli mukdarda" ýokarlandyrandygyny ýatladýar: Seresap bolmak has gowy bolardy, sebäbi şertnamadan soň näbellilik ýokary galar " “Nyrh söweşleri dürli ýollar bilen ýüze çykyp biler. Bazarlar ýene-de ýokary üýtgäp durýan döwürleri başdan geçirip bilerler "Emma bularyň hiç biri-de Hormuz bogazyny ýapmak ýaly zyýanly täsir edip bilmez"