Metin MÜNİR - Agaçlaryň öldürýän ýalňyzlygy

Bagymda bolup geçýän iň syrly zat, käbir agaçlaryň birden gurap başlamagydyr Birnäçe gün ozal suw çüýşeleriniň gapdalynda duran sosnalaryň biri gurap barýarka kesilipdi. Onuň gapdalynda duran sosnalar diri. Näme üçin öldi? Keseliň alamatlaryny görkezmän? Bagyň ujundaky agaçlaryň käbiri, edil agaç öldüriji ýaly ölýär. Goldentop diýip atlandyrýan we ölmez-ýitmez diýip hasaplaýan birnäçe serwi, birnäçe Kipr akasiýasy ýok boldy, karob, sary yasemin ýok boldy Erikleriň köpüsi ýaş wagtynda ölýär. Şu wagta çenli olaryň dördüsi odun ojagyna miras galdyrdy we siziň bilen ýaşady. Bu maşgaladan galan zatlaryň hemmesi ölýän zerdejik we bir gazanda öz-özünden dörän gyrymsy agaç, erikmi ýa-da zerdejikmi bilemok Iň gynandyrýan zat, gapdalynda ekilen dört sany galam serwi agajynyň biri beýlekiler bilen bilelikde ideg edilipdi we ösüp başlandan soň durmuşy terk edipdi. Näme bolup biler? Şu gün başlap başlan kitabymda käbir agaçlaryň ýalňyzlykdan ölýändigini okadym Ben Rawlence * Britan adalarynda sosna hakda bir bölümde: "aeke-täk sosna agajy hakda haýran galdyryjy bir zat bar" -diýdi "Sosnalar jemgyýetçilik jandarlarydyr; ýerasty kömelek torundan peýdalanyp, alyş-çalyş edýärler. Matureetişen sosna ýaş nahallara ýerasty uglerod iberip ösmegine kömek edýär. Garranda bu ulag tersine işläp başlaýar we ýaşlar köne agaja kömek edýärler." Sagdyn tokaý gurşawynda sosna agajy 600-700 ýyl ýaşaýar. Emma müňlerçe ýyl bäri kesilensoň, dünýäniň islendik ýerinde bu ýaşa ýeten sosna agaçlaryny tapmak kyn Rawlence ýazýar: "Garaşylýan agaçlar adaty ömrüniň ahyryna ýetmänkä ölüp başlaýar "Bu beýik adamlar garrylyk döwründe özlerini ýalňyz duýýarmy? Amerikaly ýerli hekaýalarda ýalňyz agaçlaryň adamlar bilen gürleşýändigi we goňşy agaç ekmegini haýyş edýändigi aýdylýar." "Ene agaçlary dostluga we ýerasty azyk alyş-çalyşlaryna ymtylýan bolmagy mümkin? Ora-da tokaýyň ruhy üçin ýas tutýarlarmy?" Gözegçilik edilmese, dünýäniň hemme ýerinde diýen ýaly wagtyň geçmegi bilen tokaýa öwrülerdi. Emma biynjalyk bolmazlyk, tebigatyň haryt hasaplanýan dünýäsinde ýok. Biz tokaýyň syrly, mukaddes we hormatlanýan günlerinde däl-de, kesilmegine we satylmagyna garaşýan erkin haryt hökmünde kabul edilýän döwürde Gadymy döwürlerde agaçlardan, agaçlardan we agaçlardan alnan tar we çybyk ýaly zatlar häzirki wagtda gazylyp alynýan ýangyçlar ýaly meşhur bolupdyr. Tokaýlary basyp almak köp söweşleriň sebäbi boldy. Häzirki wagtda kolonizasiýa edilen Irlandiýada we Şotlandiýada tokaýlar bilen birlikde agaçlaryň ýoklugynyň sebäbi iňlisleriň girdeji üçin arassalanmagydyr Kipr adasy bir wagtlar agaçlar bilen doly örtülipdi. Häzirki wagtda gurak, agaçsyz düzlük bolan Mesarya birnäçe ýyl ozal Famagustadan Pafosa çenli tokaý bilen örtüldi. Ilkinji koloniýalylar ada mis däl-de, agaçlar üçin geldiler. Aleksandr Makedonskiniň gämileri adanyň demirgazyk-günbatar kenaryndaky gämi abatlaýyş kärhanalarynda guruldy Onelalňyzlyk agaçlary öldürýärmi? Adamlary öldürýän bolsa, näme üçin agaçlary öldürmeli däl? * Ben Rawlence: “Treeline”